İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Biyoloji · 10. sınıf

Ekoloji: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf biyoloji Ekoloji ünitesinde ekosistem bileşenleri, popülasyon ve komünite, enerji akışı, madde döngüleri ve sürdürülebilirliği öğren.

Son güncelleme:

Ünite neyi kapsıyor: ekosistemden sürdürülebilirliğe

Maarif programındaki 10. sınıf biyoloji kitabının ikinci teması Ekoloji, iki alt üniteden oluşur: Ekosistemler ve Ekolojik Sürdürülebilirlik. İlk yarı doğanın nasıl işlediğini, ikinci yarı insanın bu işleyişi nasıl bozduğunu ve nasıl koruyabileceğini anlatır. Enerji temasında öğrendiğin fotosentez, kemosentez ve solunum burada ekosistem ölçeğine taşınır; yani bu tema, birinci temanın doğal devamıdır.

İlk başlık ekosistemin bileşenleridir. Ekoloji canlıların birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkisini inceler; ekosistem ise belirli bir alandaki canlı topluluklarıyla onların etkileştiği cansız çevrenin bütünüdür. Cansız (abiyotik) bileşenler olarak iklim, ışık, sıcaklık, su, toprak ve pH işlenir; çöl ve kutup tilkisinin vücut çıkıntıları, kaktüs, deve, kanguru sıçanı gibi örneklerle canlıların bu koşullara uyumu gösterilir. Canlı (biyotik) bileşenler işlevlerine göre üç gruptur: fotosentez ya da kemosentez yapan üreticiler, besinini hazır alan tüketiciler ve ölü organik maddeyi inorganik maddeye çeviren ayrıştırıcılar. Ayrıştırıcılar olmasa üreticiler inorganik maddeye ulaşamaz ve madde akışı durur.

İkinci başlık komünitelerde ve popülasyonlarda görülen etkileşim ve değişimlerdir ve temanın en geniş kısmıdır. Organizasyon sırası organizma, popülasyon, komünite, ekosistem, biyosfer şeklindedir. Popülasyon dinamiklerinde yoğunluk, büyüklük ve yaş dağılımı ele alınır; büyüklükteki değişim, doğum ve içe göç toplamından ölüm ve dışa göç toplamı çıkarılarak bulunur. Kaynakların bol olduğu ortamda J tipi (üstel), kaynak sınırlı olduğunda S tipi (lojistik) büyüme görülür; S eğrisinin düzleştiği seviye taşıma kapasitesidir, büyümeyi frenleyen tüm etkenlere de çevre direnci denir. Komünite içi etkileşimler olarak tür içi ve türler arası rekabet, Gause'un iki Paramecium türüyle yaptığı deney, ekolojik niş ve habitat kavramları, vaşak ve kar tavşanı örneğiyle av-avcı dalgalanmaları işlenir. Simbiyotik ilişkiler mutualizm (zorunlu ve isteğe bağlı), kommensalizm, amensalizm ve parazitizm olarak ayrılır; parazitlerde yarı ve tam parazit bitkiler ile iç ve dış parazitler örneklenir. Bu başlık, birincil ve ikincil süksesyon ile klimaks komünite kavramıyla kapanır.

Üçüncü başlık madde ve enerji akışıdır. Termodinamiğin birinci yasası enerjinin yoktan var edilemeyeceğini, ikinci yasası her aktarımda bir kısmının ısıya dönüştüğünü anlatır; bu yüzden enerji ekosistemde tek yönlü akar, madde ise döngü hâlindedir. Besin zinciri, besin ağı, trofik basamaklar, biyokütle ve enerji piramitleri ile biyolojik birikim bu başlıktadır. Kitap üreticilerin gelen güneş enerjisinin yaklaşık yüzde 1'ini organik maddeye çevirebildiğini ve basamaklar arasında yaklaşık yüzde 10'luk aktarım olduğunu belirtir. Biyolojik birikimde DDT, cıva ve kadmiyum gibi vücuttan atılamayan maddelerin üst basamaklarda daha fazla biriktiği vurgulanır. Dördüncü başlık su, karbon ve azot döngüleridir; azot döngüsünde azot fiksasyonu, ayrıştırıcıların amonyak üretmesi, nitrifikasyon ve denitrifikasyon sırasını öğrenirsin.

Ekolojik Sürdürülebilirlik kısmı beş başlıktır. Önce sürdürülebilir kalkınmanın tanımı ve sosyal, ekonomik, ekolojik boyutları gelir. Ardından sürdürülebilirliği kısıtlayan durumlar sıralanır: habitat kaybı ve parçalanması; hava, su, toprak ve radyoaktif kirlilik; ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları, ötrofikasyon; sera etkisi, küresel ısınma ve iklim değişikliği; erozyon, orman yangınları ve biyoçeşitlilik kaybı. Sonra ekolojik ayak izi, biyokapasite ve ekolojik açık kavramları ile ayak izini küçültme yolları işlenir. Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması başlığında tür koruma, alan koruma (yerinde koruma) ve alan dışı koruma ayrımı; tohum ve gen bankaları, botanik bahçeleri, arboretumlar ile Ramsar, CITES gibi sözleşmeler yer alır. Tema, atık yönetimi ve kompostlaştırma, biyometanizasyon, yakma, düzenli depolama gibi bertaraf yöntemleriyle biter.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Popülasyon ile komüniteyi karıştırma: popülasyon aynı türün bireyleridir, komünite aynı alandaki tüm türlerin topluluğudur, ekosistem ise buna cansız çevreyi de ekler. Soru bir gölün tüm balık türlerinden söz ediyorsa popülasyon değil, komünitenin bir parçasıdır. Popülasyon büyüklüğü hesaplarında içe ve dışa göçü unutmak en yaygın hatadır; dört terimi de tek satırda yazmayı alışkanlık hâline getir.

Simbiyoz sorularında kazanç ve kayıp tablosu kur. Mutualizmde iki taraf da kazanır; baklagil ve Rhizobium, liken (alg ve mantar) ve bağırsak bakterileri tipik örneklerdir. Kommensalizmde biri kazanır, öteki etkilenmez (remora ve köpek balığı). Amensalizmde biri zarar görür, öteki etkilenmez (ceviz ağacının altındaki otlar). Parazitizmde biri kazanır, öteki zarar görür. Yarı parazit bitkinin klorofili olduğu ve fotosentez yaptığı, konaktan yalnızca su ve mineral aldığı; tam parazitin ise her şeyi konaktan aldığı ayrımı da sık sorulur.

Süksesyonda kilit fark topraktır. Birincil süksesyon toprağı olmayan çıplak kaya ya da lav üzerinde başlar, öncüleri liken ve karayosunlarıdır, çok yavaş ilerler. İkincil süksesyon yangın ya da sel gibi bir bozulmadan sonra toprağın ve tohum bankasının bir kısmı korunmuşken başlar, bu yüzden daha hızlıdır. 'Yangından sonra ilk gelen tür liken olur' gibi bir öncül çoğu zaman yanlıştır.

Enerji akışı sorularında iki ters yönlü eğilimi birlikte düşün: üst basamaklara çıkıldıkça aktarılan enerji ve genellikle biyokütle azalır, ama biyolojik birikim yapan zehirli madde miktarı artar. Enerji kaybı yok olma değil, ısıya dönüşme ve atıklarla uzaklaşmadır. Hepçil bir canlının trofik basamağı sabit değildir, hangi zincirde ne yediğine göre değişir. Besin ağı sorularında önce üreticileri işaretle, sonra her okun yönünü 'besin olan canlıdan yiyene' diye oku.

Madde döngülerinde azot sırası ve terimleri sık karıştırılır: havadaki azotun bakteriler ve yıldırımla toprağa bağlanması azot fiksasyonu, amonyağın önce nitrite sonra nitrata çevrilmesi nitrifikasyon, nitrat ve nitritin yeniden azot gazına dönmesi denitrifikasyondur. Bitkiler azotu amonyum ve nitrat olarak alır, havadaki azotu doğrudan kullanamaz. Sürdürülebilirlik başlığında ise neden-sonuç zincirleri sorulur. Örneğin ötrofikasyonda sıra şöyledir: azot ve fosfor artar, algler çoğalır, ışık dibe ulaşmaz, dip bitkileri ölür, ayrıştırıcılar çoğalıp oksijeni tüketir, balıklar ölür. Sera etkisinin kendisinin yaşam için gerekli olduğunu, sorunun insan kaynaklı sera gazı artışıyla oluşan küresel ısınma olduğunu da ayırt et.

Sınavdaki yeri ve 9. ile 11-12. sınıfla bağı

TYT Fen Bilimleri testinde biyoloji 6 soruyla temsil edilir. Ekoloji soruları genellikle grafik, besin ağı ya da kısa bir senaryo üzerinden kurulur ve az ezber, çok yorum ister. Bu yüzden kavramları örnek olaylarla eşleştirerek çalışmak, tanım ezberinden daha çok işine yarar. Maarif programına geçişle YKS kapsamının nasıl düzenleneceğini ÖSYM'nin resmî duyurularından takip etmeni öneririz; buradaki öneriler okul kitabının kapsamına dayanır.

9. sınıf Maarif biyolojisi Yaşam ve Organizasyon temalarından oluşur; biyoçeşitliliğin tanımı ve canlıların sınıflandırılması orada işlenir. 10. sınıf kitabı biyoçeşitliliği yeniden tanımlamakla uğraşmaz, onu kayıp ve koruma bağlamında ele alır. Ayrıca bu temadaki üretici, ayrıştırıcı ve madde döngüsü bilgisi doğrudan Enerji temasındaki fotosentez, kemosentez ve solunum bilgisine dayanır; karbon döngüsü sorusunu çözerken aslında fotosentez ve solunum denklemlerini kullanırsın.

Komünite ve popülasyon ekolojisinin hesaplı, ileri düzeyi bu kitapta yoktur. Lojistik büyüme denklemi ya da taşıma kapasitesinin formülle hesaplanması gibi konular 10. sınıf kapsamı dışında kalır; kitap J ve S eğrilerini, taşıma kapasitesini ve çevre direncini nitel olarak anlatır. Bu kavramlar ileriki sınıflarda daha ayrıntılı karşına çıkabilir, bu yüzden şimdi eğrilerin şeklini ve nedenlerini sağlam öğrenmen yeterlidir.

Önerilen çalışma sırası

1. Önce ekosistem bileşenlerini bir tabloya yerleştir: cansız bileşenler ve her birinin canlılara etkisi, canlı bileşenler ve beslenme biçimleri. Ayrıştırıcıların ortadan kalktığı bir ekosistemde neler olacağını kendi cümlelerinle yaz.

2. Popülasyon dinamiklerini hesapla pekiştir: birkaç farklı doğum, ölüm ve göç senaryosu kurup büyüklük değişimini bul, sonra J ve S eğrilerini çizip taşıma kapasitesini işaretle.

3. Türler arası ilişkiler için kazanç ve kayıp tablosu hazırla: rekabet, av-avcı, mutualizm, kommensalizm, amensalizm, parazitizm; her satıra kitaptan bir örnek koy. Süksesyonu birincil ve ikincil olarak iki zaman çizgisi hâlinde çiz.

4. Bir besin ağı çiz ve trofik basamakları, enerji azalışını, biyolojik birikimin yönünü aynı şekil üzerinde göster. Ardından su, karbon ve azot döngülerini birer döngü şeması olarak hazırla; azot döngüsünde her ok üzerine süreç adını yaz.

5. Sürdürülebilirlik kısmını neden, sonuç ve çözüm sütunlarıyla çalış: her çevre sorunu için insan kaynaklı nedeni, ekosisteme etkisini ve kitaptaki çözüm yolunu yaz. En son ayak izi, koruma türleri ve atık bertaraf yöntemlerini karşılaştır, kitaptaki ölçme ve değerlendirme sorularıyla temayı bitir.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Ekosistemin cansız ve canlı bileşenleri arasındaki ilişkileri çözümleyebilme
  • Komünitelerde ve popülasyonlarda görülen etkileşimleri ve değişimleri sorgulayabilme
  • Ekosistemdeki enerji akışıyla ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Madde döngüleri ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
  • Ekolojik sürdürülebilirliğin önemini yorumlayabilme
  • Çevresinde sürdürülebilirliği kısıtlayan durumlarla ilgili gözleme dayalı tahmin yapabilme
  • Ekolojik ayak izini küçültebilme yollarını bilimsel olarak sorgulayabilme
  • Doğal kaynakların ve biyoçeşitliliğin korunması için alınan önlemleri sorgulayabilme
  • Çevresinde atık yönetimi konusunda yapılan çalışmalarla ilgili bilgi toplayabilme

Çalışma taktikleri

  • Simbiyoz sorularında her tür için artı, eksi ya da sıfır işareti koy; işaret çifti ilişkinin adını doğrudan verir.
  • Popülasyon hesabında formülü her seferinde açık yaz: değişim = (doğum + içe göç) - (ölüm + dışa göç).
  • Besin ağında üst basamağa çıkarken iki ok çiz: enerji ve biyokütle için aşağı, biyolojik birikim için yukarı.
  • Azot döngüsü için dört kelimelik bir sıra ezberle: fiksasyon, ayrışma (amonyak), nitrifikasyon, denitrifikasyon.
  • Süksesyon sorusunda ilk iş 'toprak var mı?' diye sor; yoksa birincil, varsa ikincil süksesyondur.
  • Çevre sorunlarını tek tek ezberlemek yerine her birini neden, sonuç ve çözüm üçlüsüyle kartlara yaz; ötrofikasyon ve asit yağmurunu adım adım zincir olarak çiz.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Ceviz ağacının yaprak ve meyvelerinden salgılanan bir maddenin yağmurla toprağa karışması, ceviz ağacını etkilemezken ağacın altındaki otsu bitkilerin gelişimini engelliyor. Bu iki tür arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Mutualizm
  2. B)Kommensalizm
  3. C)Amensalizm
  4. D)Parazitizm
  5. E)Av-avcı ilişkisi
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Bir türün engellendiği ya da zarar gördüğü, diğerinin hiç etkilenmediği ilişki amensalizmdir. Mutualizmde iki taraf da kazanır, kommensalizmde biri kazanıp öteki etkilenmez, parazitizmde biri kazanıp öteki zarar görür. Burada ceviz ağacı ne kazanır ne kaybeder, otlar zarar görür.

2. Bir göldeki sazan popülasyonunda başlangıçta 1200 birey bulunuyor. Bir yıl içinde bu popülasyonda 300 doğum ve 250 ölüm gerçekleşiyor; ayrıca 80 birey başka göllerden popülasyona katılırken 50 birey popülasyondan ayrılıyor. Buna göre yıl sonunda popülasyonda kaç birey bulunur?

  1. A)1200
  2. B)1250
  3. C)1280
  4. D)1330
  5. E)1580
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Değişim = (doğum + içe göç) - (ölüm + dışa göç) = (300 + 80) - (250 + 50) = 380 - 300 = 80. Yıl sonu birey sayısı 1200 + 80 = 1280 olur. Göçleri hiç hesaba katmayan 1250, dışa göçü unutan 1330, içe göçü unutan 1200 bulur.

3. Bir ekosistemde bitki → çekirge → kurbağa → yılan → şahin besin zinciri bulunuyor. Bitkilerin biyokütlesinde 50.000 kJ enerji depolandığı ve her trofik basamaktan bir üst basamağa enerjinin yaklaşık %10'unun aktarıldığı kabul ediliyor. Bölgede tarlalara uygulanan ve vücuttan atılamayan bir pestisit de bu zincire karışıyor. Buna göre; I. Şahine aktarılan enerji yaklaşık 5 kJ'dir. II. Pestisitin vücutta en fazla biriktiği canlı çekirgedir. III. Kurbağa ikincil tüketicidir ve üçüncü trofik basamaktadır. ifadelerinden hangileri doğrudur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız III
  3. C)I ve II
  4. D)I ve III
  5. E)II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Enerji her basamakta onda birine iner: bitki 50.000, çekirge 5.000, kurbağa 500, yılan 50, şahin 5 kJ; I doğru. Biyolojik birikimde vücuttan atılamayan madde üst basamaklara çıkıldıkça artar, en fazla şahinde birikir; II yanlış. Bitki birinci, çekirge ikinci, kurbağa üçüncü trofik basamaktadır; kurbağa birincil tüketici olan çekirgeyle beslendiği için ikincil tüketicidir; III doğru. Cevap I ve III.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki ekoloji özetini ya da öğretmeninin verdiği föyü DubbAI'ye yükle; popülasyon hesabı, simbiyoz, besin ağı ve madde döngüleri için bu üniteye özel yeni sorular üretsin.

10. sınıf Biyoloji: 2.429 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf biyoloji üniteleri

İlgili rehberler