Felsefe ile Düşünme: konu anlatımı ve çalışma rehberi

Felsefe ile Düşünme ünitesi, gündelik düşünce ile felsefi düşünce arasındaki temel ayrımı inceler. Günlük yaşamda 'Bu doğru mu?' sorusunu sormak yeterli gelirken felsefede 'Doğruluk nedir, nasıl bilinir?' sorusu sorulur. Bu ünite sizi alışılagelmiş yanıtların ötesine geçmeye, kavramları temelden sorgulamaya ve düşünme eyleminin kendisini nesne olarak almaya davet eder.

Ünitenin temel kavramları arasında düşünme, akıl yürütme, önerme, argüman, gerekçe ve kavram çözümlemesi yer alır. Düşünme geniş bir zihinsel etkinliktir; akıl yürütme ise bu etkinliğin kurallı ve adım adım ilerleyen biçimidir. Bir argüman en az bir öncül ve bir sonuçtan oluşur; gerekçe ise o sonuca neden ulaşıldığını açıklayan destekleyici ifadedir. Bu kavramlar birbirini besler ve hep birlikte felsefi düşüncenin iskeletini kurar.

Dil, bu ünitede ayrı bir ağırlık taşır çünkü kavramlar dil aracılığıyla aktarılır ve sorgulanır. Bir sözcüğün günlük anlamıyla felsefi anlamı çoğunlukla örtüşmez; örneğin 'özgürlük' günlük dilde 'engelsizlik' anlamına gelirken felsefede 'nedensellikten bağımsız irade' gibi teknik bir içerik kazanır. Dili titizlikle kullanmak, felsefi düşüncenin hem başlangıç noktası hem de sürekli denetim aracıdır.

Bu ünitedeki kavramlar birbirinden bağımsız değil, hiyerarşik bir ilişki içindedir. Doğru düşünme, dili doğru kullanmayı gerektirir; dili doğru kullanmak, kavramları yerinde tanımlamayı zorunlu kılar; kavramları yerinde tanımlamak ise felsefi soru sormanın önünü açar. Bu zincirleme ilişkiyi kavramadan sorular arasındaki mantıksal bağı görmek güçleşir, dolayısıyla her kavramı hem tek başına hem de diğerleriyle birlikte öğrenmek gerekir.

Sınavlarda bu üniteden çıkan sorular genellikle bir paragraf ya da diyalog biçiminde sunulur. Size bir düşünürün ya da kurgusal karakterin ifadesi verilir ve bu ifadenin hangi felsefi tutumu yansıttığı sorulur. Örneğin 'X kişisi bir görüşü sorgularken öncüllerden hareket ederek sonuca ulaşmaktadır; bu yöntem aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?' gibi kalıplar sıkça görülür. Burada anahtar, argümanın yapısını hızla çözümleyebilmektir.

Felsefi soru kalıbını tanımak da ayrı bir beceridir. 'Işık hızı nedir?' bir bilimsel sorudur; 'Zamanın gerçekliği var mıdır?' ise felsefi. Felsefi sorular olgusal değil kavramsal ya da değersel bir anlam taşır, evrensel geçerliliğe ulaşmayı hedefler ve tek bir deney ya da gözlemle yanıtlanamaz. Bu ayrımı net biçimde kavramak, sınavda 'aşağıdakilerden hangisi felsefi sorudur?' türü soruları çok hızlı yanıtlamanızı sağlar.

Felsefe ile Düşünme ünitesi, 10. sınıf felsefe programının ikinci ünitesidir ve ilk ünite olan 'Felsefeye Giriş' ile doğrudan bağlantılıdır. İlk ünitede felsefenin ne olduğunu, tarihini ve temel sorularını öğrendikten sonra bu ünite size felsefi düşüncenin nasıl işlediğini gösterir. Bir anlamda araç kutusunu açmak gibidir: önceden neyin yapıldığını gördünüz, şimdi nasıl yapıldığını öğreniyorsunuz.

Sonraki üniteler olan Bilgi Felsefesi, Varlık Felsefesi ve Ahlak Felsefesi tamamen bu ünitede kazandığınız akıl yürütme ve soru sorma becerilerine yaslanır. Bir epistemolog 'Bilgi mümkün müdür?' diye sorarken bu ünite size o sorunun neden felsefi olduğunu, nasıl gerekçelendirileceğini ve hangi argüman yapısıyla tartışılacağını öğretmiş olur. Bu üniteyi atlamak, sonraki tüm felsefi içerikleri zemin eksikliğiyle okumak anlamına gelir.

TYT'de Sosyal Bilimler testindeki felsefe soruları ve AYT'de Sosyal Bilimler-2'deki felsefe grubu soruları çoğunlukla paragraf yorumu ve görüş eşleştirmesi biçimindedir. Bu ünite doğrudan soru çıkarmaktan öte, tüm felsefe sorularını çözme kapasitesini inşa eder. Argüman analizi, kavram tanıma ve felsefi soruyu sıradan sorudan ayırt etme becerileri bu ünitede geliştirilmezse ileriki sorularda şıklar arasında kaybolmak kaçınılmaz olur.

Bu üniteye önce kavram listesi çıkararak başlayın: düşünme, akıl yürütme, önerme, öncül, sonuç, argüman, gerekçe, kavram çözümlemesi, felsefi soru. Her kavramı kendi cümlelerinizle tanımlayın; tanımı yapamıyorsanız henüz o kavramı öğrenmemişsiniz demektir. Ders kitabından ya da güvenilir bir kaynaktan tanımları okuduktan sonra kitabı kapatıp aynı tanımı yeniden yazmayı deneyin; bu basit test kavramı gerçekten özümseyip özümsemediğinizi ortaya koyar.

İkinci aşamada kavramlar arasındaki ilişkileri görsel bir şema üzerinde gösterin. Örneğin 'argüman' kutusunun içine 'öncül' ve 'sonuç' kutularını yerleştirin, 'gerekçe' oku 'öncül'e bağlasın. Bu şemayı kendiniz çizmek, ilişkileri pasif okumaktan çok daha kalıcı biçimde yerleştirir. Daha sonra bu şemayı kapatıp boş kâğıda yeniden oluşturmaya çalışın; eksik bağlantılar tam olarak neyi tekrar etmeniz gerektiğini gösterir.

Son aşamada örnek metin ve diyaloglar üzerinde çalışın. Bir gazeteden ya da sosyal medyadan kısa bir tartışma alın ve içindeki argümanı tespit etmeye çalışın: öncüller neler, sonuç ne, kullanılan dil kavramları doğru mu taşıyor? Bu egzersizi gerçek hayat metinleriyle yapmak, sınavdaki paragraf sorularında aynı beceriyi hızla ve güvenle uygulamanızı sağlar. Haftada iki kez yapılması bile kısa sürede gözle görülür bir gelişme yaratır.

En yaygın hata, 'argüman' sözcüğünü günlük dildeki 'tartışma, kavga' anlamında kullanmaya devam etmektir. Felsefede argüman taraflı bir çatışma değil, öncüllerden sonuca giden mantıksal bir yapıdır. Bu karışıklık sınav sorularında 'argüman içeren paragraf hangisidir?' sorusunda yanlış şıkka yönlendirir. Önlemek için ders başlarında bir 'kavram sözlüğü' sayfası açın ve teknik anlamları günlük anlamlarıyla yan yana yazın; farklılık gözle görülür hale gelince karışıklık azalır.

İkinci yaygın hata, felsefi soruyu bilimsel ya da günlük sorudan ayırt edememektir. Öğrenciler 'Evren nasıl oluştu?' sorusunu felsefi sanabilir; oysa bu astrofizik sorusudur. Felsefi soru olgusal değil kavramsal veya değersel bir boyut taşımalı, 'nedir, olmalı mı, mümkün mü?' ekseninde kurulmalıdır. Bu hatayı önlemek için her soru cümlesinin ardından 'Bu soru bir deneyle yanıtlanabilir mi?' diye sorun; yanıt 'evet' ise büyük olasılıkla bilimsel, 'hayır' ise felsefi bir sorudur.

Üçüncü hata, dil ve kavram bölümünü 'zaten biliyorum' sayarak hızla geçmektir. Dili doğru kullanmanın önemi bu ünitede hem soyut bir ilke hem de somut bir sınav becerisi olarak öğretilir; soru köklerinde kasıtlı olarak muğlak ya da yanıltıcı ifadeler kullanılabilir ve bunu fark edebilmek doğrudan bu kazanımdan beslenir. Her bölümü, sınav sorusuyla doğrudan ilişkisi olan teknik bir içerik olarak ciddiye alın ve hiçbir kazanımı atlamadan tamamlayın.

MEB öğretim programındaki kazanım başlıkları — çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

• 10.2.1.- Düşünme ve akıl yürütmeye ilişkin kavramları açıklar.
• 10.2.2.- Düşünme ve akıl yürütmede dili doğru kullanmanın önemini açıklar.
• 10.2.3.- Bir konuyla ilgili felsefi sorular oluşturur.
• 10.2.4.- Felsefi bir görüşü veya argümanı sorgular.

• Her yeni felsefi kavramı öğrendikten sonra o kavramı kullanarak kendi hayatınızdan somut bir örnek cümlesi kurun; soyut tanım yerli yerine oturur.
• Sınav paragraflarında argümanı bulmak için önce 'çünkü, bu nedenle, dolayısıyla' gibi bağlaçları işaretleyin; bu sözcükler öncül ile sonucu birbirine bağlar.
• Bir sorunun felsefi olup olmadığını test etmek için 'Bu soruya tek bir deney ya da gözlemle yanıt verilebilir mi?' diye sorun; cevap hayırsa soru felsefidir.
• Kavramlar arasındaki ilişki şemasını haftalık tekrarda kapalı kitapla boş kâğıda yeniden çizin; eksik bağlantılar tam olarak hangi kavramı tekrar etmeniz gerektiğini gösterir.

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

DubbAI'ye bu ünitenin notlarınızı yükleyip 'argüman yapısı ve felsefi soru ayrımı üzerine paragraf yorumu soruları üret' diye isteyin; böylece kendi özet dilinize dayanan, kalıpları pekiştiren özgün sorularla çalışabilirsiniz.