Felsefi Okuma ve Yazma: konu anlatımı ve çalışma rehberi

Felsefi Okuma ve Yazma ünitesi, felsefenin yalnızca büyük düşünürlerin öğretileri olmadığını, aynı zamanda herkesin geliştirebileceği bir düşünme biçimi olduğunu gösterir. Bu ünitede felsefe metnini anlamak, içindeki argümanları tespit etmek ve yazılı biçimde felsefi düşünce üretmek üç temel eksen olarak öne çıkar. Dolayısıyla ünite hem okuma hem de üretme boyutunu bir arada ele alır.

Felsefi okuma; bir metnin yüzeysel içeriğini aktarmaktan öte, o metindeki öncülleri, sonuçları ve aralarındaki mantıksal bağı ortaya çıkarma sürecidir. Bir filozof 'Bilgi ancak deneyle mümkündür' dediğinde, siz bunu kabul etmeden önce öncüllerin tutarlı olup olmadığını, karşı örneklerin var olup olmadığını ve sonucun öncüllerden gerçekten çıkıp çıkmadığını sormalısınız. Bu sorgulayıcı tavır felsefi okumanın özüdür.

Felsefi yazma ise belirli bir konu hakkında açık bir tez ortaya koymak, bu tezi argümanlarla desteklemek ve alternatif görüşlere yanıt vermektir. Günlük yazıdan farkı, kişisel görüşün kanıta dayandırılma zorunluluğudur. 'Özgür irade var mıdır?' sorusuna 'Bence vardır' demek felsefi yazma değildir; 'Şu nedenlerle vardır, karşı görüş şu yüzden yetersizdir' demek felsefi yazmadır. Bu ünite tam olarak bu farkı öğretir.

Analiz, sentez ve değerlendirme bu ünitede birbirini izleyen aşamalardır. Önce bir metni parçalara ayırırsınız, yani analiz edersiniz; sonra farklı görüşleri bir araya getirerek yeni bir bakış açısı inşa edersiniz, yani sentez yaparsınız; son olarak hangi görüşün daha tutarlı olduğuna ilişkin gerekçeli bir yargıya varırsınız, yani değerlendirirsiniz. Bu üç adım hem felsefi okumada hem de felsefi denemede iç içe geçmiş halde bulunur.

Sınavlarda bu üniteden gelen sorular genellikle şu biçimlerde karşınıza çıkar: Bir felsefe metninden alınmış paragraf verilir ve bu paragrafın savunduğu görüş ya da kullandığı yöntem sorulur. Başka bir soru tipinde ise birbirine zıt iki görüş aktarılır ve sizden bu görüşlerin dayandığı ortak soruyu ya da aralarındaki temel ayrımı bulmanız beklenir. Bu kalıplar özünde argüman analizi ve karşılaştırma becerisini ölçer.

Alternatif görüş geliştirme kazanımı, sınavda doğrudan test edilen bir beceridir; bir önermenin hem lehine hem de aleyhine argüman üretebilmek, hangisinin daha güçlü olduğunu gerekçeyle açıklayabilmek anlamına gelir. Örneğin 'Ahlak evrensel midir, yoksa kültürel midir?' sorusunda her iki tarafın da güçlü noktalarını görmek ve ardından hangisinin daha savunulabilir olduğunu belirtmek, bu kazanımın somut karşılığıdır.

Bu ünite 10. sınıf felsefe müfredatının son ünitesidir ve yıl boyunca öğrenilen tüm konuları bir çatı altında toplar. Bilgi felsefesi, varlık felsefesi ve ahlak felsefesi gibi ünitelerde karşılaştığınız görüşleri, burada öğrendiğiniz analiz ve yazma araçlarıyla daha derinlemesine değerlendirme fırsatı bulursunuz. Yani ünite hem bir sonuç hem de bir araç dersidir.

AYT sınavında felsefe soruları ağırlıklı olarak paragraf yorumu biçiminde gelir. Bu paragraflar genellikle bir filozofun görüşünü özetler ya da iki zıt görüşü karşılaştırır. Felsefi Okuma ve Yazma ünitesinde kazandığınız metin analizi becerisi, bu soruları çözerken doğrudan işe yarar; çünkü 'paragrafın ana savı nedir?' sorusunu yanıtlamak, özünde felsefi okuma yapmaktır.

11. sınıf felsefesinde göreceğiniz 'Bilim Felsefesi' ve 'Siyaset Felsefesi' gibi üniteler, bu ünitede öğrenilen argüman analizi alışkanlığını varsayarak ilerler. Bunun ötesinde edebiyat, tarih ve sosyoloji gibi derslerde de metin analizi ve argüman kurma becerisini kullanma fırsatı bulursunuz; kazanımlardan birinin adı da tam olarak budur: felsefi akıl yürütme becerilerini diğer alanlarda kullanmak.

Çalışmaya önce kısa felsefi metinler okuyarak başlayın. İlk adımda metnin ana iddiasını tek bir cümleyle özetlemeye çalışın. İkinci adımda bu iddiayı destekleyen öncülleri listeleyin. Üçüncü adımda ise her öncüle itiraz eden bir karşı argüman yazın. Bu üç aşamalı alıştırmayı farklı filozofların kısa pasajlarıyla tekrar ederseniz, analiz becerisi kısa sürede içselleşir.

Felsefi deneme yazmak için önce bir tez cümlesi oluşturun: 'X doğrudur çünkü Y ve Z.' Ardından her argümanı ayrı bir paragrafta geliştirin ve her paragrafın sonunda argümanınızın neden güçlü olduğunu bir cümleyle pekiştirin. En güçlü karşı görüşü seçip ona bir paragraf ayırın ve neden yeterli bulmadığınızı açıklayın. Bu yapıyı yüz-yüz elli kelimelik deneme alıştırmalarıyla egzersiz olarak uygulayın.

Tekrar aşamasında ezber değil uygulama odaklı çalışın. Filozof isimlerini ve görüşlerini bir tabloya yerleştirip bu görüşleri birbiriyle tartıştırmak, hem sınavda hem de deneme yazımında işe yarayan bir yöntemdir. Örneğin Platon ile Aristoteles'i 'Bilgi nerede bulunur?' sorusu üzerinden karşılaştırın ve her birinin argümanını kendi cümlelerinizle açıklayın; böylece hem içerik hem beceri pekişir.

En yaygın hata, bir metnin ne söylediğini özetlemekle onu analiz etmeyi birbirine karıştırmaktır. 'Yazar şunu söylüyor' demek özetleme, 'Yazar bu sonuca şu öncüllerle ulaşıyor, ancak ikinci öncül şu nedenle tartışmalıdır' demek analizdir. Sınavdaki paragraf sorularında özetleme yaparsanız büyük olasılıkla yanlış seçeneği seçersiniz; çünkü soru 'ne söylüyor' değil 'neyi savunuyor' diye sorar.

Alternatif görüş geliştirme kazanımında öğrenciler zaman zaman yalnızca kendi görüşlerini güçlendirmeye odaklanır ve karşı argümanı görmezden gelir. Bu yaklaşım felsefi değildir. Bir görüşü savunmak, ona yapılabilecek en güçlü itirazı bilmek ve buna karşılık verebilmek demektir. Bu nedenle çalışırken her argümanın karşısına mutlaka bir itiraz yazın ve o itirazın zayıf noktasını da belirleyin.

Felsefi deneme yazarken sık yapılan başka bir hata, genel ve soyuk cümleler kullanmaktır. 'Felsefe önemlidir ve düşünmemizi geliştirir' türünden cümleler tez değil, dolgu içeriktir. İyi bir felsefi cümle spesifiktir: 'Özgür irade, nedensellik zinciriyle bağdaşabilir; çünkü bir eylemin önceden belirlenmiş olması onu kişiye ait olmaktan çıkarmaz.' Bunu önlemek için her cümlenizi yazarken 'Bu cümle hangi iddiayı içeriyor?' diye sorun.

MEB öğretim programındaki kazanım başlıkları — çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

• 10.4.1.- Felsefi bir metni analiz eder.
• 10.4.2.- Verilen konu hakkında alternatif görüşler geliştirir.
• 10.4.3.- Bir konu hakkında felsefi bir deneme yazar.
• 10.4.4.- Felsefi akıl yürütme becerilerini diğer alanlarda kullanır.

• Kısa bir felsefi pasaj okuduktan sonra sayfayı kapatın ve ana argümanı kendi cümlelerinizle bir kâğıda yazın; sonra metni açıp karşılaştırın.
• Felsefi deneme alıştırmalarında ilk cümlenizi daima 'Bu yazıda X olduğunu savunacağım çünkü...' kalıbıyla kurun; tezinizi belirsiz bırakmayın.
• Çalıştığınız her filozofun görüşüne en az bir karşı argüman üretin ve bu karşı argümanı da tek cümleyle yanıtlayın; bu alışkanlık sınav paragraf sorularında hız kazandırır.
• Ders kitabındaki örnek metinleri okurken öncüllerin altını bir renk, sonuçların altını başka bir renk kalemle çizin; bu görsel ayrım analiz hızını artırır.

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

DubbAI'ye 10. sınıf felsefesinden öğrendiğiniz bir filozofun görüşünü özetleyen kısa bir not girin ve bu notu temel alan paragraf yorumu soruları üretmesini isteyin; böylece hem içerik tekrarı hem de felsefi okuma pratiği aynı anda yapılır.