9. sınıf · 1. dönem 1. yazılı
Biyoloji · Senaryo 2
- Soru 116 puan
Şeker hastası olan Nil, her gün kullandığı insülin iğnesinin geçmişini merak edip araştırmıştır. Öğrendiğine göre 1920'lerden 1980'lere kadar insülin, sığır ve domuz pankreasından ayrıştırılarak elde ediliyordu. Bir yıllık ilaç için tonlarca hayvan pankreasının işlenmesi gerekiyor; üretim, kesimhanelerden gelen pankreas miktarıyla sınırlı kalıyordu. Üstelik hayvan insülini insanınkinden birkaç amino asit farklı olduğu için bazı hastalarda alerjik tepkilere yol açıyordu. 1970'lerin sonunda bilim insanları, insan insülinini şifreleyen geni kesip bir bakterinin kalıtsal materyaline ekledi. Bu bakteriler büyük tanklarda çoğaltılınca insan insülininin kendisini üretti; ilaç 1982'de hastaların kullanımına sunuldu. Bugün dünyadaki milyonlarca şeker hastasının insülini bu yöntemle üretilmektedir.
Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
1.1. Metinde anlatılan gelişmenin biyolojideki hangi dönüm noktasına dayandığını belirleyiniz. Eski üretim yönteminin metinde geçen iki sorununu, yeni yöntemin bu sorunları nasıl çözdüğünü belirterek açıklayınız.
1.2. Aynı dönüm noktasının insan hayatına insülin üretimi dışında sağladığı iki katkıyı, her birinin hangi alanda hangi ihtiyacı karşıladığını belirterek yazınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf biyoloji · senaryo 2 · Soru 1
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 214 puan
Defne, yaz tatilinde dedesinin arı kovanlarını izlemiş ve gözlemlerini defterine şöyle not etmiştir:
"Hava sıcaklığının 35 °C'yi aştığı öğle saatlerinde onlarca arı, kovanın giriş deliğinde içeri girmeden, hepsi aynı yöne dönük durup kanatlarını hızla çırpıyordu. Akşam serinliğinde ve bulutlu günlerde girişte böyle arı görmedim. Dedemin kovanın içine yerleştirdiği termometre, en sıcak günlerde bile 36 °C dolayında kalıyordu. Bence arılar kanat çırparak kovanın içine hava üflüyor ve kovanın sıcaklığını düşürüyor."
2.1. Defne'nin notlarından iki gözlem ve bir çıkarım örneğini aşağıdaki tabloya yazınız. Seçtiğiniz örneklerden yararlanarak gözlem ile çıkarımı birbirinden ayıran farkı açıklayınız.
Tür Defne'nin notlarından örnek Gözlem 1 Gözlem 2 Çıkarım 2.2. Defne'nin çıkarımını test edilebilir bir hipotez biçiminde yazınız ve bu hipoteze dayalı bir tahmin ifade ediniz. Tahmininizin bilimsel yöntem basamaklarından hangisine karşılık geldiğini belirtiniz.
dubba.com.tr · 9. sınıf biyoloji · senaryo 2 · Soru 2
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 326 puan
19. yüzyılın ortasında Londra'da art arda kolera salgınları yaşanıyordu; hastalık şiddetli ishal ve su kaybıyla saatler içinde ölüme yol açabiliyordu.
(I) Dönemin hekimlerinin büyük çoğunluğu, koleranın bataklıklardan ve çöp yığınlarından yükselen kötü kokulu havayla yayıldığına inanıyordu. Bu görüş yüzyıllardır tıp öğretisinin bir parçasıydı; hastalıkları gözle görülmeyen canlıların bulaştırabileceği düşüncesi ise çoğu hekim tarafından ciddiye alınmıyordu.
Hekim John Snow, hastalığın belirtilerinin solunum sisteminde değil sindirim sisteminde başladığına dikkat ederek koleranın soluduğumuz havayla değil, kirli suyla ağızdan alınan bir etkenle bulaştığını düşündü. 1854 salgınında Snow, şehrin güneyindeki aynı sokaklarda birbirine komşu evlere iki ayrı şirketin su verdiğini fark etti: A şirketi suyunu nehrin şehir içinden geçen, lağımların karıştığı kesiminden; B şirketi ise su alma noktasını birkaç yıl önce şehrin yukarısına taşıdığı için nehrin kirlenmemiş kesiminden alıyordu. Snow, salgının ilk haftalarında kolera nedeniyle ölen kişilerin evlerini tek tek dolaşıp her evin hangi şirketten su aldığını kaydetti. Topladığı verilerden hesapladığı ölüm oranları Görsel 1'de verilmiştir.
Görsel 1. Su şirketine göre her 10 000 evde kolera ölümü (II) Snow'un bulgularına rağmen yetkililerin çoğu kötü hava görüşünü sürdürdü; çünkü Snow, hastalığa yol açan etkenin kendisini gösterememişti. Koleraya yol açan bakteri, yaklaşık otuz yıl sonra gelişen mikroskop ve kültür teknikleriyle görüntülendi. Ancak o zaman Snow'un çıkarımı genel kabul gördü; şehirlerde temiz su şebekesinin kanalizasyondan ayrılmasıyla kolera salgınları büyük ölçüde sona erdi.
3.1. Metinde (I) ve (II) numarasıyla işaretlenen bölümlerin her birinde öne çıkan bilimin doğası özelliğini belirleyerek her birini bölümdeki bir bilgiyle gerekçelendiriniz.
Bölüm Öne çıkan bilimin doğası özelliği Gerekçe (I) (II) 3.2. Snow'un Görsel 1'de sonuçları verilen çalışmasını metindeki bilgilerle birlikte değerlendiriniz. Aşağıdaki tabloyu çalışmaya özgü ifadelerle doldurunuz.
Araştırma süreci ögesi Cevabınız Problem durumu Hipotez Bağımsız değişken Bağımlı değişken Karşılaştırma (kontrol) grubu Sonuç (hipotez desteklendi mi?) 3.3. Metni okuyan iki öğrenci arasında şu konuşma geçmiştir:
Ozan: Snow, hastalığa yol açan mikrobu laboratuvarda gösterememiş. Bilimsel bilgi yalnızca laboratuvar deneyiyle elde edilir; bu yüzden Snow'un yaptığı bilimsel bir çalışma sayılmaz.
Elif: Katılmıyorum. Snow'un çalışması bilimsel bir araştırmanın özelliklerini taşıyor.
Elif'in, metinden iki örnek vererek Ozan'a nasıl bir açıklama yapabileceğini kendi cümlelerinizle yazınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf biyoloji · senaryo 2 · Soru 3
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 414 puan
Bir sosyal medya hesabında şu paylaşım yapılmıştır:
"Zencefil ve limonla hazırladığım çayı içen 8 arkadaşımın soğuk algınlığı iki günde geçti. Bu çay soğuk algınlığını kesin olarak iyileştiriyor, ilaca gerek yok!"
Paylaşımı okuyan bir biyoloji öğrenci grubu, iddianın bilimsel bir bilgi sayılıp sayılamayacağını tartışmış ve iddiayı okulda test etmeye karar vermiştir. Grup, kış aylarında soğuk algınlığına yakalanan 40 gönüllü öğrenciyi rastgele iki gruba ayırmıştır. Birinci gruptakilere beş gün boyunca her sabah bu çaydan, ikinci gruptakilere ise aynı sıcaklıkta ve aynı miktarda sade sıcak su verilmiş; her öğrencinin belirtilerinin tamamen geçtiği gün kaydedilmiştir. Deney sonunda çay içen grupta belirtiler ortalama 5,2 günde, sıcak su içen grupta ortalama 5,4 günde geçmiştir.
4.1. Paylaşımdaki iddianın bilimsel bilgi olarak kabul edilemeyeceğini gösteren iki eksikliği, bilimsel araştırma sürecinin ögeleriyle ilişkilendirerek açıklayınız.
4.2. Grubun deneyindeki bağımsız ve bağımlı değişkeni belirleyiniz. Verilere dayanarak deneyin sonucunu, grubun test ettiği hipotezin desteklenip desteklenmediğini belirterek yazınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf biyoloji · senaryo 2 · Soru 4
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 518 puan
Bir biyoloji öğrenci grubu, ilkbaharda okul yakınındaki göl kıyısında yaptığı gezide gözlemlerini numaralandırarak not etmiştir.
No Gözlem I Kıyıdaki kurbağa, üzerine gölgemiz düşer düşmez suya atladı. II Sazlıkta bir yaban ördeği, arkasında yüzen altı yavrusuyla ilerliyordu. III Geçen yıl kıyıya dikildiğinde 60 cm olan söğüt fidanının boyu 150 cm'ye ulaşmıştı. IV Sabahın erken saatinde, yağmur yağmadığı hâlde söğüdün yaprak uçlarında su damlacıkları birikmişti. V Öğle sıcağında kıyıda bekleyen çoban köpeği dilini sarkıtmış, hızlı hızlı soluyordu. VI Ördeklerin ayak parmakları arasında perde vardı; sığ suda yürüyen balıkçılın bacakları ise uzun ve inceydi. 5.1. Her gözlemin, canlıların ortak ya da karakteristik özelliklerinden hangisiyle ilgili olduğunu aşağıdaki tabloya yazınız. Her eşleştirmenin gerekçesini tablonun altına maddeler hâlinde açıklayınız.
Gözlem İlgili özellik I II III IV V VI 5.2. Gözlemlenen canlılardan ototrof olanı gerekçesiyle belirleyiniz. Grubun bu canlıların hiçbirinde çıplak gözle doğrudan gözleyemediği hâlde tümünde bulunduğunu bildiği bir ortak özelliği yazarak bu özelliğin gezide neden gözlemlenemediğini açıklayınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf biyoloji · senaryo 2 · Soru 5
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 612 puan
Bir bitki sağlığı laboratuvarında staj yapan Kerem, yapraklarında sarı-yeşil lekeler bulunan domates bitkilerinden alınan örnekle ilgili defterine şu notları yazmıştır:
Not Gözlem 1 Hasta yaprağın öz suyu, bakterilerin kolayca çoğaldığı bir besiyerine ekildi. Üç gün beklenmesine rağmen besiyerinde hiçbir koloni oluşmadı; etken kendi başına çoğalmadı. 2 Aynı öz su sağlıklı bir domates yaprağına sürüldüğünde bir hafta içinde yaprakta lekeler oluştu; bu yaprağın hücrelerinden alınan örnekte etkenin binlerce kopyası bulundu. 3 Elektron mikroskobunda etken, protein bir kılıfla sarılı nükleik asit ipliğinden oluşan çubuk biçimli parçacıklar olarak görüldü. Parçacıklar yıllarca kuru toz hâlinde saklanıp yeniden bulaştırılabiliyordu. Kerem, etkenin bir virüs olduğunu belirlemiş ve "Bu virüs canlı mıdır?" sorusuna cevap aramıştır.
6.1. Her notun, canlıların ortak özelliklerinden hangisiyle ilgili olduğunu ve notun bu özelliğin virüste bulunup bulunmadığını nasıl gösterdiğini yazınız.
Not İlgili ortak özellik Virüste gözlendi mi? 1 2 3 6.2. Kerem'in sorusunu notlardaki gözlemlere dayanarak iki yönlü cevaplayınız: Virüs neden canlı olarak kabul edilmez ve neden tümüyle cansız da sayılmaz? Her yön için notlardan bir gerekçe yazınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf biyoloji · senaryo 2 · Soru 6
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla.
Ücretsiz. Bütün hâlde ve değiştirilmeden çoğaltıp öğrencilere, sınıflara, okullara ve kurslara bedelsiz dağıtabilirsin; satılamaz, başka sitede barındırılamaz, kaynak dubba.com.tr gösterilir. Telif Politikası 3. madde (yeni sekmede açılır).
Bu kâğıttaki konuları test et
Kâğıtta puan kaybettiğin konunun 12 soruluk testini çöz; çözümler test bitince açılır. Her konunun ilk iki testi ücretsiz, hesap gerekmez.
- BİY.9.1.1 · kâğıtta 1 soruBiyolojideki dönüm noktalarının insan hayatına katkılarını sorgulayabilmeTesti çöz
- BİY.9.1.2 · kâğıtta 3 soruBilimsel araştırma süreçlerinde bilimin doğasını yorumlayabilmeTesti çöz
- BİY.9.1.4 · kâğıtta 2 soruÇevresindeki canlıların özelliklerini bilimsel olarak gözlemleyebilmeTesti çöz
Cevap ve puanlama anahtarı
Bu senaryonun anahtarı açık: her maddenin tam puan ölçütü, olası yanıtı, kısmi ve sıfır puan durumu aşağıda. Önce kâğıdı çöz, sonra aç.
Anahtarı göster: tam puan, kısmi puan, olası yanıt
Puanlama anahtarı ve örnek cevaplar Dubba’nın hazırladığı örneklerdir; resmî değerlendirme ölçütleri ODSGM ve okulun tarafından belirlenir. Yasal uyarı (yeni sekmede açılır).
Kendini puanla
Anahtardaki ölçütlere bakarak her maddeden aldığın puanı yaz ya da Tam / 0 düğmesine bas. Toplamın ve konu konu durumun hemen çıkar.
Toplam: 0 / 100