İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Biyoloji · 9. sınıf

Organizasyon: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf biyoloji Organizasyon ünitesinde hücre ve organelleri, zardan madde geçişini, ozmozu, sınıflandırmayı, üç domaini ve biyoçeşitliliği öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 9. sınıf biyoloji kitabında Organizasyon teması iki ana başlıktan oluşuyor. Hücrenin Organizasyonu başlığı hücreyi, organellerini ve hücre zarından madde geçişlerini anlatıyor ve bir difüzyon-ozmoz deneyiyle bitiyor. Sınıflandırma ve Biyoçeşitlilik başlığı ise mikroskobik ölçekten çıkıp canlılar dünyasının tamamına bakıyor: canlılar nasıl adlandırılır, nasıl gruplanır, üç domain sisteminde kimler nerede durur ve Türkiye'nin biyoçeşitliliği neden bu kadar zengindir. Yaşam temasında gördüğün moleküller burada hücrenin parçalarına, hücreler de canlı gruplarına dönüşüyor.

İlk bölüm hücre teorisiyle açılıyor: bütün canlılar hücrelerden oluşur ve yeni hücreler var olan hücrelerden meydana gelir. Prokaryot hücrelerde çekirdek ve zarla çevrili organel yoktur, DNA sitoplazmadaki nükleoit bölgesinde halkasal olarak bulunur. Ökaryot hücrelerde DNA'nın çoğu çift katlı zarla çevrili çekirdekte ve doğrusal ipliklerdedir. Her iki hücre tipinde de hücre zarı, sitoplazma, DNA ve ribozom bulunur. Hücre zarının yapısı akıcı-mozaik modelle açıklanıyor: çift katlı fosfolipit tabakası, aralarında proteinler ve hayvan hücrelerinde kolesterol. Zardaki karbohidratlar hücrelerin birbirini tanımasında görev alır, kolesterol ise akışkanlığı ayarlar.

Organeller kısmında kitap her yapıyı göreviyle birlikte veriyor. Ribozom zarsızdır, bu yüzden kitap onu organel saymaz; protein sentezler. Sentrozom hayvan hücrelerinde mikrotübüllerin üretim merkezidir. Çekirdek; çekirdek zarfı, nükleoplazma, kromatin ve ribozom yapım merkezi olan çekirdekçikten oluşur, madde alışverişi nüklear porlarla yapılır. Granüllü ER salgı proteinlerini ve zar yapısına katılacak proteinleri üretir, düz ER lipit ve yağ yapılı hormon sentezi, detoksifikasyon ve kalsiyum depolama işlerini üstlenir. Golgi aygıtı proteinleri işler, paketler ve veziküllerle dağıtır. Lizozom hücre içi sindirim yapar, peroksizom katalaz enzimiyle hidrojen peroksidi etkisizleştirir, kofullar depolama, sindirim, salgılama ve tatlı su protistlerinde kontraktil koful olarak fazla suyu dışarı atma görevlerini paylaşır. Mitokondri ATP üretir; kloroplast fotosentezle glikoz üretir, kromoplast renk verir, lökoplast depo yapar. Mitokondri ve kloroplastın kendi DNA'sı, RNA'sı ve ribozomları vardır.

Madde geçişleri bölümü pasif ve aktif taşımayı ayırıyor. Pasif taşımada enerji harcanmaz ve madde çok yoğun ortamdan az yoğun ortama gider: basit difüzyon, kanal ya da taşıyıcı proteinle yapılan kolaylaştırılmış difüzyon ve suyun yarı geçirgen zardan geçişi olan ozmoz. Aktif taşımada protein pompalar ATP harcayarak maddeyi derişim farkına karşı taşır. Zardan geçemeyecek kadar büyük maddeler endositozla içeri alınır, ekzositozla dışarı verilir. Ozmoz kısmında izotonik, hipertonik ve hipotonik çözeltiler, plazmoliz, deplazmoliz, turgor ve ozmotik basınç tanımlanıyor. Sınıflandırma kısmında takson, taksonomi, tür, Linnaeus'un ikili adlandırması ve tür, cins, aile, takım, sınıf, şube, âlem, domain basamakları; üç domainde bakteriler, arkeler ve ökaryotlar; ökaryotlarda protista, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar âlemleri işleniyor. Son bölüm biyoçeşitliliği genetik, tür ve ekosistem çeşitliliği olarak tanımlıyor, endemik tür kavramını ve Türkiye'nin üç fitocoğrafik bölgenin kesişiminde olmasının önemini anlatıyor.

Kavram bağları, sık yapılan hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitenin en çok soru üreten bağı, salgı proteininin hücredeki yolculuğudur. Protein granüllü ER üzerindeki ribozomlarda sentezlenir, ER kanallarına geçer, veziküllerle Golgi aygıtına taşınır, orada işlenip paketlenir ve salgı kofuluyla ekzositoz yoluyla hücre dışına verilir. Bu sıra bir kez oturduğunda, sindirim enzimi salgılayan bir hücrede neden çok ribozom, gelişmiş GER ve Golgi bulunduğunu da kendin çıkarabilirsin. Benzer bir zincir hücre içi sindirimde de var: hücreye endositozla alınan besin kofulu lizozomla birleşip sindirim kofulunu oluşturur.

Prokaryot ve ökaryot karşılaştırmasında en sık hata, ribozomun yalnız ökaryotlarda olduğunu sanmaktır. Ribozom zarsız olduğu için prokaryotlarda da bulunur; prokaryotlarda olmayan şey zarla çevrili organellerdir. Bir başka tuzak, hücre duvarının yalnız bitkilerde olduğunu düşünmek. Kitaba göre bakterilerin, arkelerin çoğunun, alglerin, bitkilerin ve mantarların hücre zarının dışında hücre duvarı vardır; ama içeriği farklıdır. Bakterilerde peptidoglikan, bitkilerde selüloz, mantarlarda kitin bulunur, arkelerde ise peptidoglikan yoktur. Hayvan hücrelerinde hücre duvarı bulunmaz. Gelişmiş bitki ve mantar hücrelerinde lizozom olmadığını, sentrozomun hayvan hücrelerine özgü anlatıldığını da not et.

Ozmoz sorularında yön karışıklığı en büyük tehlikedir. Su, çözünen madde derişimi düşük olan yerden yüksek olan yere, yani su oranı fazla olan taraftan az olan tarafa geçer. Hücre hipertonik bir çözeltiye konursa su kaybeder ve büzülür (plazmoliz); hipotonik çözeltiye konursa su alır. Burada hayvan ile bitki hücresinin farkı kritik: hayvan hücresi duvarı olmadığı için şişip patlayabilir, bitki hücresi ise duvarı sayesinde patlamaz ve duvara turgor basıncı uygular. Plazmolize uğramış hücrenin hipotonik ortamda eski hâline dönmesine deplazmoliz denir. Hastalara verilen yüzde 0,9 tuzlu serumun izotonik olması, kan hücrelerinin şeklini korumasını sağlar.

Madde geçişlerini karşılaştıran sorular genellikle bir tablo ya da ifade listesi verir ve senden ölçütlere göre ayırmanı ister. Dört soru sor: enerji harcanıyor mu, derişim farkına göre mi yoksa ona karşı mı gidiyor, protein kullanılıyor mu, madde küçük mü büyük mü? Basit difüzyonda protein yok, kolaylaştırılmış difüzyonda var ama ikisinde de enerji yok. Aktif taşımada hem protein hem ATP var ve yalnızca canlı hücrede gerçekleşir. Endositoz ile ekzositozda derişim farkı önemli değildir; endositozda hücre zarının yüzeyi küçülür, ekzositozda büyür.

Sınıflandırma sorularında iki kalıp öne çıkar. Birincisi ikili adlandırma: ilk kelime cins adıdır ve büyük harfle başlar, ikinci kelime tamamlayıcı addır ve küçük harfle yazılır, ikisi birlikte tür adıdır. İlk kelimeleri aynı olan iki canlı aynı cinstedir, dolayısıyla aynı aile, takım, sınıf, şube ve âlemdedir; ama farklı türdür. İkincisi hiyerarşi yönü: âlemden türe inildikçe birey sayısı ve çeşitlilik azalır, benzerlik ve akrabalık artar. Domain sorularında ise ipucu cümlelerini yakala: peptidoglikan bakteriyi, peptidoglikansız duvar ve sıra dışı zar lipitleri arkeyi, histonlu DNA ve zarla çevrili çekirdek ökaryotu gösterir. Kitaba göre bazı arkelerde de DNA histona sarılı bulunabilir; bu yüzden histon tek başına ökaryot demek değildir.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

TYT Fen Bilimleri testinde biyoloji 6 soruyla temsil ediliyor. Hücre yapısı, madde geçişleri ve sınıflandırma, biyolojinin en temel konuları olduğu için bu soruların önemli bir kısmının zemininde yer alıyor. Ozmoz ve madde geçişleri deney yorumu gerektiren sorulara, organeller ise yapı-görev eşleştirmesine çok uygun. Sınav kapsamındaki değişiklikleri ÖSYM duyurularından takip et; ama hücreyi ve canlı gruplarını sağlam öğrenmek her durumda biyolojinin geri kalanını kolaylaştırır.

10. sınıf Maarif biyoloji kitabı Enerji ve Ekoloji temalarından oluşuyor. Bu ünitede yalnızca görevleriyle tanıştığın mitokondri ve kloroplast, 10. sınıfın Enerji temasında hücresel solunum ve fotosentezin sahnesi olacak; kitabın burada bilerek ayrıntısına girmediği tepkime basamakları orada işlenecek. Aktif taşıma ve difüzyon bilgin, sindirimde besinlerin emilimini anlamanda işine yarayacak. Ekoloji temasında ise bu ünitedeki biyoçeşitlilik kavramı biyoçeşitlilik kaybı, ekolojik sürdürülebilirlik ve doğanın korunması başlıklarıyla genişleyecek; popülasyon ve komünite kavramlarının ayrıntısı da orada.

Hücre bölünmesi bu ünitede yalnızca sentrozomun görevi anlatılırken geçiyor; mitoz ve mayoz, kalıtım, bitkilerde madde taşınması ve insan vücudundaki sistemler üst sınıfların konusu. Canlı gruplarını tanıtırken kitap hayvanların solunum, boşaltım ve üreme özelliklerine değiniyor ama bunlar sınıflandırma için birer ipucu olarak veriliyor, sistem fizyolojisi olarak değil. Bu ayrımı bilmek, çalışırken neyi ezberleyeceğini netleştirir.

Önerilen çalışma sırası

Önce prokaryot ve ökaryot hücreyi yan yana çiz ve ortak yapıları bir renkle, yalnız ökaryotta olanları başka bir renkle boya. Ardından organelleri tek katlı zarlılar, çift katlı zarlılar ve zarsızlar olarak üç sütunda topla. Çift katlı zar sütununda çekirdek, mitokondri ve plastitler, zarsız sütunda ribozom ve sentrozom olmalı. Her organelin yanına tek cümlelik bir görev yaz ve kitaptaki gibi bir benzetme bulmaya çalış; benzetme kurmak hafızada kalıcılığı artırır.

İkinci adımda salgı proteininin yolunu oklarla göster, sonra madde geçişlerine geç. Beş geçiş türünü satıra, enerji, derişim yönü, protein kullanımı ve madde boyutunu sütuna yazdığın bir tablo hazırla. Ozmoz için evde basit bir gözlem yap: dilimlenmiş patates ya da salatalığı biri tuzlu, biri saf suda beklet, sertlik ve ağırlık farkını not et ve her sonucu hipertonik ya da hipotonik kavramıyla açıkla.

Üçüncü adımda sınıflandırma basamaklarını yukarıdan aşağı sırala ve kendi seçtiğin bir canlının bilimsel adını yazmaya çalış. Ardından üç domaini ayıran ipuçlarını bir tabloya, ökaryot âlemlerini ayıran ipuçlarını ikinci bir tabloya dök. Bitkilerde damarlı-damarsız ve tohumlu-tohumsuz ayrımını, hayvanlarda omurgasız ve omurgalı gruplarının kitapta verilen ayırt edici özelliklerini birer cümleyle özetle. Son olarak biyoçeşitliliğin üç düzeyini ve endemik tür kavramını, yaşadığın bölgeden örneklerle tekrar et.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • İnorganik moleküllerin önemi hakkında bilimsel çıkarım yapabilme
  • Organik moleküllerin yapısı ve çeşitleriyle ilgili bilgi toplayabilme
  • Besinlerin yapısında karbohidrat, yağ ve protein varlığının belirlenmesiyle ilgili deney yapabilme
  • pH ve sıcaklığın enzim aktivitesini etkilediğini gösteren deney yapabilme
  • Hücre alt birimlerini ve bu birimlerin işlevleri arasındaki ilişkileri çözümleyebilme
  • Hücre zarından madde geçişlerini sınıflandırabilme

Çalışma taktikleri

  • Organelleri üç sütunda tut: çift katlı zarlı (çekirdek, mitokondri, plastitler), tek katlı zarlı (ER, Golgi, lizozom, peroksizom, koful) ve zarsız (ribozom, sentrozom).
  • Salgı proteininin yolunu ezbere değil oklarla çiz: ribozom, GER, vezikül, Golgi, salgı kofulu, ekzositoz.
  • Ozmozda yönü şöyle hatırla: su, çözünen maddenin daha yoğun olduğu tarafa geçer; önce hangi tarafın hipertonik olduğunu işaretle.
  • Madde geçişi sorularında dört ölçütü sırayla sor: enerji var mı, derişim farkına karşı mı, protein var mı, madde büyük mü?
  • Hücre duvarını içeriğiyle eşleştir: bakteri peptidoglikan, bitki selüloz, mantar kitin, arkede peptidoglikan yok, hayvanda duvar yok.
  • İkili adlandırmada cins adları aynı olan iki canlının aileden âleme kadar tüm üst basamakları da ortaktır; bunu sınıflandırma sorularında kısayol olarak kullan.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdaki yapılardan hangisi hem prokaryot hem de ökaryot hücrelerde bulunur?

  1. A)Çekirdek zarfı
  2. B)Mitokondri
  3. C)Ribozom
  4. D)Golgi aygıtı
  5. E)Lizozom
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Prokaryot hücrelerde zarla çevrili çekirdek ve zarlı organeller bulunmaz; bu nedenle çekirdek zarfı, mitokondri, Golgi aygıtı ve lizozom yalnızca ökaryotlarda görülür. Ribozom zarsız bir yapıdır ve protein sentezi için her iki hücre tipinde de bulunur.

2. Sitoplazması yüzde 0,9 tuz çözeltisiyle izotonik kabul edilen bir hayvan hücresi, eş özellikteki üç hücreden biri olarak sırasıyla yüzde 0,9 tuz çözeltisine, yüzde 3 tuz çözeltisine ve saf suya konuyor. Hücrelerde gözlenmesi beklenen değişimler sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?

  1. A)Net su geçişi olmaz; su kaybedip büzülür; su alıp şişer ve patlayabilir
  2. B)Su kaybedip büzülür; net su geçişi olmaz; su alıp şişer
  3. C)Net su geçişi olmaz; su alıp şişer; su kaybedip büzülür
  4. D)Su alıp şişer; su kaybedip büzülür; net su geçişi olmaz
  5. E)Net su geçişi olmaz; su kaybedip büzülür; şişer ama turgor basıncı nedeniyle patlamaz
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Yüzde 0,9 çözelti izotoniktir, net su geçişi olmaz. Yüzde 3 çözelti hücreye göre hipertoniktir; su hücreden dışarı çıkar ve hücre büzülür. Saf su hipotoniktir; su hücreye girer, hücre şişer ve hayvan hücresinde hücre duvarı olmadığı için patlayabilir. Son seçenekteki turgor açıklaması duvarı olan bitki hücreleri için geçerlidir.

3. Üç canlıyla ilgili bilgiler şöyledir. A: Tek hücrelidir, belirgin bir çekirdeği yoktur, hücre duvarında peptidoglikan bulunmaz, hücre zarında diğer canlılarda görülmeyen lipitler vardır. B: Kitin içeren hücre duvarına sahiptir, besinini organik artıkları ayrıştırarak elde eder. C: Hücre duvarı yoktur, çok hücrelidir, besinini katı parçalar hâlinde alıp sindirir ve yaşamının belirli bir döneminde notokordu vardır. Bu bilgilere göre aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? I. A ile B aynı domainde yer alır. II. B ve C'nin DNA'sı histon proteinlerine sarılı hâlde bulunur. III. C, kordalılar grubundadır. IV. A'nın genetik materyali çekirdek zarfıyla çevrilidir.

  1. A)Yalnız III
  2. B)I ve II
  3. C)I, II ve III
  4. D)II, III ve IV
  5. E)II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E A, prokaryot olup peptidoglikansız duvarı ve sıra dışı zar lipitleriyle arkeler domainindedir. B, kitinli duvarı ve çürükçül beslenmesiyle mantarlar âlemindedir, yani ökaryottur. C, duvarsız, çok hücreli ve notokordlu olduğundan hayvanlar âleminde kordalılardandır. I yanlış: A arke, B ökaryottur. II doğru: B ve C ökaryottur, ökaryotlarda DNA histonlara sarılıdır. III doğru: notokord kordalıları tanımlar. IV yanlış: prokaryotlarda çekirdek zarfı yoktur. Doğru ifadeler II ve III.

Kendi notundan soru üret

Organeller ya da madde geçişleri için hazırladığın karşılaştırma tablosunu veya defter özetini DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel, ozmoz yorumu ve domain ayırt etme ağırlıklı yeni sorular üretsin.

9. sınıf Biyoloji: 1.404 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf biyoloji üniteleri

İlgili rehberler