9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
Kimya · Senaryo 8
9 ana soru · 18 madde · 100 puan · 40 dakika
- Soru 112 puan
Kimya öğretmeni Tülay Hanım, elektronların orbitallere yerleşimiyle ilgili üç kuralı Tablo 1'deki gibi tahtaya yazmış ve öğrencilerinden ₁₆S (kükürt) atomunun temel hâl elektron dizilimini yazmalarını istemiştir.
Tablo 1. Elektronların orbitallere yerleşim kuralları
Kural Kısa açıklama Aufbau ilkesi Elektronlar orbitallere bağıl enerjisi düşük olandan yükseğe doğru yerleşir. Pauli dışlama ilkesi Bir orbitalde en fazla iki elektron bulunur ve bu iki elektronun spinleri zıt yönlüdür. Hund kuralı Eş enerjili orbitallere (örneğin üç 3p orbitaline) elektronlar önce birer birer ve aynı yönlü yerleşir; eşleşme, bu orbitallerin hepsi birer elektron aldıktan sonra başlar. Öğrencilerden Emir'in defterindeki dizilim ve açıklama aşağıdadır.
Emir'in çözümü
₁₆S: 1s² 2s² 2p⁶ 3p⁶
"İlk on elektronu yerleştirdikten sonra kalan altı elektronun hepsini 3p orbitallerine yazdım; çünkü 3p orbitalleri 3s orbitalinden daha çok elektron alabilir. 3s orbitaline elektron kalmadı."
Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
1.1. Emir'in çözümünde Tablo 1'deki kurallardan hangisine uyulmadığını belirleyiniz. ₁₆S atomunun doğru temel hâl elektron dizilimini yazarak Emir'in hatasını orbitallerin bağıl enerjisiyle gerekçelendiriniz.
1.2. Sınıftan Beren, ₁₆S atomunun 3s ve 3p orbitallerini 3s [↑↓] · 3p [↑↓] [↑↓] [ ] biçiminde çizmiştir. ₁₆S atomunun temel hâldeki tüm orbitallerini ok gösterimiyle doğru çiziniz. Beren'in çiziminde uyulmayan kuralı belirleyerek doğru 3p şemasının bu kurala nasıl uyduğunu açıklayınız. Doğru şemanızda Pauli dışlama ilkesine uyulduğunu gösteren bir özelliği yazınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 1
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 211 puan
Kimya öğrencisi Poyraz, beş atomun temel hâl elektron dizilimini Tablo 2'deki kartlara yazmış ve kartları inceledikten sonra aşağıdaki genellemeye ulaşmıştır.
Poyraz'ın genellemesi
"Bir elementin periyot numarası, dizilimdeki en yüksek enerji düzeyinin numarasına eşittir. Grup numarası ise bu en yüksek enerji düzeyinde bulunan elektron sayısına eşittir ve element A grubundadır."
Tablo 2. Poyraz'ın kartları
Kart Atom Temel hâl elektron dizilimi 1 ₂He 1s² 2 ₄Be 1s² 2s² 3 ₁₀Ne 1s² 2s² 2p⁶ 4 ₁₉K 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s¹ 5 ₃₅Br 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s² 3d¹⁰ 4p⁵ Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
2.1. Kartlardaki atomların periyodik tablodaki gerçek yerlerini aşağıdaki tabloya yazınız. Grup numaralarını A harfiyle birlikte yazınız.
Kart Periyot Grup 1 2 3 4 5 2.2. Poyraz'ın genellemesine uymayan kartı belirleyiniz ve bu kartta genellemenin neden yanlış sonuç verdiğini açıklayınız. Genellemeyi bütün kartlara uyacak biçimde düzelterek yazınız. Düzelttiğiniz genellemeyi kullanarak temel hâl elektron dizilimi 1s² 2s² 2p⁶ 3s² 3p⁶ 4s² 3d¹⁰ 4p⁶ 5s² 4d¹⁰ 5p⁴ olan ₅₂Te atomunun periyot ve grubunu gerekçesiyle bulunuz.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 2
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 311 puan
Kimya öğretmeni Hakan Bey, iyon oluşumuyla ilgili beş ifadeyi Tablo 3'te vermiş ve ifadelerden tam olarak ikisinin yanlış olduğunu belirtmiştir.
Tablo 3. İyon oluşumuyla ilgili ifadeler
No İfade I ₁₁Na atomu 3s orbitalindeki elektronu vererek Na⁺ iyonuna dönüşür; Na⁺ iyonunda 10 elektron bulunur. II ₇N atomu üç elektron alarak N³⁻ iyonuna dönüşür; N³⁻ iyonunun elektron dizilimi 1s² 2s² 2p⁶ olur. III ₁₆S atomu iki elektron alarak S²⁻ iyonuna dönüşür; S²⁻ iyonunun elektron dizilimi ₁₀Ne atomununkiyle aynıdır. IV ₃₅Br atomu bir elektron alarak Br⁻ iyonuna dönüşür; Br⁻ iyonunun elektron dizilimi ₃₆Kr atomununkiyle aynıdır. V ₃₄Se atomu altı elektron vererek Se⁶⁺ iyonuna dönüşür ve böylece en yakın soy gazın elektron dizilimine ulaşır. Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
3.1. Tablo 3'teki yanlış iki ifadenin numarasını yazınız ve her birini doğru bilgiyle düzeltiniz.
3.2. Tablo 3'teki doğru ifadelerden ve yaptığınız düzeltmelerden yola çıkarak bir A grubu atomunun elektron vermeyi mi almayı mı "seçtiğine" ilişkin bir genelleme yazınız. Genellemenizi kullanarak ₁₃Al ve ₅₃I atomlarının hangi iyonlara dönüşeceğini ve bu iyonların elektron dizilimi bakımından hangi soy gaza benzediğini yazınız. Al atomunun beş elektron alarak ₁₈Ar dizilimine ulaşması yerine neden üç elektron verdiğini genellemenizle açıklayınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 3
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 411 puan
Bir maden analiz laboratuvarında staj yapan Irmak, alev testinde 2A grubundaki üç elementin bileşiklerinin aleve farklı renk verdiğini gözlemlemiş, bu elementlere ait verileri bir veri tabanından Tablo 4'e aktarmıştır.
Tablo 4. 2A grubundaki üç elementin verileri
Element Periyot Atom yarıçapı (pm) 1. iyonlaşma enerjisi (kJ/mol) Elektronegatiflik Alev rengi ₂₀Ca 4 197 590 1,00 Turuncu-kırmızı ₃₈Sr 5 215 549 0,95 Koyu kırmızı ₅₆Ba 6 222 503 0,89 Sarımsı yeşil Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
4.1. Tablo 4'e göre aynı grupta yukarıdan aşağıya inildikçe atom yarıçapı, 1. iyonlaşma enerjisi ve elektronegatifliğin nasıl değiştiğini her biri için tablodan bir veriyle yazınız. Bu üç değişimi enerji düzeyi (kabuk) sayısı ve valans elektronlarının çekirdeğe uzaklığı kavramlarıyla gerekçelendiriniz.
4.2. Irmak'ın arkadaşı Toprak şu görüşü ileri sürmüştür: "Ba atomunun proton sayısı (56), Ca atomununkinden (20) çok büyüktür. Bu nedenle Ba çekirdeği valans elektronlarını daha güçlü çeker ve Ba atomundan elektron koparmak Ca atomundan elektron koparmaktan daha zordur." Toprak'ın görüşünü Tablo 4'teki bir veriyle değerlendiriniz ve görüşün hatalı noktasını gerekçelendiriniz. 2. periyot 2A grubundaki ₄Be atomunun atom yarıçapının 197 pm'den, 1. iyonlaşma enerjisinin 590 kJ/mol'den büyük mü küçük mü olmasını beklediğinizi yazınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 4
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 511 puan
Kimya kulübü üyesi Mete, ₁₈Ar atomuyla aynı sayıda elektron içeren dört iyonun yarıçaplarını Tablo 5'e, bu iyonların oluştuğu atomlardan üçünün yarıçaplarını Tablo 6'ya aktarmıştır.
Tablo 5. Dört iyonun verileri
İyon Proton sayısı Elektron sayısı İyon yarıçapı (pm) ₁₆S²⁻ 184 ₁₇Cl⁻ 181 ₁₉K⁺ 138 ₂₀Ca²⁺ 100 Tablo 6. Üç atomun yarıçapı
Atom ₁₇Cl ₁₉K ₂₀Ca Atom yarıçapı (pm) 99 227 197 Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
5.1. Tablo 5'teki boş hücreleri tamamlayınız. Elektron sayıları eşit olan bu iyonlarda proton sayısı ile iyon yarıçapı arasındaki ilişkiyi bir genelleme olarak yazınız ve genellemenizi çekirdeğin elektronlara uyguladığı çekimle gerekçelendiriniz.
5.2. Mete, defterine "Bir atom iyona dönüştüğünde yarıçapı her zaman küçülür." yazmıştır. Bu görüşü destekleyen ve çürüten örnekleri Tablo 5 ve Tablo 6'dan seçerek gösteriniz. Katyon ve anyon oluşumunda yarıçaptaki değişimi proton ve elektron sayısıyla açıklayınız. Mete'nin görüşünü verilerle çelişmeyecek biçimde düzelterek yazınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 5
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 611 puan
Sodyum ve potasyum metallerinden hazırlanan bir alaşım oda sıcaklığında sıvıdır ve bazı ısı aktarım sistemlerinde soğutucu olarak kullanılır. Bu bilgiyi bir belgeselde öğrenen Yiğit, 1A grubu metallerine ait verileri Tablo 7'de toplamıştır. Yiğit, erime noktasını metal atomlarını bir arada tutan metalik bağın kuvvetinin göstergesi olarak kullanmıştır.
Tablo 7. 1A grubu metallerinin verileri
Metal Periyot Atom yarıçapı (pm) Erime noktası (°C) ₃Li 2 152 181 ₁₁Na 3 186 98 ₁₉K 4 227 63 ₃₇Rb 5 248 39 ₅₅Cs 6 265 28 Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
6.1. Tablo 7'deki metallerde metal katyonunun yükünü ve atom başına serbest valans elektron sayısını yazınız. Metalleri metalik bağ kuvvetine göre büyükten küçüğe sıralayınız. Sıralamanızdan atom yarıçapı ile metalik bağ kuvveti arasındaki ilişkiyi bir genelleme olarak çıkarınız ve bu ilişkiyi metal katyonları ile elektron denizi arasındaki çekimle gerekçelendiriniz.
6.2. Yiğit'in arkadaşı Arya, "Atom yarıçapı küçük olan metalin metalik bağı her zaman daha kuvvetlidir." demiştir. ₁₂Mg metalinin atom yarıçapı 160 pm, erime noktası 650 °C'dir. Arya'nın görüşünü Mg ve Li verilerini karşılaştırarak değerlendiriniz. Mg ile Li arasındaki erime noktası farkını metal katyonunun yükü ve serbest valans elektron sayısıyla açıklayınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 6
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 711 puan
Doğa sporları kulübünün rehberi Onur Bey, kamp ateşi yakmak için magnezyum çubuklu bir ateş başlatıcı kullanmaktadır. Çubuktan kazınan magnezyum talaşları kıvılcımla tutuşunca göz kamaştırıcı beyaz bir ışıkla yanmakta ve geride beyaz bir toz (magnezyum oksit) kalmaktadır. Onur Bey'in öğrencilerle paylaştığı gözlemler ve atom verileri aşağıdadır.
- Gözlem 1: Beyaz toz oda koşullarında katıdır; erime noktası yaklaşık 2852 °C'dir.
- Gözlem 2: Beyaz tozun katısı elektriği iletmez; eritildiğinde oluşan sıvı elektriği iletir.
Tablo 8. Magnezyum ve oksijen atomlarının verileri
Atom 1. iyonlaşma enerjisi (kJ/mol) Elektronegatiflik ₁₂Mg 738 1,31 ₈O 1314 3,44 Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
7.1. Magnezyum oksitte atomları bir arada tutan bağın türünü tahmin ediniz ve tahmininizi iki gözlemle gerekçelendiriniz. Tablo 8'deki verileri kullanarak elektronların hangi atomdan hangi atoma aktarıldığını ve bir atomun kaç elektron verip aldığını gerekçesiyle yazınız.
7.2. Öğrencilerden Begüm şöyle demiştir: "Mg atomu iki elektronunu O atomuna verdikten sonra her iki tanecik de soy gaz dizilimine ulaşır. Kararlı hâle gelen bu iki tanecik birbirinden ayrı kalır, aralarında bir çekim oluşmaz." Begüm'ün görüşünün doğru kısmını Mg²⁺ ve O²⁻ iyonlarının elektron dizilimlerini yazarak gösteriniz. Görüşün hatalı kısmını iyonik bağın oluşumuyla açıklayınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 7
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 811 puan
Lityum iyon pillerde kullanılan lityum metali, endüstride erimiş lityum klorürün (LiCl) elektrik akımıyla ayrıştırılmasıyla elde edilir. Bir kimya öğrencisi olan Aslı, bu işlemi anlatan bir videoda yaptığı gözlemleri aşağıya not etmiştir. Videoda erimiş LiCl'ye biri pozitif, diğeri negatif yüklü iki çubuk daldırılmıştır.
- Gözlem 1: Katı LiCl'ye bağlanan devredeki ampul yanmamıştır.
- Gözlem 2: LiCl eritildiğinde aynı devredeki ampul yanmıştır.
- Gözlem 3: Negatif yüklü çubuğun çevresinde gümüş renkli sıvı metal (lityum) toplanmıştır.
- Gözlem 4: Pozitif yüklü çubuğun çevresinde yeşilimsi sarı, keskin kokulu bir gaz (klor) çıkmıştır.
Tablo 9. Lityum ve klor atomlarının verileri
Atom 1. iyonlaşma enerjisi (kJ/mol) Elektronegatiflik ₃Li 520 0,98 ₁₇Cl 1251 3,16 Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
8.1. Gözlem 3 ve Gözlem 4'ten yola çıkarak erimiş LiCl'deki lityum ve klor taneciklerinin elektrik yükünü (pozitif / negatif) tahmin ediniz ve gerekçelendiriniz. Gözlem 1 ve Gözlem 2'yi bu yüklü taneciklerin hareketiyle açıklayınız. Bu yüklü taneciklerin oluşumunu Tablo 9'daki verilerle gerekçelendiriniz.
8.2. Aynı işlemin erimiş stronsiyum klorüre uygulandığını düşününüz (₃₈Sr, 2A grubu). Stronsiyum metalinin hangi çubuğun çevresinde toplanmasını beklediğinizi yazınız. Stronsiyum iyonunun yükünü ve elektron dizilimi bakımından benzediği soy gazı yazınız. Stronsiyum klorürün formülünü tahmin ederek formüldeki iyon oranını iyon yükleriyle gerekçelendiriniz.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 8
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla. - Soru 911 puan
Kimya öğrencisi Deren, 7A grubundaki üç elementin iki atomlu moleküllerine ait bağ uzunluklarını ve atomların verilerini bir veri tabanından Tablo 10'a aktarmıştır. Bağ uzunluğu, bağ yapmış iki atomun çekirdekleri arasındaki uzaklıktır.
Tablo 10. Üç halojen molekülü ve atomlarının verileri
Özellik Cl₂ Br₂ I₂ Atomun periyodu 3 4 5 Atom yarıçapı (pm) 99 114 133 1. iyonlaşma enerjisi (kJ/mol) 1251 1140 1008 Elektronegatiflik 3,16 2,96 2,66 Bağ uzunluğu (pm) 199 228 ? Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
9.1. İki Br atomu arasında elektron aktarımı yerine elektronların ortaklaşa kullanılmasını Tablo 10'daki verilerle gerekçelendiriniz. Br atomunun valans elektron sayısını yazarak Br₂ molekülünde kaç elektron çiftinin ortaklaşa kullanıldığını ve her atomun oktete nasıl ulaştığını açıklayınız. Atomlar bağ uzunluğu kadar yaklaştığında çekim ve itme kuvvetleri arasındaki durumu yazınız.
9.2. Tablo 10'daki Cl₂ ve Br₂ verilerinden bağ uzunluğu ile atom yarıçapı arasındaki ilişkiyi bir genelleme olarak yazınız. Genellemenizi kullanarak I₂ molekülünün bağ uzunluğunu tahmin ediniz. I₂ molekülünün bağ uzunluğunun Cl₂'ninkinden büyük olmasını enerji düzeyi sayısıyla açıklayınız.
dubba.com.tr · 9. sınıf kimya · senaryo 8 · Soru 9
Önce kâğıda çöz; sonra ölçütü ve olası cevabı burada gör, kendini puanla.
Ücretsiz. Bütün hâlde ve değiştirilmeden çoğaltıp öğrencilere, sınıflara, okullara ve kurslara bedelsiz dağıtabilirsin; satılamaz, başka sitede barındırılamaz, kaynak dubba.com.tr gösterilir. Telif Politikası 3. madde (yeni sekmede açılır).
Bu kâğıttaki konuları test et
Kâğıtta puan kaybettiğin konunun 12 soruluk testini çöz; çözümler test bitince açılır. Her konunun ilk iki testi ücretsiz, hesap gerekmez.
- KİM.9.1.5 · kâğıtta 1 soruElektronların atom orbitallerine yerleşimine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilmeTesti çöz
- KİM.9.1.6 · kâğıtta 1 soruElementlerin periyodik tablodaki yerlerine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilmeTesti çöz
- KİM.9.1.8 · kâğıtta 2 soruElementlerin periyodik özelliklerinin periyodik tablodaki değişimini çözümleyebilmeTesti çöz
- KİM.9.2.1 · kâğıtta 1 soruMetalik bağın oluşumuna yönelik tümevarımsal akıl yürütebilmeTesti çöz
- KİM.9.2.2 · kâğıtta 2 soruİyonik bağın oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilmeTesti çöz
- KİM.9.2.3 · kâğıtta 1 soruKovalent bağ oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilmeTesti çöz
Cevap ve puanlama anahtarı
Bu senaryonun anahtarı açık: her maddenin tam puan ölçütü, olası yanıtı, kısmi ve sıfır puan durumu aşağıda. Önce kâğıdı çöz, sonra aç.
Anahtarı göster: tam puan, kısmi puan, olası yanıt
Puanlama anahtarı ve örnek cevaplar Dubba’nın hazırladığı örneklerdir; resmî değerlendirme ölçütleri ODSGM ve okulun tarafından belirlenir. Yasal uyarı (yeni sekmede açılır).
Kendini puanla
Anahtardaki ölçütlere bakarak her maddeden aldığın puanı yaz ya da Tam / 0 düğmesine bas. Toplamın ve konu konu durumun hemen çıkar.
Toplam: 0 / 100