İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Fizik · 9. sınıf

Akışkanlar: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf fizik Akışkanlar ünitesinde katı ve sıvı basıncını, Pascal Yasası'nı, açık hava basıncını, kaldırma kuvvetini ve Bernoulli İlkesi'ni öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programındaki 9. sınıf fizik kitabının Akışkanlar ünitesi, eski programda 10. sınıfta okunan basınç ve kaldırma kuvveti konularını bir araya topluyor ve sonuna akışkanların hareketiyle ilgili Bernoulli İlkesi'ni ekliyor. Kitap beş başlıkla ilerliyor: basınç, sıvılarda basınç (günlük hayattaki uygulamalarıyla), açık hava basıncı, kaldırma kuvveti ve Bernoulli İlkesi.

Ünite katılarla başlar. Basınç, birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvetin büyüklüğüdür: P = F / A. Birimi pascaldır, yani N/m². Basınç skaler bir niceliktir. Bir cisim yatay zemine ağırlığı kadar kuvvet uygular; aynı cismi daha geniş yüzeyi üstüne yatırırsan kuvvet değişmez, alan büyür, basınç küçülür. Katıların bir başka özelliği de üzerlerine uygulanan kuvveti yönünü ve büyüklüğünü değiştirmeden iletmeleridir; çivinin başına vurduğun kuvvet sivri ucuna aynen ulaşır ama uçtaki alan küçük olduğu için basınç büyür. Kar ayakkabısı, paletli iş makinesi ve geniş traktör tekerleği basıncı azaltmaya; bıçak, rende, çadır kazığı ve raptiye basıncı artırmaya yönelik tasarımlardır.

Sıvılar ise yalnızca tabana değil, temas ettikleri her yüzeye basınç uygular. Durgun bir sıvının bir noktadaki basıncı P = h·d·g bağıntısıyla bulunur: h o noktanın serbest yüzeyden derinliği, d sıvının yoğunluğu, g yer çekimi ivmesidir. Bu basınç kabın şekline ve taban alanına bağlı değildir; ama tabana etki eden kuvvet F = P·A olduğundan alana bağlıdır. Kitap ardından Pascal Yasası'nı verir: kapalı bir kaptaki sıvıya dışarıdan uygulanan basınç, sıvının her noktasına eşit büyüklükte iletilir. Birleşik kaplar, U borusu, su cenderesi, hidrolik kriko, hidrolik fren ve lift bu yasanın uygulamalarıdır.

Açık hava basıncı, atmosferi oluşturan gazların ağırlığından kaynaklanır ve yükseldikçe azalır. Torricelli'nin deniz seviyesinde ve 0 °C'ta yaptığı deneyde cıva sütunu 76 cm'de dengelenir; bu değer 1 atm olarak tanımlanır ve yaklaşık 1,013·10⁵ Pa'dır. Sıcaklık, hava yoğunluğu ve atmosferin bileşimi açık hava basıncını değiştirir; ısınan hava yükselip alçak basınç, soğuyan hava çöküp yüksek basınç alanları oluşturur. Kaldırma kuvveti bölümünde akışkanın, içindeki cisme ağırlığına zıt yönde uyguladığı kuvveti öğrenirsin: Fk = Vb·ds·g. Son olarak Bernoulli İlkesi, akan bir akışkanın sürati arttıkça basıncının azaldığını söyler; Venturi tüpü, çatı uçması, yan yana geçen araçlar ve uçak kanadı bu ilkenin örnekleridir.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Ünitenin anahtarı, katı basıncı ile sıvı basıncının farklı şeylere bağlı olduğunu görmektir. Katı bir cismin zemine yaptığı basınç ağırlığa ve temas alanına bağlıdır. Sıvının bir noktadaki basıncı ise derinliğe, yoğunluğa ve g'ye bağlıdır; kabın şekli ve içindeki sıvı miktarı tek başına belirleyici değildir. Şekilleri farklı ama sıvı yüksekliği aynı kaplarda taban basınçları eşittir. En sık hata, daha çok sıvı içeren kabın tabanında basıncın daha büyük olacağını düşünmektir. Bir diğer hata, basınç ile basınç kuvvetini karıştırmaktır: basınç eşit olsa bile taban alanı büyük olan kapta tabana etki eden kuvvet daha büyüktür.

Hidrolik sorularında iki pistondaki basıncın eşit olduğunu yaz: F1 / A1 = F2 / A2. Küçük pistona uyguladığın küçük kuvvet, büyük pistonda alanların oranı kadar büyür. Birleşik kaplarda aynı sıvı varsa, kolların şekli ne olursa olsun sıvı seviyeleri eşitlenir; sıvı, basıncın yüksek olduğu koldan düşük olduğu kola akar. Açık hava basıncında ise ters bir sezgiye dikkat et: sıvıda derine indikçe basınç artar, atmosferde yükseldikçe basınç azalır. Torricelli deneyinde borunun şekli, kesiti ya da eğikliği cıvanın dikey yüksekliğini değiştirmez.

Kaldırma kuvveti sorularında üç durumu ayır. Cismin yoğunluğu sıvınınkinden küçükse cisim yüzer ve kaldırma kuvveti ağırlığına eşittir. Yoğunluklar eşitse cisim askıda kalır ve yine kaldırma kuvveti ağırlığa eşittir. Cismin yoğunluğu büyükse cisim batar ve kaldırma kuvveti ağırlığından küçük kalır. Tuzlu suda yüzen bir topun daha az batması kaldırma kuvvetinin arttığını göstermez; kuvvet yine ağırlığa eşittir, yalnızca batan hacim azalmıştır. Kaldırma kuvvetinin aslında cismin alt ve üst yüzeyleri arasındaki basınç kuvveti farkı olduğunu da bil; tamamen batmış bir cisme etki eden kaldırma kuvveti derinlikle değişmez.

Bernoulli sorularında önce akışın nerede hızlandığını bul: borunun daralan kısmında, bombeli bir yüzeyin üstünde, iki aracın arasındaki dar bölgede. Hızlanan yerde basınç düşer ve cisim yüksek basınçtan düşük basınca doğru itilir. Venturi tüpünde kesit küçüldükçe sürat artar, basınç ve dikey borulardaki sıvı seviyesi azalır. Kitap uçağın havalanmasını yalnız Bernoulli İlkesi'yle açıklamaz; itme, sürükleme ve ağırlığın da hesaba katılması gerektiğini vurgular.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

TYT Fen Bilimleri testinde fizik 7 soruyla yer alıyor. Basınç ve kaldırma kuvveti konuları, oran orantı ve grafik yorumu gerektiren, şekilli soru kurmaya çok uygun konulardır. Bu yüzden bu ünitede yalnızca formülü bilmek değil, iki durumu karşılaştırıp hangi niceliğin değişip hangisinin sabit kaldığını söyleyebilmek önemli. Gelecek sınav kapsamını ÖSYM duyurularından takip et; ama P = F / A, P = h·d·g ve Fk = Vb·ds·g üçlüsü hangi formatta olursa olsun temel araçlarındır.

10. sınıf Maarif fizik kitabı Kuvvet ve Hareket, Enerji, Elektrik ve Dalgalar ünitelerinden oluşuyor; akışkanlar orada ayrı bir ünite olarak devam etmiyor. Bu da bu ünitedeki konuların lise boyunca ilk ve en kapsamlı işlendiği yerin 9. sınıf olduğu anlamına geliyor, yani burada eksik bıraktığını sonra kapatman zorlaşır. Bu ünitede sıkça kullandığın ağırlık, yoğunluk ve yer çekimi ivmesi kavramları ise 10. sınıfta kuvvet, iş ve mekanik enerji konularında yeniden karşına çıkacak.

Önerilen çalışma sırası

Önce katı basıncını sağlamlaştır: aynı prizmayı üç farklı yüzü üstünde düşün ve her durumda kuvvet, alan ve basınç tablosunu doldur. Ardından sıvı basıncına geç ve P = h·d·g bağıntısını farklı şekilli kaplarda dene; her soruda 'basınç mı, basınç kuvveti mi soruluyor' diye kendine sor. Pascal Yasası'nı hidrolik kriko üzerinden çalış, iki pistonlu birkaç sayısal örnek çöz.

İkinci adımda açık hava basıncını sıvı basıncıyla karşılaştıran bir tablo hazırla: neye bağlı, yükseklik ya da derinlikle nasıl değişiyor, nasıl ölçülüyor. Üçüncü adımda kaldırma kuvvetini yüzme, askıda kalma ve batma diye üç kutuya ayır ve her kutuya bir yoğunluk karşılaştırması ile bir kuvvet karşılaştırması yaz. Son adımda Bernoulli İlkesi'ni günlük örneklerle çalış: her örnek için akışın hızlandığı bölgeyi, basıncın düştüğü tarafı ve cismin hangi yöne itildiğini tek cümleyle yaz.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Basınca yönelik çıkarımlarda bulunabilme
  • Durgun sıvılarda basınca yönelik çıkarımlarda bulunabilme
  • Sıvılarda basıncın kullanıldığı günlük hayat örneklerine ilişkin sorgulama yapabilme
  • Açık hava basıncına ilişkin çıkarım yapabilme
  • Kaldırma kuvvetini etkileyen değişkenleri belirlemeye yönelik deney yapabilme
  • Kaldırma kuvveti ile sıvılardaki basınca neden olan kuvvet arasındaki ilişkiye yönelik çıkarım yapabilme
  • Akışkanın geçtiği borunun kesit alanı ile akışkanın sürati ve boru çeperlerine yaptığı basınç arasındaki ilişkiye yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme

Çalışma taktikleri

  • Her basınç sorusunda önce 'katı mı, sıvı mı, gaz mı?' diye sor; katıda F/A, sıvıda h·d·g ile başla.
  • Sıvı basıncında h'yi her zaman serbest yüzeyden aşağı doğru dikey ölç; kabın şekli ve eğik kolları seni yanıltmasın.
  • Hidrolik sorularında iki pistonun basıncını eşitle: F1/A1 = F2/A2, kuvvet alanla aynı oranda büyür.
  • Yüzen ve askıda kalan cisimde kaldırma kuvveti ağırlığa eşittir; batan cisimde ağırlıktan küçüktür. Önce yoğunlukları karşılaştır.
  • Bernoulli örneklerinde akışın hızlandığı bölgeyi işaretle; cisim her zaman yüksek basınçtan bu düşük basınç bölgesine doğru itilir.
  • Birimleri SI'ya çevirmeden hesaba başlama: cm² ve dm³ değerlerini m² ve m³'e dönüştür.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Ağırlığı 600 N olan bir sandık, yatay zemine 0,2 m²'lik yüzeyi üzerinde duruyor. Sandığın zemine uyguladığı basınç kaç pascaldır?

  1. A)120
  2. B)300
  3. C)1.200
  4. D)3.000
  5. E)6.000
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Zemine etki eden kuvvet sandığın ağırlığına eşittir. P = F / A = 600 / 0,2 = 3.000 Pa.

2. Bir hidrolik krikoda küçük pistonun yüzey alanı 0,01 m², büyük pistonun yüzey alanı 0,5 m²'dir. Pistonlar aynı yükseklikte olup ağırlıkları ve sürtünmeler ihmal ediliyor. Büyük piston üzerindeki 10.000 N ağırlığındaki aracı dengede tutabilmek için küçük pistona en az kaç N kuvvet uygulanmalıdır?

  1. A)20
  2. B)200
  3. C)500
  4. D)2.000
  5. E)50.000
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Pascal Yasası'na göre iki pistondaki basınç eşittir: F1 / A1 = F2 / A2. F1 = 10.000 · 0,01 / 0,5 = 200 N.

3. Hacmi 2 dm³, kütlesi 1,5 kg olan türdeş bir cisim, yoğunluğu 1.000 kg/m³ olan suya bırakılıyor. Yer çekimi ivmesi 10 m/s² alınıyor. Cisim dengeye geldiğinde cisme etki eden kaldırma kuvvetinin büyüklüğü ve cismin suya batan hacminin toplam hacmine oranı nedir?

  1. A)15 N ve 3/4
  2. B)20 N ve 1
  3. C)15 N ve 1/4
  4. D)20 N ve 3/4
  5. E)5 N ve 1/4
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Cismin yoğunluğu 1,5 kg / 0,002 m³ = 750 kg/m³, suyunkinden küçük, cisim yüzer. Yüzen cisimde Fk = G = 1,5 · 10 = 15 N. Batan hacim Vb = Fk / (ds · g) = 15 / 10.000 = 0,0015 m³ = 1,5 dm³. Oran 1,5 / 2 = 3/4.

Kendi notundan soru üret

Basınç, kaldırma kuvveti ve Bernoulli notlarını ya da çözdüğün föyü DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel karşılaştırma ve hesap soruları üretsin, takıldığın adımı birlikte açın.

9. sınıf Fizik: 2.447 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf fizik üniteleri

İlgili rehberler