İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Fizik · 10. sınıf

Kuvvet ve Hareket: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf fizik Kuvvet ve Hareket ünitesinde sabit hızlı ve sabit ivmeli hareketi, ivmeyi ve x-t, v-t, a-t grafiklerini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 10. sınıf fizik kitabında Kuvvet ve Hareket ünitesi iki ana bölümden oluşuyor: önce sabit hızlı hareket, ardından bir boyutta sabit ivmeli hareket. Ünitenin tamamı tek bir doğru üzerinde, yani yatay doğrultuda ilerleyen cisimlerle ilgili. Bu yüzden her soruda ilk işin bir yönü pozitif seçmek olmalı; kitap da örneklerde doğu ya da kuzey yönünü pozitif kabul edip zıt yönü eksi işaretiyle gösteriyor.

Sabit hızlı hareket bölümünde konum, yer değiştirme, alınan yol, sürat ve hız kavramlarını birbirinden ayırman bekleniyor. Konum, cismin seçtiğin başlangıç noktasına göre nerede olduğunu söyler. Yer değiştirme, son konum ile ilk konum arasındaki farktır ve yönü vardır. Alınan yol ise cismin gerçekte kat ettiği uzunluktur; yönü yoktur ve hiçbir zaman azalmaz. Sürat skaler, hız vektörel bir niceliktir. Cisim eşit zaman aralıklarında eşit yer değiştirmeler yapıyorsa hızı sabittir ve bu durumda Δx = v·t bağıntısı geçerlidir. Sabit süratle giden bir cismin hızı ise yön değiştirdiği anda değişmiş olur; ünitenin ilk tuzağı tam olarak budur.

İkinci bölümün ilk kısmı ivme ile hız değişimi arasındaki ilişkiyi kuruyor. Hız değişimi, son hızdan ilk hızın çıkarılmasıyla bulunur: Δv = v(son) − v(ilk). İvme ise bu değişimin ne kadar sürede gerçekleştiğini gösterir: a = Δv / Δt, birimi m/s². Bir aracın hızı her saniye 3 m/s artıyorsa ivmesi 3 m/s² olur. Kitap, cisme etki eden net kuvvetin hızlanmaya ya da yavaşlamaya yol açtığını ve ivmenin yönünün kuvvetin yönüyle aynı olduğunu nitel olarak söyler; kuvvet ile ivme arasındaki sayısal bağıntı bu ünitenin konusu değildir.

Son kısım, sabit ivmeli hareketin grafiklerini ve bu grafiklerden çıkan matematiksel modelleri ele alıyor. v-t grafiğinin eğiminden v = v0 + a·t bağıntısına, grafiğin altındaki yamuk alanından Δx = (v + v0)/2 · t bağıntısına ve bu ikisini birleştirerek x = v0·t + ½·a·t² bağıntısına ulaşıyorsun. Bu üç bağıntı ünitenin hesap omurgasıdır. Not olarak şunu da bil: kitapta x-t ve v-t grafiklerinin sembolü bazen farklı görünebilir, ama anlattığı şey her zaman hız-zaman grafiğidir.

Grafik okuma, kavram bağları ve sık yapılan hatalar

Bu ünitede soruların büyük kısmı bir grafiği ya da bir hız tablosunu yorumlamanı ister. Altın kural şu: x-t grafiğinde eğim hızı verir; v-t grafiğinde eğim ivmeyi, grafik ile zaman ekseni arasındaki alan yer değiştirmeyi verir; a-t grafiğinde ise alan hız değişimini verir, çünkü a = Δv / Δt bağıntısını Δv = a·Δt diye okuyabilirsin. Hangi grafikte eğime, hangisinde alana bakacağını karıştırmamak için her grafiğin dikey eksenindeki birimi kontrol et: birimi bir sonraki niceliğe çeviren işlem çarpmaysa alana, bölmeyse eğime bakıyorsun.

Sabit hızlı harekette x-t grafiği eğik bir doğru, v-t grafiği yatay bir doğru, a-t grafiği ise zaman ekseninin kendisidir. Sabit ivmeli harekette v-t grafiği eğik doğru, a-t grafiği yatay doğru olur; x-t grafiği ise bir eğriye dönüşür. Hızlanan cisimde eğri giderek dikleşir, yavaşlayan cisimde giderek yatıklaşır ve cisim durduğu anda teğeti yatay olur. Bu şekil farkını gözünle tanıyabilmek, sınavda zaman kazandıran en değerli beceridir.

En sık yapılan hata, negatif ivmeyi her zaman yavaşlama sanmaktır. İvmenin işareti tek başına bir şey söylemez; önemli olan hız ile ivmenin aynı ya da zıt işaretli olmasıdır. Aynı işaretliyse cisim hızlanır, zıt işaretliyse yavaşlar. Negatif yönde hızlanan bir aracın ivmesi negatiftir ama araç yavaşlamıyor, hızlanıyordur. İkinci sık hata, v-t grafiğinde eksenin altında kalan alanı da pozitif toplamaktır. Yer değiştirme sorulursa eksenin altındaki alan eksi işaretle eklenir; alınan yol sorulursa iki alan da pozitif toplanır.

Üçüncü tuzak, yön değiştiren hareketlerde ortaya çıkar. Hızı sıfıra inip geri dönen bir cisim için x = v0·t + ½·a·t² bağıntısı sana doğru konumu verir ama alınan yolu vermez. Yolu bulmak için önce cismin durduğu anı v = v0 + a·t bağıntısından hesapla, hareketi o andan ikiye böl ve her parçanın uzunluğunu ayrı ayrı topla. Dördüncü tuzak ise ½ çarpanını unutmaktır: durgun hâlden başlayan bir cismin yer değiştirmesini son hız ile süreyi çarparak bulursan sonucu iki kat büyük çıkarırsın, çünkü v-t grafiğinin altındaki alan dikdörtgen değil üçgendir.

Tabloyla verilen sorularda ardışık saniyelerdeki hız farklarına bak. Farklar eşitse ivme sabittir; farklar sıfırsa cisim o aralıkta sabit hızla gidiyordur; fark işaret değiştiriyorsa cismin hareket durumu değişmiştir. Hızların kendisinin değil, farklarının sabit olması gerektiğini unutma.

Sınavdaki yeri ve 9. ve 11. sınıfla bağı

TYT Fen Bilimleri testinde fizik 7 soruyla temsil ediliyor ve hareket konusu, grafik yorumlama becerisini doğrudan ölçtüğü için fizik sorularının sık başvurduğu alanlardan biridir. Bu ünitede kazandığın grafik okuma alışkanlığı yalnızca hareket sorularında değil, enerji ve elektrik ünitelerindeki grafiklerde de işine yarar. Gelecek yıllarda sınav kapsamının nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından takip etmelisin; ama hangi formatta olursa olsun eğim ve alan mantığı kalıcı bir beceridir.

9. sınıf Maarif fizik programında Fizik Bilimi ve Kariyer Keşfi, Kuvvet ve Hareket, Akışkanlar ve Enerji üniteleri yer alıyor. 9. sınıfın Kuvvet ve Hareket ünitesinde gördüğün skaler ve vektörel nicelik ayrımı, vektörlerle çalışma ve hareket türleri bu ünitenin zemini. Eğer hız ile süratin farkını hâlâ net söyleyemiyorsan, bu üniteye geçmeden 9. sınıf notlarına kısa bir dönüş yapmak iyi fikir olur.

11. sınıf Maarif programı Kuvvet ve Hareket, Elektrik ve Manyetizma ile Optik ünitelerinden oluşuyor. Newton'un hareket yasalarıyla kuvvet ve ivme arasındaki sayısal ilişki, serbest düşme, atış hareketleri ve iki boyutta hareket 11. sınıfta işleniyor. Bu yüzden 10. sınıfta kurduğun v = v0 + a·t ve x = v0·t + ½·a·t² bağıntıları 11. sınıfta da aynen kullanılacak; yalnızca ivmenin nereden geldiği ve hareketin kaç boyutta olduğu genişleyecek. Bugün sağlam kurduğun her grafik yorumu, seneye işini büyük ölçüde kolaylaştırır.

Önerilen çalışma sırası

Önce kavramları sözlü olarak oturt: konum, yer değiştirme, alınan yol, sürat ve hız arasındaki farkı birer cümleyle, kendi örneklerinle anlatabiliyor musun, kontrol et. Ardından sabit hızlı harekete geç ve aynı hareketi üç farklı biçimde göstermeyi dene: hareketi tarif eden bir cümle, bir konum tablosu ve bir x-t grafiği. Bu üçlü arasında rahatça gidip gelebiliyorsan ilk bölümü bitirmişsin demektir.

İkinci adımda ivmeyi hız tablolarıyla çalış. Kendine birkaç saniyelik hız tablosu uydur, her aralıktaki hız değişimini ve ivmeyi hesapla, sonra cismin hızlandığı ve yavaşladığı aralıkları işaretle. Özellikle negatif yönde hareket eden cisimlerle bol örnek yap; işaret mantığı burada oturur.

Üçüncü adımda sabit ivmeli hareketin üç grafiğini birbirine dönüştürmeyi çalış. Bir v-t grafiği çiz, ondan eğimle a-t grafiğini, alanlarla x-t grafiğini üret. Sonra tersini dene. Son adımda bağıntılarla hesap sorularına geç ve her sorudan sonra sonucu grafikten de doğrula. Hesapla bulduğun yer değiştirme ile v-t grafiğinin alanı tutmuyorsa bir yerde işaret ya da ½ hatası vardır.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Yatay doğrultuda sabit hızlı hareket ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
  • İvme ve hız değişimi arasındaki ilişkiye yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Yatay doğrultuda sabit ivmeyle hareket eden cisimlerin hareket grafiklerinden elde edilen matematiksel modelleri yorumlayabilme

Çalışma taktikleri

  • Her soruya başlamadan bir yönü pozitif seç ve kağıdın köşesine ok olarak çiz; tüm hız ve ivme işaretlerini bu oka göre yaz.
  • Grafik sorularında önce dikey eksenin birimine bak, sonra eğim mi alan mı arayacağına karar ver: x-t eğimi hız, v-t eğimi ivme, v-t alanı yer değiştirme, a-t alanı hız değişimi.
  • Hızlanıyor mu yavaşlıyor mu sorusunda ivmenin işaretine değil, hız ile ivmenin işaretlerinin aynı olup olmadığına bak.
  • Yön değiştiren hareketlerde önce cismin durduğu anı bul, hareketi o noktadan ikiye ayır; yer değiştirme için alanları işaretli, alınan yol için işaretsiz topla.
  • Durgun hâlden başlayan sabit ivmeli harekette yer değiştirmeyi v-t grafiğindeki üçgenin alanıyla kontrol et; ½ çarpanını unutma.
  • Kendi uydurduğun bir hız tablosundan x-t, v-t ve a-t grafiklerini çizip arkadaşınla değiş tokuş et; birbirinizin grafiğinden hareketi geri anlatmaya çalışın.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Doğrusal bir yolda bir bisikletli önce 20 s boyunca 6 m/s sabit hızla doğuya gidiyor, ardından hemen dönüp 10 s boyunca 4 m/s sabit hızla batıya gidiyor. Bisikletlinin bu 30 s boyunca aldığı yol ve yer değiştirmesinin büyüklüğü sırasıyla kaç metredir?

  1. A)160 ve 80
  2. B)160 ve 160
  3. C)80 ve 160
  4. D)120 ve 40
  5. E)200 ve 80
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Doğu yönünü pozitif seç. Doğuya giderken yer değiştirme 6 · 20 = 120 m, batıya giderken 4 · 10 = 40 m olur. Alınan yol yönsüz toplanır: 120 + 40 = 160 m. Yer değiştirme işaretli toplanır: 120 − 40 = 80 m, yönü doğu. Yol ile yer değiştirmeyi eşit sanmak ya da ikisini karıştırmak çeldiricilere götürür.

2. Durgun hâlden harekete başlayan bir araç, doğrusal bir yolda 6 s boyunca 2 m/s² büyüklüğünde sabit ivmeyle hızlanıyor; ardından ulaştığı hızla 4 s boyunca sabit hızla yoluna devam ediyor. Aracın bu 10 s boyunca yaptığı toplam yer değiştirme kaç metredir?

  1. A)60
  2. B)84
  3. C)100
  4. D)120
  5. E)48
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Hızlanma sonunda hız v = 0 + 2 · 6 = 12 m/s olur. İlk 6 s'deki yer değiştirme v-t grafiğindeki üçgenin alanıdır: (12 · 6) / 2 = 36 m. Sonraki 4 s'de sabit hızla 12 · 4 = 48 m gider. Toplam 36 + 48 = 84 m. ½ çarpanını unutan 120 m, ivmeli hareketi 10 s sürdü sanan 100 m, yalnız sabit hızlı kısmı hesaplayan 48 m bulur.

3. Doğrusal bir yolda t = 0 anında x = 0 noktasından +20 m/s hızla geçen bir araç, hareket yönüne zıt yönde 4 m/s² büyüklüğünde sabit ivmeyle yavaşlıyor; durduktan sonra da aynı ivmeyle ters yönde hızlanmaya devam ediyor. Aracın t = 8 s anındaki konumu ve (0-8) s aralığında aldığı yol sırasıyla kaç metredir?

  1. A)32 ve 32
  2. B)32 ve 68
  3. C)50 ve 50
  4. D)68 ve 68
  5. E)288 ve 288
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B İvme a = −4 m/s². Aracın durduğu an: 0 = 20 − 4t, t = 5 s. İlk 5 s'de yer değiştirme (20 · 5) / 2 = 50 m. Sonraki 3 s'de durgun hâlden negatif yönde hızlanır: ½ · 4 · 3² = 18 m geri gider. Konum 50 − 18 = 32 m; kontrol: x = 20 · 8 − ½ · 4 · 8² = 160 − 128 = 32 m. Alınan yol 50 + 18 = 68 m. Konumu yol sanan 32 ve 32, durma anında kalan 50 ve 50, ivmenin işaretini ters alan 288 ve 288 bulur.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki x-t, v-t ve a-t grafik özetini ya da ivme konusundaki çalışma föyünü DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel, grafik yorumlama ve işaret tuzaklarına odaklanan yeni sorular üretsin.

10. sınıf Fizik: 3.743 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf fizik üniteleri

İlgili rehberler