İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Kimya · 11. sınıf

Etkileşim: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf kimya Etkileşim temasında entalpi, bağ enerjisi, tepkime hızı ve hız denklemini öğren; ekzotermik ve endotermik tepkimeleri yorumla.

Son güncelleme:

Temanın kapsamı ve temel kavramlar

11. sınıf Maarif kimya kitabında Etkileşim teması iki büyük bölümden oluşuyor: önce Enerji, ardından Kimyasal Tepkimelerde Hız. 9 ve 10. sınıfta da aynı adı taşıyan bir tema gördün, ama içerik tamamen farklı. 9. sınıfta Etkileşim atom modelleri ve periyodik sistemle, 10. sınıfta tepkime türleri, mol ve gaz yasalarıyla ilgiliydi. 11. sınıfta ise maddelerin birbirini nasıl etkilediğine enerji ve zaman penceresinden bakıyorsun: bir tepkime ne kadar ısı alır ya da verir, ne kadar hızlı ilerler ve bu hızı neler değiştirir.

Enerji bölümü sistem ve çevre ayrımıyla başlar. İncelediğin olay sistemdir; onunla ısı alışverişi yapan her şey çevredir. Sistem çevreden ısı alıyorsa olay endotermiktir, çevreye ısı veriyorsa ekzotermiktir. Buzun avucunda erimesi endotermik, yakıtın yanması ekzotermik bir olaydır. Sabit basınçta alınan ya da verilen ısıya entalpi değişimi denir ve ΔH ile gösterilir. ΔH > 0 ise ürünlerin enerjisi tepkenlerden yüksektir, tepkime endotermiktir; ΔH < 0 ise ürünler daha düşük enerjilidir, tepkime ekzotermiktir. Ardından kitap yakıtları gram başına verdikleri ısıyla karşılaştırır ve hidrojen gazının bu açıdan fosil yakıtların çok önünde olduğunu gösterir.

Sonraki iki alt başlık entalpiyi hesaplamanın iki yolunu öğretir. Birincisi bağ enerjileridir: bağ kırmak enerji ister, bağ oluşurken enerji açığa çıkar. Bu yüzden ΔH, kırılan bağların enerjileri toplamından oluşan bağların enerjileri toplamı çıkarılarak bulunur. İkincisi standart oluşum entalpisidir: 25 °C ve 1 atm'de bir bileşiğin en kararlı hâldeki elementlerinden oluşurken gösterdiği entalpi değişimi. En kararlı hâldeki elementlerin (grafit karbon, O2 gazı gibi) standart oluşum entalpisi sıfır kabul edilir. Standart tepkime entalpisi ise ürünlerin oluşum entalpilerinin katsayılarla çarpılıp toplanmasından tepkenlerinkinin çıkarılmasıyla hesaplanır.

Hız bölümü çarpışma teorisiyle açılır. Bir tepkimenin gerçekleşmesi için tanecikler çarpışmalı, bu çarpışma uygun yönelimde olmalı ve yeterli enerjiye sahip olmalıdır. Bu üç şartı sağlayan çarpışmaya etkin çarpışma, gerekli en düşük enerjiye eşik enerjisi ya da aktivasyon enerjisi, en tepedeki kararsız yapıya aktifleşmiş kompleks denir. Ardından ortalama tepkime hızı, bir maddenin derişimindeki değişimin geçen süreye oranı olarak tanımlanır ve birimi M/s olarak verilir. Hıza etki eden faktörler madde cinsi, fiziksel hâl, derişim, sıcaklık, katalizör ve temas yüzeyidir. Tema, deney verilerinden hız denklemini yazma, tepkime derecesini ve hız sabitinin birimini bulma, çok basamaklı tepkimelerde hızı belirleyen yavaş basamağı tanıma ile biter.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bağ enerjisiyle hesapta en sık hata, formülü ters kurmaktır. Oluşum entalpisinde ürünler eksi tepkenler yazılır, bağ enerjisinde ise tam tersi: kırılan (tepken) bağlar eksi oluşan (ürün) bağlar. Bunu ezberlemek yerine mantığını kur: bağ kırmak enerji harcar, bu yüzden kırılan bağlar artı işaretle girer; bağ oluşumu enerji kazandırır, bu yüzden oluşan bağlar eksiyle girer. İkinci hata, moleküldeki bağ sayısını eksik saymaktır. CH4 içinde dört C−H bağı vardır; O2 molekülündeki çift bağ tek bir O=O bağı olarak sayılır. Katsayılı maddelerde bağ sayısını katsayıyla çarpmayı unutma.

Oluşum entalpisi sorularında tuzak, fiziksel hâldir. Su buharının ve sıvı suyun oluşum entalpileri farklıdır; soruda H2O(g) mi H2O(s) mi yazdığına mutlaka bak. Benzer şekilde tepkimenin katsayıları iki katına çıkarsa ΔH de iki katına çıkar, tepkime ters yazılırsa ΔH'nin işareti değişir. Elementin en kararlı hâli dışındaki hâllerinin, örneğin elmas karbonun, oluşum entalpisinin sıfır olmadığını da hatırla.

Potansiyel enerji diyagramları bu temanın kalbidir. Diyagramda tepkenlerin ve ürünlerin enerji seviyelerinin farkı ΔH'yi, tepkenlerden tepeye kadar olan yükseklik ileri tepkimenin aktivasyon enerjisini, ürünlerden tepeye kadar olan yükseklik geri tepkimenin aktivasyon enerjisini verir. Katalizör tepeyi alçaltır ama tepken ve ürün seviyelerine dokunmaz; yani aktivasyon enerjisi düşer, ΔH değişmez. Sınavda sık sorulan karşılaştırma budur. Sıcaklık artışı ise aktivasyon enerjisini değiştirmez; eşik enerjisini aşan tanecik sayısını artırarak hızı yükseltir. Bu iki etkiyi birbirine karıştırma.

Hız denklemi sorularında deney tablosunu satır satır karşılaştır. Bir maddenin derişimi iki katına çıkarken diğerleri sabitse ve hız dört katına çıkıyorsa o maddenin derecesi 2'dir; hız değişmiyorsa derece sıfırdır, yani o madde hız denkleminde yer almaz. Tek basamaklı tepkimelerde üsler katsayılara eşittir, çok basamaklı tepkimelerde ise hız denklemi yavaş basamaktan yazılır. Katı ve saf sıvılar hız denklemine yazılmaz. Hız sabiti k'nin birimi tepkimenin toplam derecesine göre değişir; birimi her seferinde hız birimini derişim birimlerine bölerek kendin türet.

Sınavdaki yeri ve 10 ve 12. sınıfla bağı

11. sınıf kimya doğrudan AYT'ye hazırlar. AYT Fen Bilimleri testinde kimya 13 soruyla temsil ediliyor ve kimyasal tepkimelerde enerji ile hız, sayısal düşünmeyi gerektiren konular olduğu için bu testte önemli bir yer tutar. Gelecek yıllarda sınav kapsamının Maarif programına nasıl uyarlanacağını ÖSYM duyurularından takip et; ama entalpi hesabı ve hız denklemi, hangi formatta olursa olsun temel kimya becerisi olarak kalacaktır.

Bu temanın zemini 10. sınıfta atıldı. Orada denkleştirdiğin tepkimeler ve mol hesabı burada her adımda karşına çıkar: 3 mol yakıt yanarsa ne kadar ısı açığa çıkar sorusu, mol kavramı olmadan çözülemez. 9. sınıfta öğrendiğin kovalent bağ ve Lewis yapısı da bağ enerjisi hesabında hangi bağların kırılıp oluştuğunu görmeni sağlar. Bu bilgiler zayıfsa kısa bir tekrar yapmadan bağ enerjisi sorularına girme.

Etkileşim temasının hız bölümü, hemen ardından gelen Çeşitlilik temasındaki kimyasal dengenin de anahtarıdır. Denge, ileri ve geri tepkime hızlarının eşitlendiği andır ve denge sabiti, ileri ve geri hız sabitlerinin oranı olarak tanımlanır. Bu yüzden hız denklemini sağlam kurarsan dengeyi çok daha rahat anlarsın. 12. sınıfta ise elektrokimya ve organik kimyada enerji kavramı tekrar karşına çıkacak; bugün oturttuğun ekzotermik ve endotermik mantığı orada da işine yarayacak.

Önerilen çalışma sırası

Önce kavram çiftlerini netleştir: sistem ve çevre, endotermik ve ekzotermik, ΔH > 0 ve ΔH < 0. Günlük hayattan kendi örneklerini bul ve her birini bir potansiyel enerji diyagramıyla çiz. Ardından yakıt karşılaştırmasına geç; gram başına ve mol başına açığa çıkan ısıyı birbirine çevirmeyi birkaç örnekle dene.

İkinci adımda entalpi hesabının iki yolunu ayrı ayrı çalış. Önce bağ enerjisiyle on kadar soru çöz ve her soruda kırılan ve oluşan bağları ayrı listeye yaz. Sonra oluşum entalpisiyle aynı sayıda soru çöz. Bu iki yöntemi birbirine karıştırmamak için formülleri kartın iki ayrı yüzüne yaz.

Üçüncü adımda hız bölümüne geç. Çarpışma teorisini ve aktivasyon enerjisini diyagram üzerinde anlat, ardından ortalama hız hesaplarıyla katsayı oranlarını çalış: N2 + 3H2 → 2NH3 tepkimesinde H2'nin harcanma hızı N2'ninkinin üç katıdır. Son adımda hız denklemi tablolarına ve çok basamaklı tepkimelere geç. Her tablodan sonra bulduğun k değerini başka bir satırla kontrol et; tüm satırlar aynı k'yi vermiyorsa derecelerden birini yanlış bulmuşsundur.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Fiziksel ve kimyasal olaylardaki enerji değişimine ilişkin deney yapabilme
  • Maddelerin enerji kaynağı olma potansiyeline ilişkin hipotezler oluşturabilme
  • Bağ enerjileri temelinde tepkimelerin entalpi değişimine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Kimyasal tepkimelerin standart tepkime entalpilerini standart oluşum entalpi verilerini kullanarak tahmin edebilme
  • Kimyasal tepkimelerin gerçekleşme şartlarını açıklamak için kanıt kullanabilme
  • Tepkime hızının zamanla değişimini bilimsel veriye dayalı tahmin edebilme
  • Tepkime hızına etki eden faktörleri bilimsel sorgulayabilme
  • Kimyasal tepkimelerin hız denklemini bilimsel veriye dayalı tahmin edebilme

Çalışma taktikleri

  • Bağ enerjisi sorusunda önce her maddenin yapısını çiz, kırılan ve oluşan bağları iki ayrı sütuna say; formülü ancak ondan sonra yaz.
  • Oluşum entalpisi tablosu gördüğünde ilk iş olarak en kararlı hâldeki elementlerin sıfır olduğunu işaretle ve maddelerin fiziksel hâllerini kontrol et.
  • Her potansiyel enerji diyagramında üç yüksekliği etiketle: ΔH, ileri aktivasyon enerjisi, geri aktivasyon enerjisi. Katalizörlü eğriyi aynı diyagrama kesik çizgiyle ekle.
  • Hız denklemi tablosunda derecesini aradığın madde dışındaki derişimlerin sabit olduğu iki satırı seç; hız oranını derişim oranının kuvveti olarak yaz.
  • Hız sabitinin birimini ezberleme; r = k·[A]^m·[B]^n eşitliğinde M/s'yi derişimlerin birimine bölerek her soruda yeniden türet.
  • Sıcaklık ile katalizörün hıza etkisini tek tabloda karşılaştır: hangisi aktivasyon enerjisini değiştirir, hangisi değiştirmez, hangisi k'yi değiştirir.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir kimyasal tepkimeye uygun bir katalizör eklendiğinde, sıcaklık ve diğer koşullar sabit kalmak şartıyla aşağıdakilerden hangisi değişir?

  1. A)Tepkimenin entalpi değişimi (ΔH)
  2. B)Ürünlerin potansiyel enerjisi
  3. C)Tepkenlerin potansiyel enerjisi
  4. D)İleri tepkimenin aktivasyon enerjisi
  5. E)Tepkimenin denkleşmiş denklemindeki katsayılar
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Katalizör tepkimeye daha düşük enerjili bir yol açar, yani potansiyel enerji diyagramında yalnız tepeyi alçaltır. Tepken ve ürün seviyeleri değişmediği için ΔH de değişmez; denklem ve katsayılar aynı kalır. Değişen tek nicelik aktivasyon enerjisidir.

2. H2(g) + Cl2(g) → 2HCl(g) tepkimesi için ortalama bağ enerjileri H−H: 436 kJ/mol, Cl−Cl: 243 kJ/mol, H−Cl: 432 kJ/mol olarak veriliyor. Buna göre tepkimenin entalpi değişimi (ΔH) kaç kJ'dir?

  1. A)−185
  2. B)+185
  3. C)−247
  4. D)+247
  5. E)−432
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Kırılan bağlar: 1 H−H + 1 Cl−Cl = 436 + 243 = 679 kJ. Oluşan bağlar: 2 H−Cl = 2·432 = 864 kJ. ΔH = kırılan − oluşan = 679 − 864 = −185 kJ. İşaret eksi olduğu için tepkime ekzotermiktir.

3. Sabit sıcaklıkta gerçekleşen 2A(g) + B(g) → C(g) tepkimesi için üç deneyde başlangıç hızları ölçülüyor. Deney 1: [A] = 0,1 M, [B] = 0,1 M, hız = 2·10⁻³ M/s. Deney 2: [A] = 0,2 M, [B] = 0,1 M, hız = 8·10⁻³ M/s. Deney 3: [A] = 0,2 M, [B] = 0,2 M, hız = 1,6·10⁻² M/s. Buna göre tepkimenin hız denklemi ve hız sabiti (k) aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)r = k[A]²[B], k = 2 M⁻²·s⁻¹
  2. B)r = k[A][B], k = 0,2 M⁻¹·s⁻¹
  3. C)r = k[A]²[B], k = 0,2 M⁻²·s⁻¹
  4. D)r = k[A][B]², k = 2 M⁻²·s⁻¹
  5. E)r = k[A]²[B]², k = 20 M⁻³·s⁻¹
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Deney 1 ve 2'de [B] sabit, [A] 2 katına çıkıyor, hız 4 katına çıkıyor: 2^m = 4, m = 2. Deney 2 ve 3'te [A] sabit, [B] 2 katına çıkıyor, hız 2 katına çıkıyor: n = 1. Hız denklemi r = k[A]²[B]. Deney 1'den k = 2·10⁻³ / (0,1²·0,1) = 2·10⁻³ / 10⁻³ = 2. Birim: (M/s) / M³ = M⁻²·s⁻¹. Kontrol: Deney 3 için 2·0,04·0,2 = 1,6·10⁻² M/s, tutuyor.

Kendi notundan soru üret

Defterine yazdığın entalpi ve hız denklemi özetini ya da çözdüğün föyün fotoğrafını DubbAI'ye yükle; sana bağ enerjisi, oluşum entalpisi ve deney tablosundan hız denklemi kuran, bu temaya özel yeni sorular üretsin.

11. sınıf Kimya: 4.072 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf kimya üniteleri

İlgili rehberler