18. Yüzyıl-19. Yüzyıl Felsefesi: konu anlatımı ve çalışma rehberi

Bu ünite, Avrupa'da bilimsel devrim ve Reform hareketlerinin zemin hazırladığı iki yüzyıllık felsefi dönüşümü ele alır. 18. yüzyılda Aydınlanma felsefesi; aklı, ilerlemeyi ve bireyin özgürlüğünü merkeze alırken 19. yüzyılda idealizm, materyalizm ve pozitivizm gibi birbirine rakip büyük sistemler ortaya çıkar. Her iki yüzyıl da felsefe tarihinin en verimli dönemleri arasında yer almaktadır.

Ünitenin anahtar kavramları şunlardır: eleştirel akılcılık, Aydınlanma, saf akıl, pratik akıl, fenomen-numen ayrımı, diyalektik, ide, tarihsel materyalizm, sınıf çatışması, pozitivizm ve bilimsel yöntem. Bu kavramların her biri, döneme ait en az bir filozofun adıyla birlikte anlam kazanır; bu yüzden kavramı öğrenmek ile filozofu tanımak ayrı adımlar olarak değil, birlikte yürütülen bir süreç olarak ele alınmalıdır.

Dönemin filozoflarından başlıcaları şunlardır: Aydınlanma düşüncesini sistemleştiren Kant; aklın diyalektik ilerleyişini tarihsel bir süreçte ele alan Hegel; idealizmi tersine çevirerek tarihi maddi güçlerle açıklayan Marx ve Engels; bilgiyi yalnızca gözlemlenebilir olgulara dayandıran Comte. Voltaire, Rousseau ve Montesquieu ise siyaset felsefesi boyutuyla bu üniteye dahil edilen Aydınlanma filozofları arasında yer alır.

Ünitedeki kavramlar arasındaki en kritik bağ, Aydınlanma'nın iyimser akılcılığından Kant'ın eleştirel felsefesine, oradan Hegel'in diyalektiğine ve nihayetinde Marx'ın materyalist diyalektiğine uzanan zincirdir. Her düşünür bir öncekini eleştirir ya da dönüştürür; bu nedenle görüşleri ezberlemek yetmez, aralarındaki gerilimi ve sürekliliği kavramak gerekmektedir. Bu ilişkileri not halinde çizgi-şema biçimiyle göstermek bağlantıları kalıcı kılar.

Sınavlarda en sık karşılaşılan soru kalıbı şudur: bir düşünüre ait paragraf verilir, altında 'Bu görüşe göre hangisi doğrudur?' ya da 'Bu düşünür kimdir?' biçiminde sorulur. Kant için fenomen-numen, Hegel için diyalektik ve tin, Marx için altyapı-üstyapı, Comte için pozitivizm ve üç hal yasası sınavda öne çıkan etiketlerdir. Bir paragrafta bu anahtar sözcüklerden birini gördüğünüzde filozofu tanımanız kolaylaşır.

İkinci yaygın soru kalıbı ise iki filozofun görüşünü karşılaştırır: örneğin Hegel'in idealizmini Marx'ın materyalizmiyle kıyaslar ya da Kant'ın bilgi anlayışını Hume'unkiyle yan yana getirir. Bu tür sorularda fark ve benzerlik odaklı düşünmek belirleyicidir. Dönemler arası geçiş noktalarına, özellikle Kant'ın Hume'dan nasıl etkilenip onu nasıl aştığına özel ilgi göstermek bu soru tipini çok daha yönetilebilir hale getirir.

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde felsefe grubu içinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler-2'de ise felsefe, psikoloji, sosyoloji ve mantık grubunda toplam 12 soruyla ölçülmektedir. Bu ünitedeki filozoflar, özellikle Kant ve Marx, çoktan seçmeli sorularda birden fazla kez karşınıza çıkabilecek kadar derin ve geniş kapsamlıdır; dolayısıyla üniteye ayrılacak çalışma süresi ortalama bir ünitenin üzerinde olmalıdır.

Müfredat açısından değerlendirildiğinde, bu ünite 10. sınıfta işlenen 'Varlık Felsefesi', 'Bilgi Felsefesi' ve 'Ahlak Felsefesi' ünitelerinin üzerine inşa edilmiştir. Kant'ın bilgi anlayışını kavramak için epistemoloji, ahlak anlayışını kavramak için etik temellerine sağlam basmak şarttır. 11. sınıfın ilerleyen ünitelerinde ele alınacak siyaset felsefesi ve bilim felsefesi konuları da bu ünitedeki Aydınlanma ve pozitivizm tartışmalarından beslenecektir.

12. sınıfta felsefe dersi yer almadığından bu ünite, lise felsefe eğitiminin son büyük tarihsel bloğunu oluşturmaktadır. Sınav hazırlığında 10. sınıf konularıyla birlikte tüm felsefi dönemleri bir bütün olarak tekrar etmek, hem zaman yönetimi hem de kavramsal yerleştirme açısından en verimli stratejidir. Önceki yüzyıllar ünitesinde öğrenilen Rönesans ve 17. yüzyıl rasyonalizmi bu dönemin doğrudan öncülü olduğu için unutulmamalıdır.

Ünitede önce tarihsel arka planı, yani bilimsel devrim, Reform ve Aydınlanma'nın genel atmosferini okuyun. Ardından filozofları kronolojik sırayla inceleyin: Voltaire ve Rousseau gibi Aydınlanma düşünürlerinden Kant'a, Kant'tan Hegel'e, Hegel'den Marx'a ve son olarak Comte'a geçin. Bu sıra hem entelektüel etki zincirini kavramanızı kolaylaştırır hem de 'kim kimden etkilendi?' biçimindeki sınav sorularına hazırlanmanızı sağlar.

Her filozofu öğrenirken bir 'kimlik kartı' oluşturun: hangi döneme ait olduğu, hangi temel soruya yanıt aradığı, kullandığı anahtar kavramlar ve en bilinen argümanı. Örneğin Kant için bu kart şu şekilde görünebilir: 18. yüzyıl Almanya, 'sentetik a priori bilgi mümkün mü?', fenomen-numen-kategoriler, Saf Aklın Eleştirisi. Bu kart formatını tüm filozoflara uygulamak hem tekrarı hızlandırır hem de karışıklığı önler.

Çalışmanın son aşamasında çıkmış sınav soruları ve özgün paragraf yorumu sorularıyla pratik yapın. Özellikle paragraf verilip 'bu görüşün sahibi kimdir?' şeklinde sorulan sorularda, cevaba ulaşmadan önce paragraftaki anahtar sözcükleri işaretleme alışkanlığı edinin. Kavramı tanıdığınızda filozofu bulmak çok daha kısa sürer. Haftada en az bir kez tüm filozofları karşılaştırmalı olarak tekrar etmek, bilgilerin kalıcılaşmasını destekler.

En yaygın hata, Hegel ve Marx'ı birbirine karıştırmaktır. Her ikisi de diyalektiği kullanır; ancak Hegel'de diyalektik tinin ve idelerin hareketi iken Marx'ta bu hareket maddi üretim ilişkileri ve sınıf çatışması üzerinden gerçekleşir. 'Diyalektik' sözcüğünü gördüğünüzde hemen Hegel'e atlamak yerine metnin maddi mi yoksa tinsel mi bir içerik taşıdığını sorgulamanız bu hatayı büyük ölçüde ortadan kaldırır.

İkinci yaygın hata, Kant'ın ahlak anlayışını yanlış temsil etmektir. Kant'ta ahlakın temeli sonuçlar ya da mutluluk değil, evrensel bir ilkeye göre biçimlendirilen ödev anlayışıdır; bu yüzden onu faydacılıkla, yani Mill veya Bentham'ın görüşüyle karıştırmak sınavda doğrudan puan kaybına yol açar. Ödev ahlakı ile sonuç ahlakı arasındaki farkı bir örnekle somutlaştırmak, bu iki kutbu zihinsel olarak ayırt etmenizi kolaylaştırır.

Üçüncü hata ise Aydınlanma filozoflarını birbirinin yerine geçebilir tek tip düşünürler olarak algılamaktır. Rousseau doğal iyiliği ve genel iradeyi savunurken Voltaire bireysel özgürlük ve hoşgörüyü, Montesquieu ise kuvvetler ayrılığını ön plana çıkarır. Sınav soruları bu farklılıkları hedef alır; bu nedenle Aydınlanma içindeki çeşitliliği en az iki filozofu karşılaştıran kısa özet cümlelerle pekiştirmek yanıltıcı seçeneklere karşı korunaklı bir okuma alışkanlığı kazandırır.

MEB öğretim programındaki kazanım başlıkları — çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

• 11.4.1.- 18. yüzyıl -19. yüzyıl felsefesini hazırlayan düşünce ortamını açıklar.
• 11.4.2.- 18. yüzyıl -19. yüzyıl felsefesinin karakteristik özelliklerini açıklar.
• 11.4.3.- Örnek felsefi metinlerinden hareketle 18. yüzyıl -19. yüzyıl filozoflarının felsefi görüşlerini analiz eder.
• 11.4.4.- 18. yüzyıl -19. yüzyıl felsefesindeki örnek düşünce ve argümanları felsefi açıdan değerlendirir.

• Her filozofun adının yanına tek bir 'etiket kavram' yazın (örneğin Kant→fenomen-numen, Marx→altyapı-üstyapı) ve bu etiketlerle kısa tanımlama kartları oluşturun; sınav paragraflarında o kavramı görür görmez filozofu eşleştirirsiniz.
• Hegel ile Marx'ı karıştırmamak için 'Hegel tinden maddeye, Marx maddeden tine' şeklinde bir hafıza cümlesi oluşturun ve her tekrarda bu cümleyi sesli söyleyin.
• Kant'ın üç eleştiri kitabını (Saf Aklın Eleştirisi, Pratik Aklın Eleştirisi, Yargı Gücünün Eleştirisi) hangi soruyu yanıtladığıyla birlikte ezberleyin; sınav soruları sıklıkla hangi eleştiri kitabından alıntı yapıldığını ya da hangi sorunun yanıtlandığını sorar.
• Paragraf yorumu sorularını çözerken önce tüm şıkları okumak yerine paragraftaki anahtar sözcükleri işaretleyin, ardından yalnızca o kavramla ilişkili şıkları değerlendirin; bu yöntem hem süreyi kısaltır hem de çeldirici seçeneklere kapılmayı önler.

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

DubbAI'ya 'Kant'ın fenomen-numen ayrımı' veya 'Marx'ın tarihsel materyalizmi' gibi tek bir kavramı girerek bu üniteye özgü paragraf yorumu soruları üretin; böylece çıkmış soru formatını hem tekrar hem de özgün pratik için kullanmış olursunuz.