Felsefenin Temel Konuları ve Problemleri: konu anlatımı ve çalışma rehberi

Bu ünite, felsefenin tek bir konuyla değil yedi ana alanla ilgilendiğini gösterir. Varlık felsefesi 'var olan nedir?' diye sorarken bilgi felsefesi 'bunu nasıl bilebilirim?' diye sorar. Bu iki temel soru birbirini tamamlar; çünkü neyin var olduğunu bilmek için önce bilginin ne olduğunu netleştirmek gerekir. Her alan, kendi içinde tutarlı kavram setleriyle çalışır.

Bilim felsefesi bilimsel yöntemin sınırlarını sorgular; ahlak felsefesi ise 'doğru eylem nedir?' sorusunun peşine düşer. Din felsefesi Tanrı'nın varlığına ilişkin akılcı kanıtları değerlendirirken siyaset felsefesi meşru iktidarın kaynağını araştırır. Sanat felsefesi, estetik yargıların öznel mi yoksa nesnel mi olduğunu tartışır. Bu yedi alan, gerçekliğin farklı yüzlerini aydınlatmaya çalışır.

Her alanın kendine özgü temel kavramları vardır: varlık felsefesinde töz, öz, var oluş; bilgi felsefesinde doğruluk, kesinlik, gerekçelendirme; ahlakta ödev, erdem, yarar; siyasette egemenlik, özgürlük, adalet gibi. Bu kavramları ezberlemek yetmez; hangi sorunun hangi alana ait olduğunu ve niçin orada ele alındığını kavramanız gerekir. Kavramı bağlamından koparırsanız soruları yanlış sınıflandırırsınız.

Yedi alan birbirinden yalıtılmış değildir; aralarında güçlü köprüler vardır. Örneğin ontoloji ile epistemoloji arasındaki ilişki şöyledir: Platon, gerçek varlığın idealar olduğunu savunduğu için bilginin de yalnızca akılla elde edilebileceğini öne sürer. Yani bir filozofun varlık anlayışı, zorunlu olarak bilgi anlayışını da biçimlendirir. Bu bağı kuramayan öğrenci, paragraf sorularında filozofu yanlış alana yerleştirir.

Sınavda sık karşılaşılan kalıp şudur: size bir düşünürün görüşünü içeren kısa bir paragraf verilir, ardından bu görüşün hangi felsefi alana ya da hangi probleme karşılık geldiği sorulur. Bu tür sorularda dikkat etmeniz gereken sinyal sözcükler vardır. 'Var olmanın anlamı', 'öz' veya 'töz' geçiyorsa varlık felsefesi; 'bilginin kaynağı', 'deney' veya 'akıl' geçiyorsa bilgi felsefesi; 'güzel olan', 'estetik yargı' geçiyorsa sanat felsefesi akla gelmelidir.

Filozof-görüş eşleştirme sorularında ise belirli isimleri belirli tezlerle ilişkilendirmeniz beklenir. Aristoteles'in 'dört neden' öğretisi varlık felsefesine, Kant'ın 'ödev ahlakı' etik alana, Platon'un 'idealar kuramı' hem varlık hem bilgi felsefesine girer. Bu çakışmaları fark etmek kritiktir. Bir filozofun birden fazla alanda görüş bildirdiğini bilmek, sizi yanıltıcı şıklardan korur.

Bu ünite, 10. sınıf felsefe müfredatının soyut çatısını kurar; yani buradan öğrendiğiniz alan ayrımları, yıl boyunca karşılaşacağınız tüm filozofları ve akımları sınıflandırmanızı sağlar. TYT Sosyal Bilimler'de felsefe grubundan gelen soruların büyük çoğunluğu ya doğrudan bu ünitede tanımlanan alanlardan birine ya da bu alanlar arasındaki ilişkilere dayanır. Temeli sağlam atamazsanız ilerleyen konular havada kalır.

AYT Sosyal Bilimler-2'de felsefe, psikoloji, sosyoloji ve mantıkla birlikte değerlendirilir. Bu sınav daha derin kavrayış ister; paragraf yorumu sorularında metnin hangi felsefi sorunu ele aldığını tespit etmeniz gerekir. 'Felsefenin Temel Konuları ve Problemleri' ünitesi bu tespit becerisinin temelini oluşturur. Felsefi alanları tanımayan bir öğrenci, paragrafı okusa bile soruyu yanlış yönde çözümler.

11. sınıfta 'Bilgi Felsefesi' ve 'Ahlak Felsefesi' ayrı, derinlikli üniteler olarak karşınıza çıkacak. Bu ünite o derslerin ön hazırlığı niteliğindedir. Şimdi öğrendiğiniz varlık-bilgi-değer üçlüsü, 11. sınıf içeriklerini anlayışla değil ezbersiz öğrenmenizi mümkün kılar. Kavramsal altyapı güçlü olduğunda yeni bir filozofla ya da yeni bir akımla karşılaştığınızda onu doğru hücreye otomatik olarak yerleştirebilirsiniz.

Çalışmaya varlık felsefesiyle başlamanızı öneririz; çünkü 'var olan nedir?' sorusu en temel sorudur ve diğer alanlar bu sorunun cevabına referans verir. Ardından bilgi felsefesine geçin; varlık anlayışı olmadan bilgi tartışması havada kalır. Daha sonra bilim felsefesi, ahlak, din, siyaset ve sanat sırasıyla ele alınabilir. Bu sıra hem mantıksal hem de kümülatif bir anlama geliyor; her yeni alan bir öncekinin üstüne oturuyor.

Her alanı öğrenirken önce 'bu alan hangi soruyu soruyor?' diye bir başlık belirleyin, sonra o soruya verilen iki ya da üç farklı cevabı karşılaştırın. Örneğin bilginin kaynağına ilişkin olarak rasyonalizm, empirizm ve sezgiciliği yan yana yazın; ne üzerinde hemfikir olduklarını değil ne üzerinde ayrıştıklarını not edin. Çakışma noktaları, soru yapımcılarının en çok işlediği yerlerdir ve bu noktalara dikkat etmek sizi hızla öne geçirir.

Tekrar aşamasında her alanı tek sayfalık bir özet kartına indirgeyin: alan adı, temel soru, temel kavramlar, temsil eden iki-üç düşünür. Bu kartları günde bir kez gözden geçirmek, bilgilerin uzun süreli belleğe aktarılmasını hızlandırır. Soruları çözerken paragraftaki anahtar ifadenin altını çizme alışkanlığı edinin; soru kökünde gizlenmiş alan belirleyici sözcüğü bulamazsanız çözüm şansa kalır.

En yaygın hata, varlık felsefesi ile bilgi felsefesini karıştırmaktır. 'Gerçek nedir?' sorusu ontolojiktir ama 'gerçeği nasıl bilirim?' sorusu epistemolojiktir. Platon'un idealar kuramı her iki soruya da yanıt verdiği için öğrenciler ikisi arasında bocalıyor. Bu karışıklığı gidermek için soru köküne bakın: eğer odak 'var oluş' üzerindeyse ontoloji, 'bilginin elde edilişi' üzerindeyse epistemoloji deyin ve bu kararınızı soru bitene kadar koruyun.

İkinci yaygın hata, din felsefesini teoloji ile karıştırmaktır. Teoloji inanç içinden konuşur; din felsefesi ise inanç iddialarını akıl yürütme yoluyla inceler ve eleştirir. Tanrı'nın varlığının kanıtlanıp kanıtlanamayacağı, dini deneyimin bilgi sayılıp sayılamayacağı gibi sorular teolojinin değil felsefenin alanındadır. Bunu kavramayan öğrenci, din felsefesi sorularında dini bilgiyle felsefi sorguyu birbirine karıştırır ve yanlış seçeneğe yönelir.

Üçüncü hata, sanat felsefesini hafife almaktır. Bu alan 'güzel nedir?', 'estetik yargı evrensel midir?' gibi soruları inceler ve sınavda az yer kaplar diye görünse de atlanırsa bütünü sınıflandırma becerisi zayıflar. Ayrıca ahlak felsefesinde 'iyi' ile sanat felsefesinde 'güzel' kavramlarının birbiriyle nasıl ilişkilendiğini bilmemek paragraf sorularında yanıltıcı şıklara kapı aralar. Her iki alanı birlikte çalışıp aralarındaki farkı netleştirin.

MEB öğretim programındaki kazanım başlıkları — çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

• 10.3.1.- Varlık felsefesinin konusunu ve problemlerini açıklar.
• 10.3.2.- Bilgi felsefesinin konusunu ve problemlerini açıklar.
• 10.3.3.- Bilim felsefesinin konusunu ve problemlerini açıklar.
• 10.3.4.- Ahlak felsefesinin konusunu ve problemlerini açıklar.
• 10.3.5.- Din felsefesinin konusunu ve problemleri açıklar.
• 10.3.6.- Siyaset felsefesinin konusunu ve problemlerini açıklar.
• 10.3.7.- Sanat felsefesinin konusunu ve problemlerini açıklar.

• Her filozofu çalışırken önce hangi alana ait olduğunu, ardından o alandaki temel soruya ne cevap verdiğini tek cümlede yazın; bu alışkanlık paragraf sorularındaki çözüm sürenizi yarıya indirir.
• Paragraf sorularında metni okumadan önce soru kökündeki anahtar ifadeye bakın; 'varlık', 'bilgi', 'eylem', 'güzel' gibi sözcükler hangi felsefi alana ait olduğunu anında söyler.
• Varlık-bilgi-ahlak-sanat dört köşesini bir kâğıda çizip her öğrendiğiniz kavramı doğru köşeye yerleştirin; boş kalan köşe sizin zayıf noktanızı gösterir.
• Din ve siyaset felsefesindeki temel soruları (Tanrı'nın varlığı kanıtlanabilir mi? Meşru otorite nereden gelir?) kendi sözcüklerinizle bir arkadaşınıza anlattığınızda eksiksiz açıklayabiliyorsanız o konuyu öğrenmişsinizdir.

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

DubbAI'a her felsefi alanın temel sorusunu ve bir filozofun görüşünü verin; size o filozofun başka bir alandaki tutarsızlığını ya da tutarlılığını sınayan orijinal sorular üretmesini isteyin. Bu yöntem, yedi alanı birbirinden yalıtılmış değil birbirine bağlı görerek çalışmanızı sağlar.