Phrasal Verbs ve Preposition Kullanımı: konu anlatımı ve çalışma rehberi

Phrasal verb, bir fiil ile bir ya da iki edatın (particle) birleşerek tamamen yeni bir anlam oluşturduğu yapıdır. 'Give' fiili 'vermek' anlamına gelirken 'give up' tamamen farklı bir anlam olan 'vazgeçmek' demektir. Bu nedenle phrasal verb'leri tek tek kelimelerden değil, bir bütün olarak öğrenmek gerekir; aksi takdirde cümlede kasıtlı anlamı yakalamak imkânsız hale gelir.

Phrasal verb'ler ikiye ayrılır: ayrılabilir (separable) ve ayrılamaz (inseparable). Ayrılabilir yapılarda nesne, fiil ile parçacığın arasına girebilir: 'Turn off the lights' yerine 'Turn the lights off' demek mümkündür. Ancak nesne zamir olduğunda ayrılma zorunlu hale gelir: 'Turn it off' doğruyken 'Turn off it' yanlıştır; bu kural sınav sorularında doğrudan test edilir.

Ayrılamaz phrasal verb'lerde nesne her zaman yapının hemen ardından gelir: 'look after the children' cümlesinde 'after' ile 'the children' arasına girilmez. 'Look the children after' gibi bir kullanım dilbilgisi açısından hatalıdır. Bu iki grup arasındaki ayrımı öğrenmek, boşluk doldurma sorularında nesnenin nereye yerleştirileceğini belirlemek için kritik öneme sahiptir.

Sık kullanılan phrasal verb kümeleri anlam gruplarına göre incelendiğinde kalıplar daha kolay akılda kalır. 'Get' kümesinde 'get on' (geçinmek), 'get over' (atlatmak), 'get away with' (cezasız kurtulmak) gibi yapılar bulunur. 'Put' kümesinde ise 'put off' (ertelemek), 'put up with' (katlanmak), 'put forward' (önermek) yer alır. Fiili bir çapa olarak kullanıp ona bağlı anlamları küme küme ezberlemek, tek tek ezbere göre çok daha verimlidir.

Fiil-edat eşleşmeleri (verb + preposition collocations) phrasal verb'lerden farklıdır; burada edat yapının ayrılmaz parçasıdır ve anlam değiştirmez, tamamlar. 'Depend on' (bağlı olmak), 'consist of' (oluşmak), 'accuse of' (suçlamak), 'blame for' (sorumlu tutmak), 'insist on' (ısrar etmek) kalıplarında hangi edatın kullanılacağı sabittir ve değişmez. Sınav sorusu genellikle boşluğa 'of / for / on / with' seçeneklerinden birini koymanızı ister; ipucu fiildir.

Sıfat-edat ve isim-edat kalıpları da aynı mantıkla çalışır: 'afraid of', 'responsible for', 'interested in', 'aware of' gibi sıfat kalıplarında sıfat edatı belirler. 'Lack of', 'attitude towards', 'solution to' gibi isim kalıplarında ise isim ipucudur. Sınavda bu tür sorulara yaklaşırken önce boşluğun hangi sözcük türünün (fiil, sıfat, isim) hemen ardından geldiğini tespit edin; bu, doğru edatı bulma yolunu önemli ölçüde kısaltır.

YDT'de phrasal verb ve edat bilgisi, Kelime ve Dil Bilgisi bölümündeki boşluk doldurma sorularında doğrudan karşınıza çıkar. Bu sorularda cümle içindeki bağlamsal ipucu belirleyicidir: 'She couldn't _____ the bad news' gibi bir cümlede 'get over' ya da 'put up with' gibi seçeneklerden hangisinin anlam bütünlüğü kurduğunu görmek gerekir. Kelimeyi bilmek yetmez; hangi edatla eşleştiğini de bilmek şarttır.

Cloze test bölümünde bir paragraf içindeki birden fazla boşluk doldurulur ve bu boşlukların bir kısmı phrasal verb ya da edat kalıplarıyla ilgilidir. Paragraf bağlamı doğru yapıyı daraltır; ancak temel kalıpları bilmeden bağlamdan yararlanmak güçleşir. Çeviri sorularında ise Türkçe cümlede geçen 'dayanmak', 'suçlamak', 'vazgeçmek' gibi ifadeler için İngilizcede doğru phrasal verb ya da edat eşleşmesini seçmek gerekir.

Bu ünitede öğrenilen kalıplar, ileri düzey okuma anlama ve cümle tamamlama çalışmalarının da temelini oluşturur. İngilizce metnin genel anlamını anlamak için phrasal verb'lerin farkında olmak şarttır; yoksa 'look into' (araştırmak) ifadesini 'içine bakmak' diye yanlış çözümleyerek tüm paragraf anlamını kaçırabilirsiniz. Üniversite sonrası akademik okuma için de bu farkındalık vazgeçilmezdir.

Çalışmaya önce en yüksek frekanslı fiil kümelerinden başlayın: get, take, put, look, come, bring. Bu altı fiilin her birini 5-7 phrasal verb ile birlikte öğrenin ve her birini mutlaka bir örnek cümle içinde görün. Soyut anlam listesi yerine 'put off the meeting' (toplantıyı ertelemek) gibi somut, gerçekçi bağlamlar beyinde daha kalıcı izler bırakır. İlk hafta yalnızca bu kümelere odaklanmak, sonraki adımları çok daha kolaylaştırır.

Fiil-edat, sıfat-edat ve isim-edat kalıplarını ayrı kartlar ya da notlar olarak tutun; her kalıbı hem olumlu hem olumsuz bir cümleyle pekiştirin. Örneğin 'blame for' kalıbını öğrenirken «They blamed him for the accident» ve «No one was blamed for the delay» cümlelerini birlikte not edin. Bu çift taraflı yaklaşım, kalıbın farklı cümle yapılarında nasıl davrandığını içselleştirmenizi sağlar.

Tekrar aşamasında boşluk doldurma alıştırmaları yapın ve her soruyu çözerken kendinize şunu sorun: cümlede hangi sözcük edatın seçimini belirliyor? Bu ipucu bulma alışkanlığı, sınav anında rastgele tahmin yerine sistematik düşünme becerisi kazandırır. Hata yaptığınız kalıpları ayrı bir 'hata defteri'ne alın ve o haftanın sonunda yalnızca bu listeyi tekrar edin; yanlış yapılar, doğru yapılardan çok daha hızlı akılda kalır.

En sık karıştırılan yapı çifti 'look for' (aramak) ile 'look after' (bakmak, ilgilenmek) ikilisidir. 'I'm looking for my keys' ve 'She looks after her grandmother' cümleleri anlam olarak birbirinden uzak olsa da, edat değişikliği gözden kaçınca ikisi birbirine karıştırılır. Bu iki kalıbı bağlamlarıyla birlikte ezberlemek ve her birini farklı bir görsel ya da hikâyeyle ilişkilendirmek, karışıklığı önlemenin en etkili yoludur.

Ayrılabilir phrasal verb'lerde zamir kullanımı da yaygın hata kaynağıdır. 'I picked up the book' yerine 'I picked the book up' demek mümkündür; ancak 'I picked up it' kesinlikle yanlıştır, doğrusu 'I picked it up'tır. Öğrenciler zamir yerine isim kullandıklarında ayrılmayı da zorunlu saymaya başlar; oysa isimle ayrılma seçimlik, zamirle ayrılma zorunludur. Bu fark, nokta atışı bir sınav sorusunda belirleyici olabilir.

Edat kalıplarında ise en yaygın hata, Türkçe mantığını İngilizceye taşımaktır. Türkçede 'bir şeyden korkmak' derken 'of' edatını öngörmek kolay değildir; bu yüzden 'afraid of' yerine 'afraid from' ya da 'afraid about' gibi yanlış eşleşmeler sıklıkla yapılır. Benzer biçimde 'interested in' yerine 'interested about' hatası da yaygındır. Kuralın istisnası yoktur; kalıp sabittir ve Türkçe karşılığından değil, o kalıbın kendisinden öğrenilmelidir.

• Ayrılabilir bir phrasal verb'de nesne zamir ise (it, them, him) mutlaka fiille parçacığın arasına yerleştirin: 'turn it off', asla 'turn off it' değil.
• Fiil-edat sorusunda önce boşluktan önceki sözcüğün fiil mi, sıfat mı, isim mi olduğunu belirleyin; o sözcük hangi edatla eşleştiğini söyler.
• 'Look for / look after / look into / look up' gibi aynı fiilden türeyen phrasal verb'leri anlam kümesi olarak, her birini ayrı bir örnek cümleyle birlikte öğrenin.
• Hata defterinize yanlış kullandığınız her edat kalıbını doğru ve yanlış versiyonuyla yan yana yazın: 'accused OF' ✓ — 'accused FOR' ✗.

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

DubbAI'ya öğrendiğiniz phrasal verb kümelerini (örneğin get, put, look) girin ve size o fiillerle boşluk doldurma soruları üretmesini isteyin; üretilen soruları çözdükten sonra hata yaptıklarınızı tekrar sormaya devam edin, böylece kendi zayıf noktalarınıza özel alıştırma listesi oluşturmuş olursunuz.