20. Yüzyıl Felsefesi: konu anlatımı ve çalışma rehberi

20. Yüzyıl Felsefesi ünitesi, Batı felsefesinin büyük kırılma noktasını ele alır. İki dünya savaşı, hızlı bilimsel ilerleme ve toplumsal çalkantılar filozofları geleneksel sorulardan farklı sorular sormaya yöneltti. Artık 'evren nasıl kurulu?' sorusundan çok 'insan bu dünyada nasıl anlam bulur, dil gerçeği nasıl ifade eder?' soruları merkeze taşındı. Bu dönüşümü kavramak ünitenin temel çıkış noktasıdır.

Ünitenin çatısını oluşturan akımlar şunlardır: varoluşçuluk, fenomenoloji, analitik felsefe ve yapısalcılık sonrası düşünce. Varoluşçuluk bireyin özgürlüğünü ve sorumluluğunu; fenomenoloji bilincin deneyimi nasıl yapılandırdığını; analitik felsefe dilin anlam ve mantık sorunlarını öne çıkarır. Her akım kendi filozoflarıyla, kavramlarıyla ve tartışmalarıyla ayrı bir dünya gibi görünse de hepsi modernliğin yarattığı krize yanıt verme çabasında birleşir.

Temel kavramlar arasında 'varoluş özden önce gelir', 'niyet edilen bilinç', 'dil oyunları', 'saçma', 'otantik varlık' ve 'yapıçözüm' sayılabilir. Bu kavramların her biri belirli bir filozofun düşünce sistemiyle doğrudan bağlantılıdır; Sartre varoluşçuluğu, Husserl fenomenolojiyi, Wittgenstein dil felsefesini, Camus saçmayı ve Heidegger otantik varlık kavramını öne çıkarır. Kavramları filozoflarıyla eşleştirerek öğrenmek bu ünitede kritik öneme sahiptir.

Bu ünitedeki akımlar birbirinden kopuk değildir; çoğu zaman birini anlamak diğerini anlamlandırır. Fenomenoloji varoluşçuluğun zeminini hazırlamıştır: Husserl'in 'intentionalité' yani yönelimsellik kavramı, Heidegger ve Sartre'ın varlık analizlerinde belirleyici bir rol oynamıştır. Heidegger önce Husserl'in öğrencisiydi, sonra kendi varoluş analizini geliştirdi. Bu süreklilik ve kopuş ilişkisini görmek, soruları yanıtlarken tarihsel bağlamı kurmanıza yardımcı olur.

Sınav sorularında en sık karşılaşılan kalıp, bir filozofa ait görüşün başka bir filozofun ağzından verilmesidir; öğrenci doğru eşleştirmeyi yapmalıdır. Örneğin 'insanın önce var olduğunu, sonra özünü kendi eylemleriyle belirlediğini savunan' ifadesi Sartre'ı işaret eder. Bir diğer kalıp ise verilen bir pasajda hangi felsefi akımın özelliklerinin sergilendiğini tespit etmeyi gerektirir. Analitik felsefede anlam doğrulanabilirliğe bağlanır; bu özellik mantıksal pozitivizmle özdeşleşir.

Akımlar arasındaki karşıtlıklar da sık soru malzemesi oluşturur. Varoluşçuluğun öznel anlam arayışı ile analitik felsefenin nesnel ve mantıksal dil analizi birbirine zıt kutuplardır. Yapısalcılığın dili öznenin ötesinde bir sistem olarak görmesi, varoluşçuluğun özgür bireyi ön plana çıkarmasıyla doğrudan çelişir. Bu karşıtlıkları bir tablo gibi zihninizde tutarsanız 'hangisi bu görüşü savunur' veya 'hangisi bu görüşe karşı çıkar' biçimindeki soruları çok daha hızlı çözersiniz.

AYT Sosyal Bilimler-2'de felsefe grubu on iki soruyla temsil edilir ve bu sorular tüm 10. ile 11. sınıf kazanımlarından derlenir. 20. Yüzyıl Felsefesi ünitesi, 11. sınıf müfredatının son ve en kapsamlı ünitesi olduğundan bu sorularda ağırlıklı yer tutar. Sorular genellikle pasaj yorumu ya da filozof-görüş eşleştirmesi biçiminde gelir; ezber değil kavrama ve analiz ön plandadır. Bu nedenle akımları yüzeysel tanımakla yetinmek değil, temel argümanları açıklayabilmek gerekir.

TYT Sosyal Bilimler testinde felsefe grubundan beş soru çıkar ve bu sorular daha çok temel kavram düzeyinde kalır. Varoluşçuluğun tanımı, analitik felsefenin dili ele alış biçimi veya bir filozofun hangi akıma ait olduğu gibi sorular TYT'de sıkça görülür. Dolayısıyla hem TYT hem AYT hazırlığı yapan öğrenciler bu üniteyi es geçmemelidir; ancak AYT hedefleyenler daha derinlemesine metin analizi pratiği yapmalıdır.

Bu ünite, ileride karşılaşabileceğiniz üniversite felsefe derslerinin de kapısını aralar. Epistemoloji, etik veya siyaset felsefesi gibi alanlarda 20. yüzyıl tartışmalarına göndermeler yapılır. Ayrıca Türk-İslam düşüncesi ve Çağdaş Türk düşüncesini inceleyen konular da bu yüzyılda üretilen felsefi çerçevelerle ilişkilidir. Ünitenin öğrendiklerini yalnızca sınav odaklı görmeyip düşünce tarihinin bütününe yerleştirmek, kalıcı öğrenmeyi kolaylaştırır.

Önce kronolojik bir iskelet oluşturun: 19. yüzyıl sonu düşüncesinden (Nietzsche, Marx, Darwin'in etkisi) başlayıp Husserl ile fenomenolojiye, oradan Heidegger ve Sartre'a, ardından Wittgenstein ve analitik felsefeye geçin. Bu sıralamayı takip etmek, her akımın bir öncekine nasıl tepki verdiğini görmenizi sağlar ve bilgiyi dağınık ezber yerine anlamlı bir zincire dönüştürür. Kronolojik iskelet kurulduktan sonra her filozofu kısa bir 'ad - akım - anahtar kavram - bir cümlelik görüş' kartıyla özetleyin.

Metin okuma pratiği bu ünite için vazgeçilmezdir. MEB ders kitabındaki alıntı metinleri dikkatle okuyun ve her metinden şu üç soruyu sorun: Bu metin hangi soruna yanıt veriyor? Kullanılan temel kavram nedir? Hangi akımın diliyle yazılmış? Bu alışkanlık, sınavdaki pasaj sorularında hız ve doğruluk sağlar. Metni anlamadan ezberlemeye çalışmak zaman kaybettirir; aynı pasaj farklı sorularda farklı biçimlerde karşınıza çıkabilir.

Son aşamada çıkmış sınav soruları ve benzer pratik soruları çözün. Yanlış yaptığınız her soruyu hata defterine not edin ve 'hangi kavramı karıştırdım, hangi filozofu yanlış eşleştirdim?' diye sorun. Haftalık tekrar seanslarında yalnızca hata defterinizi gözden geçirmek, genel tekrara kıyasla çok daha verimlidir. Filozofları coğrafi konumlarıyla da ilişkilendirin: Fransız varoluşçuluğu (Sartre, Camus, de Beauvoir), Alman fenomenolojisi (Husserl, Heidegger), İngiliz-Avusturyalı analitik gelenek (Russell, Wittgenstein) gibi ayrımlar hem harita kazanımı hem akım mantığı için işe yarar.

En yaygın hata Heidegger ile Sartre'ı birbirine karıştırmaktır. Her ikisi de 'varlık' kavramını kullanır; ancak Heidegger varlığın anlamını sorarken Sartre somut bireysel özgürlüğü ve eylemi ön plana çıkarır. Heidegger'in 'Dasein' kavramı dünyada-olmayı ifade ederken Sartre'ın 'varoluş özden önce gelir' tezi insan için önceden belirlenmiş bir doğanın olmadığını savunur. Bu iki filozofu karıştırmamak için her birini tek bir anahtar cümleyle sabitleyin ve o cümleyi sık sık tekrarlayın.

Bir diğer yaygın hata Wittgenstein'ın iki farklı dönemini tek bir görüşmüş gibi sunmaktır. Erken dönem Tractatus'ta dil-dünya ilişkisi resim teorisiyle kurulurken geç dönem Felsefi Soruşturmalar'da dil oyunları ve kullanım anlam oluşturur. Sınav soruları bu iki dönemi karıştıracak biçimde kurulabilir; hangi metnin hangi döneme ait olduğunu, kullanılan anahtar kavramdan anlamak gerekir. 'Dil oyunları' ifadesi geç dönemi, 'mantıksal resim' ise erken dönemi işaret eder.

Üçüncü sık hata, akımları yalnızca isim olarak ezberleyip argümanlarını açıklayamamaktır. 'Varoluşçuluk özgürlüğü savunur' gibi yüzeysel bir bilgi, pasaj sorularında yetersiz kalır. Bunun önüne geçmek için her akımın merkezi iddiasını kendi cümlelerinizle yazılı olarak ifade etme alıştırması yapın. Bir arkadaşınıza veya kendinize sesli anlatmak da kavramların gerçekten özümsenip özümsenmediğini test etmenin güvenilir bir yoludur.

MEB öğretim programındaki kazanım başlıkları — çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

• 11.5.1.- 20. yüzyıl felsefesini hazırlayan düşünce ortamını açıklar.
• 11.5.2.- 20. yüzyıl felsefesinin karakteristik özelliklerini açıklar.
• 11.5.3.- Örnek felsefi metinlerden hareketle 20. yüzyıl filozoflarının felsefi görüşlerini analiz eder.
• 11.5.4.- 20. yüzyıl felsefesi örnek düşünce ve argümanları felsefi açıdan değerlendirir.
• 11.5.5.- Harita üzerinde 20 ve 21. yüzyıl felsefecilerinin isimlerini ve yaşadıkları coğrafyayı gösterir.

• Her filozofu 'akım - anahtar kavram - bir cümlelik tez' üçlüsüyle kart haline getirin; bu kartları sınavdan bir gün önce hızlıca gözden geçirmek ezberi tazelemenin en kısa yoludur.
• Wittgenstein'ın erken ve geç dönemini birbirinden ayırt etmek için 'mantıksal resim = Tractatus = erken', 'dil oyunları = Soruşturmalar = geç' kalıbını aklınızda sabit tutun.
• Pasaj sorularında önce metnin son cümlesini okuyun; çoğu zaman filozofun temel iddiası orada yoğunlaşır ve doğru şıkkı hızla daraltmanızı sağlar.
• Coğrafya kazanımı için Avrupa haritası üzerine filozofların adını elle yazarak çalışın; el-göz koordinasyonu bilgiyi görsel bellekte uzun süre tutar.

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

DubbAI'ya ders notlarınızdaki Sartre, Heidegger ve Wittgenstein özetlerini yükleyin; 'beni yanlış eşleştirmeye yönlendirecek çeldirici şıklı sorular üret' komutuyla çalışın. Bu yöntem, en çok karıştırılan filozofları hedefli biçimde pekiştirmenize yardımcı olur.