10. sınıf · 1. dönem 1. yazılı
Coğrafya · Senaryo 4
- Soru 120 puan
Aşağıda Doğu Anadolu'daki Yelaçan ilçesindeki (kurgusal) gelişmelerle ilgili yerel bir haber ve ilçe ile yakın çevresinin konum ve fiziki haritası verilmiştir.
Yelaçan Postası · 24 Temmuz 2026 (kurgusal haber)
Akçalı Çayı kıyısındaki jeotermal sera ve kaplıca tesisinde bu yıl sera alanı iki katına çıkarıldı. Yerden çıkan sıcak suyla ısıtılan seralarda kış aylarında da domates ve biber yetiştiriliyor; ürünler her hafta tırlarla Erzurum ve İstanbul'daki hallere gönderiliyor. Seralarda çalışanların çoğu her sabah servisle Karataşlı ve Ilgınlı köylerinden geliyor; köy muhtarları, iş bulmak için büyük kentlere giden gençlerin azaldığını söylüyor. İlçe merkezinde kömür sobası yerine jeotermal suyla ısıtılan konutlar çoğaldıkça soğuk kış günlerinde havayı kaplayan duman da azaldı. Öte yandan tesisin kuyularından çıkan suyun sıcaklığı ve miktarı son üç yılda düşmeye başladı. Uzmanlar, kullanılan suyun yalnız bir kısmının yeniden yerin altına gönderildiğini belirterek kuyulardan çekilen su azaltılmazsa sıcak su kaynağının giderek zayıflayacağı uyarısında bulundu.
Şekil 1. Yelaçan ve yakın çevresinin konum ve fiziki haritası Haberden ve haritadan yararlanarak aşağıdaki soruları yanıtlayınız.
1.1. Jeotermal tesisin konumunu; bulunduğu yarım küreler, yaklaşık enlem ve boylam değerleri, çevresindeki yer şekilleri ve yerleşmelere göre konumu ile bağlı olduğu akarsu havzası bakımından yazınız.
1.2. Haberde anlatılan gelişmeleri coğrafyanın hareket, etkileşim ve sürdürülebilirlik kavramlarıyla ilişkilendirerek açıklayınız.
dubba.com.tr · 10. sınıf coğrafya · senaryo 4 · Soru 1
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 215 puan
Yelaçan Belediyesi, ilçeye ait mekânsal verileri bir Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) uygulamasında katmanlar hâlinde toplamıştır. Uygulamada altlık olarak uydu görüntüsü kullanılmakta, üzerinde şu katmanlar açılıp kapatılabilmektedir:
1 Binalar · 2 Yollar · 3 Akarsular ve göl · 4 Diri faylar · 5 Tarım ve mera alanları · 6 Sağlık ve eğitim kurumları · 7 Afet ve acil durum toplanma alanları · 8 Jeotermal kuyular ve boru hatları
Belediye çalışanları bu uygulamayı aşağıdaki işlerde kullanmayı planlamaktadır:
- I. Yeni bir okul için diri faylardan ve taşkın tehlikesi olan çay yatağından uzak bir arsa aramak
- II. Acil bir hasta için ambulansın sağlık ocağından hastanın evine en kısa sürede ulaşacağı güzergâhı belirlemek
- III. Jeotermal boru hattında bir arıza olduğunda hattın geçtiği tarım alanlarını ve hattın yakınındaki akarsuyu belirlemek
- IV. Toplanma alanlarına uzak kalan konutları belirleyip yeni toplanma alanlarının yerini planlamak
- V. Ilgınlı köyü çevresindeki meraların akarsulara uzaklığını görerek hayvanların su içebileceği otlatma alanlarını planlamak
Her iş için birlikte açılması gereken katmanların numaralarını ve CBS'nin bu işte sağlayacağı kolaylığı aşağıdaki tabloya yazınız.
İş Katman numaraları Sağlayacağı kolaylık I II III IV V dubba.com.tr · 10. sınıf coğrafya · senaryo 4 · Soru 2
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 316 puan
Zeynep, Emre ve Kaan'dan oluşan öğrenci grubu, ilçeye yeni gelenlere yol gösterecek bir hizmet ve ulaşım haritası hazırlamak istemiştir. Grup, dijital harita uygulamasındaki uydu görüntüsünü altlık olarak kullanmış; görüntüden topladığı verileri nokta, çizgi ve alan sembollerine göre tasnif ederek Şekil 2'deki haritayı oluşturmuştur.
Şekil 2. Öğrenci grubunun oluşturduğu harita Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
3.1. Grup, haritanın ikinci sürümüne aşağıdaki verileri de eklemek istemektedir. Her verinin haritada hangi sembolle (nokta, çizgi ya da alan) gösterilmesi gerektiğini tabloya yazınız.
No Eklenecek veri Sembol I İlçe merkezindeki iki eczane II Kaplıcaya uzanan yürüyüş yolu III Akçalı Çayı'ndan su alan sulama kanalı IV İlçenin batısındaki tepede bulunan su deposu V İlçenin kuzeyinde yaklaşık 40 hektarlık ağaçlandırma sahası VI Çevre yolunun doğusunda kurulan 12 hektarlık küçük sanayi sitesi 3.2. Grup, kaplıca hakkında "2004 yılında açıldı, yılda yaklaşık 45.000 kişi ziyaret ediyor." bilgisini de not etmiştir. Bu bilginin mekânsal veri mi yoksa mekânsal olmayan veri mi olduğunu belirleyiniz ve gerekçesini açıklayınız.
3.3. Şekil 2'deki haritada bulunması gereken bileşenlerden hangilerinin eksik olduğunu belirleyiniz. Eksik her bileşenin grubun kullandığı araçlarla nasıl tamamlanabileceğini açıklayınız.
dubba.com.tr · 10. sınıf coğrafya · senaryo 4 · Soru 3
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 415 puan
Emre, Himalaya Dağları ile ilgili izlediği bir belgeselden sonra bu dağların oluşumunu üç aşamada gösteren Şekil 3'teki şematik kesitleri hazırlamıştır.
Şekil 3. Himalaya Dağları'nın oluşum aşamaları (şematik kesit) 4.1. Şekil 3'teki I, II ve III. aşamalarda gerçekleşen süreçleri levha hareketleri ve kabuk türleriyle açıklayınız. Açıklamanızda K, L ve M ile gösterilen yer şekillerinin adlarını da kullanınız.
4.2. Emre, belgeselin son bölümünde bir okyanusun ortasında, iki okyanusal levhanın birbirine yaklaştığı çarpışan levha sınırı boyunca yay biçiminde sıralanmış volkanik adalar görmüştür. Bu sınırda yaşanan süreçlerin Şekil 3'teki aşamalardan hangisine benzediğini belirleyiniz. Bu sınırda oluşan yer şekillerinin Himalaya'dakilerden farklı olmasını levhaların kabuk türleriyle açıklayınız.
dubba.com.tr · 10. sınıf coğrafya · senaryo 4 · Soru 4
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 514 puan
Zeynep, Yelaçan ilçesine yaptığı saha gezisinde aşağıdaki gözlemleri not etmiştir.
Gözlem Zeynep'in notu I İlçe, geniş ve düz bir platonun üzerinde kurulmuş. Yol yarmalarında koyu renkli, gözenekli bazalt katmanları birkaç metre kalınlıkta, birbirinin üzerine yayılmış hâlde görülüyor. II Ayazdoruk Dağı, plato yüzeyinden yaklaşık 1.200 metre yükselen, yamaçları dik, konik bir dağ. Yamaçtaki yarmalarda koyu renkli lav katmanları ile kül ve tüf katmanları sırayla üst üste diziliyor; zirvede çukur bir ağız bulunuyor. III Jeotermal tesisin bulunduğu yerde yerden sıcak su çıkıyor; bu su seraların ısıtılmasında ve kaplıcada kullanılıyor. IV Pusgöl, düz tabanlı alçak bir ovanın içinde yer alıyor. Ovayı kuzeybatıdan, düz bir hat boyunca uzanan dik bir yamaç sınırlıyor. Yöre halkı sık sık hafif sarsıntılar hissettiklerini anlatıyor. Yukarıdaki gözlemlerden yararlanarak aşağıdaki soruları yanıtlayınız.
5.1. I, III ve IV. gözlemlerdeki oluşumları Türkiye'nin, özellikle de Doğu Anadolu'nun tektonik yapısıyla ilişkilendirerek açıklayınız.
5.2. II. gözlemde anlatılan dağın hangi volkan konisi türüne örnek olduğunu yazınız. Gerekçenizi bu dağı diğer iki volkan konisi türünden ayıran özelliklere dayandırarak açıklayınız.
dubba.com.tr · 10. sınıf coğrafya · senaryo 4 · Soru 5
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 620 puan
Kaan, Yelaçan Platosu'nda bulunan N İstasyonu'nun (kurgusal) uzun yıllık ortalamalarla çizilmiş iklim grafiğini (Şekil 4) incelemiş, plato yüzeyinde yaptığı gözlemleri de aşağıdaki gibi not etmiştir.
Şekil 4. N İstasyonunun iklim grafiği Platoyu oluşturan bazalt, magmatik bir kayaçtır. Kayaç yüzeyi her yerde çatlaklarla bölünmüş; çatlaklar boyunca ayrılan keskin köşeli bloklar yamaç diplerinde yığınlar oluşturmuş. Toprak yalnızca birkaç santimetre kalınlıkta ve seyrek otlarla örtülü. İstasyon görevlisi, yazın gündüz ile gece arasındaki sıcaklık farkının çok büyük olduğunu anlattı.
6.1. Şekil 4'ten yararlanarak N İstasyonu'nda ortalama sıcaklığı 0 °C'nin altında olan ayların sayısını, yıllık sıcaklık farkını ve yağışın miktarı ile yıl içindeki dağılışını yazınız.
6.2. Plato yüzeyinde hangi ayrışma türünün daha etkili olduğunu belirleyiniz. Bu durumu Şekil 4'teki iklim özellikleri, istasyon görevlisinin anlattıkları ve kayaç özellikleri ile neden-sonuç ilişkisi kurarak açıklayınız.
6.3. Kaan, Akçalı Çayı vadisinin rüzgârdan korunan bir yamacında bazalt çatlaklarına kök salmış ardıç çalıları ile çalıların altında plato yüzeyindekinden daha kalın, koyu renkli bir toprak görmüştür. Bitkilerin bu yamaçta bazaltın ayrışmasına fiziksel ve kimyasal yoldan nasıl katkı sağladığını açıklayınız. Toprağın burada daha kalın olmasını bu katkıyla ilişkilendiriniz.
dubba.com.tr · 10. sınıf coğrafya · senaryo 4 · Soru 6
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla.
Ücretsiz. Bütün hâlde ve değiştirilmeden çoğaltıp öğrencilere, sınıflara, okullara ve kurslara bedelsiz dağıtabilirsin; satılamaz, başka sitede barındırılamaz, kaynak dubba.com.tr gösterilir. Telif Politikası 3. madde (yeni sekmede açılır).
Bu kâğıttaki konuları test et
Kâğıtta puan kaybettiğin konunun 12 soruluk testini çöz; çözümler test bitince açılır. Her konunun ilk iki testi ücretsiz, hesap gerekmez.
- COĞ.10.1.1 · kâğıtta 1 soruÖrnek olay, olgu ve/veya mekânı coğrafyanın temel kavramları ile ilişkilendirebilmeTesti çöz
- COĞ.10.2.1 · kâğıtta 1 soruÖrnek uygulamalar üzerinden CBS ve uzaktan algılamanın kullanım alanlarını özetleyebilmeTesti çöz
- COĞ.10.2.2 · kâğıtta 1 soruMekânsal bilgi teknolojilerini kullanarak altlık haritalar üzerinde mekânsal veriler oluşturabilmeTesti çöz
- COĞ.10.3.1 · kâğıtta 2 soruYerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilmeTesti çöz
- COĞ.10.3.2 · kâğıtta 1 soruYeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilmeTesti çöz
Cevap ve puanlama anahtarı
Bu senaryonun anahtarı açık: her maddenin tam puan ölçütü, olası yanıtı, kısmi ve sıfır puan durumu aşağıda. Önce kâğıdı çöz, sonra aç.
Anahtarı göster: tam puan, kısmi puan, olası yanıt
Puanlama anahtarı ve örnek cevaplar Dubba’nın hazırladığı örneklerdir; resmî değerlendirme ölçütleri ODSGM ve okulun tarafından belirlenir. Yasal uyarı (yeni sekmede açılır).
Kendini puanla
Anahtardaki ölçütlere bakarak her maddeden aldığın puanı yaz ya da Tam / 0 düğmesine bas. Toplamın ve konu konu durumun hemen çıkar.
Toplam: 0 / 100