İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Biyoloji · 11. sınıf

Tepki: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf biyoloji Tepki temasında bitkisel hormonlar, tropizma ve nasti, nöron ve sinaps, duyu organları, sinir sistemi, kas kasılması ve bağışıklığı öğren.

Son güncelleme:

Tema neyi kapsıyor: uyarandan tepkiye beş durak

Maarif programındaki 11. sınıf biyoloji kitabının ilk teması Tepki, beş bölümden oluşur: Canlılık ve Tepki, Bitkilerde Tepki, Hayvanlarda Tepki, Uyartıya Mekanik Tepki ve Bağışıklık. Hepsini birbirine bağlayan tek bir iskelet vardır: uyaran alınır, bilgi işlenir, bir yanıt ortaya çıkar. Kitap bu üç basamağın bir amipte, bir küstüm otunda ve bir insanda aynı sırayla işlediğini, değişenin yalnızca kullanılan yapılar ve tepkinin hızı olduğunu vurgular. Hayvanlarda sinirsel tepki hızlı, hormonal tepki daha yavaştır; sinir sistemi olmayan bitkilerde ise hormonlar, turgor basıncı değişimi ve elektriksel sinyaller iş görür.

Bitkilerde Tepki bölümü beş bitkisel hormonla başlar. Oksin sürgün uçlarında, genç yapraklarda, gelişen meyve ve tohumda üretilir; hücre bölünmesini ve boyca uzamayı artırır, yan tomurcukların gelişimini baskılar, yan kök oluşumunu teşvik eder ve çelik köklendirmede kullanılır. Sitokinin hücre bölünmesini (sitokinezi) uyarır, yan tomurcukları geliştirip dallanmayı artırır ve yaprak ile çiçeklerin yaşlanmasını geciktirir. Giberellin gövde boyunu uzatır, tohumun uyku hâlini (dormansi) kaldırıp çimlenmeyi başlatır; eksikliğinde bitki cüce kalır. Absisik asit stres hormonudur: kuraklıkta stomaları kapatır, tohum ve tomurcukları uykuda tutar, büyümeyi genellikle engeller. Etilen gaz hâlindeki hormondur; meyveyi olgunlaştırır, yaprak dökümünü tetikler ve difüzyonla yayıldığı için yanındaki meyvelerin de olgunlaşmasını hızlandırır.

Ardından bitki hareketleri gelir. Uyaranın yönüne bağlı hareketler tropizma (yönelim), bağlı olmayanlar nasti (ırganım) adını alır. Tropizmalar uyarana doğru ise pozitif, tersine ise negatiftir: fototropizma (ışık), geotropizma (yer çekimi), hidrotropizma (su), kemotropizma (kimyasal madde) ve haptotropizma (dokunma). Kitap kökün suya yöneliminin yer çekimine yöneliminden güçlü olduğunu ayrıca not eder. Nastiler turgor değişimi ve hızlı büyüme asimetrisiyle olur, pozitif ya da negatif yönü yoktur: akşamsefasının loş ışıkta açılması fotonasti, küstüm otunun ve Venüs sinekkapanın kapanması sismonasti, lalenin sıcaklık artınca açılması termonastidir. Bölüm, ışığa yönelmenin mekanizmasını ortaya koyan koleoptil deneyleri (1880, 1913, 1918, 1926) ve oksinin ışık almayan tarafta birikip orada uzamayı artırmasıyla kapanır.

Hayvanlarda Tepki en uzun bölümdür. Reseptörler mekanoreseptör, kemoreseptör, termoreseptör, ağrı reseptörü (nosiseptör) ve elektromanyetik reseptör olarak ayrılır; dil ve kulaktakiler epitel, diğerleri nöron yapısındadır. Nöronun hücre gövdesi, dendrit ve akson kısımları, miyelin kılıf, Schwann hücresi ve Ranvier boğumu; eşik değer, ya hep ya hiç yasası, sinir demetinde merdiven etkisi; polarizasyon, depolarizasyon, repolarizasyon ve aksiyon potansiyeli; atlamalı iletim; elektriksel ve kimyasal sinaps, nörotransmitter, kolaylaştırıcı ve durdurucu sinaps bu bölümün çekirdeğidir. Sonra göz, kulak, burun, dil ve deri; hayvanlarda sinir sistemi farklılıkları (süngerde yok, sölenterde ağsı, solucanlarda ip merdiven, omurgalılarda merkezî); insanda duyu, ara ve motor nöron, beyin ve omurilik, çevresel sinir sistemi ve refleks yayı gelir.

Uyartıya Mekanik Tepki bölümü kemik dokuyu (osein, osteosit, Havers ve Volkmann kanalları, periost, sert ve süngerimsi kemik, kırmızı ve sarı ilik), kıkırdak çeşitlerini (elastik, fibröz, hiyalin), oynar, yarı oynar ve oynamaz eklemleri, üç kas çeşidini, antagonist ve sinerjist kasları ve vücuttaki üç kaldıraç tipini işler. Kasılmanın kontrolünde kas sarsı (gizli, kasılma, gevşeme evresi), fizyolojik tetanus ve kas tonusu; mekanizmada sarkomer, A, I, H bantları, Z çizgisi, kayan iplikler modeli ve kalsiyumun rolü vardır. Tema Bağışıklık ile biter: doğal bağışıklık (deri, mukus, lizozim, fagositler, doğal katil hücreler, interferon, kompleman, yangısal tepki, ateş), kazanılmış bağışıklık (B ve T lenfositleri, plazma ve hafıza hücreleri, birincil ve ikincil yanıt, aşı ve serum) ve alerjide mast hücresi ile histaminin rolü.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bitki hormonlarında en sık karışan çift oksin ile sitokinindir. Oksin uç tomurcuktan gelip yan tomurcukları baskılar; uç kesilince bu baskı kalkar ve sitokininin etkisiyle yan dallar büyür. Giberellin ile absisik asit ise tohum ve tomurcuk uykusunda zıt çalışır: biri uykuyu kaldırır, diğeri sürdürür. Oksinin konsantrasyon etkisi de tuzaktır: aynı yüksek oksin gövdede büyümeyi artırır, kökte yavaşlatır. Bu yüzden yatay konulan bir fidede oksin alt tarafta toplandığında gövde yukarı, kök aşağı kıvrılır. Etilen sorularında 'kese kâğıdında daha hızlı olgunlaşma' gibi bir gözlem gördüğünde gazın ortamda birikmesini düşün.

Tropizma ile nastiyi ayırmanın tek ölçütü uyaranın yönüdür, uyaranın türü değil. Işık hem fototropizmaya hem fotonastiye yol açabilir; dokunma hem haptotropizmaya (sarmaşığın desteğe sarılması) hem sismonastiye (küstüm otunun kapanması) yol açabilir. Nastide pozitif ya da negatif denmez. Koleoptil sorularında ise üç kuralı sırayla uygula: ışığı uç algılar; sinyal kimyasaldır ve mikadan geçemez, jelatinden geçer; oksin hangi tarafta fazlaysa o taraf daha çok uzar ve koleoptil karşı tarafa kıvrılır. Karanlıkta oksinli agar ortaya konursa dik büyüme, kenara konursa agarsız tarafa kıvrılma, oksinsiz agarda ise büyüme ve yönelme görülmez.

Nöron sorularında 'ya hep ya hiç' tek nöron ve tek kas teli içindir; sinir demeti bu kurala uymaz ve merdiven etkisi gösterir. Tek bir sinir teline eşiğin üstünde uyaran şiddeti artırıldığında uyartının hızı ve büyüklüğü değişmez, birim zamanda oluşan uyartı sayısı artar. İletim hızını değiştiren şeyler akson çapı ve miyelindir. Sinapsta uyartı yavaşlar, genellikle tek yönlü ilerler ve durdurucu sinapslarda hiperpolarizasyonla engellenir. Duyu organlarında klasik tuzaklar şunlardır: koku dışındaki tüm duyular talamustan geçer; kör noktada fotoreseptör yoktur; çubuklar loş ışık ve şekil, koniler renk içindir; rodopsin için A vitamini gerekir; kesecik ve tulumcuk konumu, yarım daire kanalları dönme ve hızlanmayı algılar; kitaba göre dilin her bölgesi dört temel tadı alabilir.

İnsan sinir sisteminde ak ve gri maddenin yeri sık sorulur: beyinde ve beyincikte gri madde dışta, omurilikte ve omurilik soğanında içtedir. Omuriliğin sırt (dorsal) kökünde duyu, karın (ventral) kökünde motor nöronlar bulunur. Beyin sapı orta beyin, pons ve omurilik soğanından oluşur; beyincik beyin sapına dahil değildir. Diz kapağı refleksi iki nöronludur, ara nöron yoktur. Kas konusunda kasılmada A bandının, aktin ve miyozin ipliklerinin boyu değişmez; H ve I bantları daralır, Z çizgileri yaklaşır, kasın hacmi ve kütlesi değişmez. Kalsiyum sarkoplazmik retikulumdan çıkınca kasılma, aktif taşımayla geri alınınca gevşeme olur. Kitap laktatın egzersiz sonrası kas ağrısının nedeni olmadığını ayrıca belirtir.

Bağışıklıkta dört kutulu tabloyu ezberle: aktif doğal (hastalığı geçirmek), aktif yapay (aşı), pasif doğal (plasenta ve anne sütü), pasif yapay (serum). Aşı koruma amaçlıdır, hafıza bırakır; serum tedavi amaçlıdır, hazır antikor verir, kısa süre etkilidir. Doğal katil hücreler fagositoz yapmaz; B lenfositleri kemik iliğinde, T lenfositleri timüste olgunlaşır. Alerjide ilk karşılaşma belirti vermez, antikorlar mast hücrelerine tutunur; histamin ikinci karşılaşmada salınır. Ateş sorularında orta derecede ateşin savunmaya yardım ettiğini, çok yüksek ateşin ise enzimlerin yapısını bozduğunu hatırla.

Sınavdaki yeri ve 10. ile 12. sınıfla bağı

Tepki teması doğrudan AYT'ye hazırlar. AYT Fen Bilimleri testinde biyolojiden 13 soru gelir ve sinir sistemi, duyu organları, destek ve hareket sistemi ile bağışıklık bu soruların taşıyıcı konularındandır. TYT'deki 6 biyoloji sorusu ağırlıkla 9 ve 10. sınıf konularından gelse de reseptör, nöron ve refleks gibi temel kavramlar yorum sorularında karşına çıkabilir. Bu temada ezber tek başına yetmez; grafik (kas sarsı, birincil ve ikincil bağışıklık yanıtı, ya hep ya hiç ile merdiven etkisi), deney düzeneği (koleoptil, mika, agar) ve sıralama (görme, işitme, refleks yayı) sorularına hazırlıklı olmalısın.

10. sınıfın Enerji teması burada sürekli işine yarar. Kas kasılmasında harcanan enerji ATP'den gelir; yoğun egzersizde oksijen yetmeyince glikozun laktik asit fermantasyonuyla yıkılması, oluşan laktatın karaciğerde tekrar glikoza çevrilmesi ve glikoz fazlasının glikojen olarak depolanması 10. sınıfta öğrendiğin solunum ve fermantasyon bilgisinin uygulamasıdır. Hücre zarından madde geçişlerini hatırlaman da gerekir: nöron zarındaki iyon hareketleri ve kalsiyumun sarkoplazmik retikuluma aktif taşımayla geri alınması bu bilgiye dayanır.

Bu temanın 12. sınıfla bağı da güçlüdür. Bitkisel hormonlar ve tropizmalar, 12. sınıfta göreceğin bitkilerin yapısı, madde taşınması ve bitkilerde üreme konularının zeminini hazırlar; çekirdeksiz meyve, çimlenme ve meyve olgunlaşması orada tekrar karşına çıkar. Kitapta adı geçen rekombinant hepatit B aşısı ve mRNA aşıları, 12. sınıftaki genden proteine ve biyoteknoloji konularıyla bağlanır; burada yalnızca bağışıklığı nasıl uyardıklarını bilmen yeterlidir. Temanın ikinci yarısındaki homeostazi işlenirken hipotalamus, omurilik soğanı, otonom sinir sistemi ve refleks kavramları yeniden kullanılır; bu yüzden Tepki'yi sağlam bitirmeden Homeostazi'ye geçme.

Önerilen çalışma sırası

Önce uyaran, işleme ve tepki üçlüsünü bir sayfaya çiz; amip, bitki ve insandan birer örneği bu üç kutuya yerleştir. Sonra beş bitki hormonunu 'nerede üretilir, neyi artırır, neyi engeller, tarımda nerede kullanılır' sütunlarıyla tabloya dök ve oksin ile sitokinin, giberellin ile absisik asit arasındaki zıtlıkları işaretle. Tropizma ve nasti için her örneği 'uyaran türü + yön bağımlılığı' ile etiketle. Koleoptil deneylerini yıl sırasıyla kendi cümlelerinle özetle; her deneyin hangi soruyu cevapladığını yaz.

Hayvanlarda Tepki'ye nöronla başla: yapıyı çiz, ardından dinlenme potansiyeli, depolarizasyon ve repolarizasyonu yük işaretleriyle göster. Eşik değer, ya hep ya hiç ve merdiven etkisini iki küçük grafikle karşılaştır. Duyu organlarını her biri için aynı şablonla çalış: reseptör adı, reseptörün yeri, uyaranın izlediği yol, talamustan geçip geçmediği. Hayvanlarda sinir sistemi farklılıklarını basitten gelişmişe bir merdiven olarak sırala. İnsan sinir sisteminde beyin bölümleri ve görevleri için bir eşleştirme kartı hazırla, ak ve gri maddenin yerini beyin ile omurilik için ayrı ayrı yaz, sonra refleks yayını iki ve üç nöronlu örnekle çiz.

Mekanik tepkide önce dokuları (kemik, kıkırdak, kas) özellik tablosuyla karşılaştır: hücre adı, ara madde, kan damarı ve sinir var mı, bulunduğu yer. Ardından eklem çeşitlerini ve kaldıraç tiplerini birer vücut örneğiyle eşleştir. Sarkomer şekli üzerinde kasılma ve gevşemede hangi bandın değiştiğini kendi tablonla göster. Bağışıklığı en sona bırak: doğal ve kazanılmış bağışıklığı özgüllük, hız, hafıza ve görevli hücreler açısından karşılaştır, aktif ve pasif bağışıklığın dört kutusunu doldur, alerji basamaklarını ilk ve ikinci karşılaşma olarak ayır. Kitaptaki tema sonu ölçme sorularını bu sıra bittikten sonra çöz; yanlış yaptığın her soruyu yukarıdaki tablolardan birine bağla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Farklı canlıların uyaranlara karşı oluşturduğu tepki mekanizmaları ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Bitkisel hormonların etkileri hakkında akıl yürütebilme
  • Bitkilerdeki tepki mekanizmalarını sınıflandırabilme
  • Bitkilerde yönelme hareketlerini gözlemleyebileceği deney yapabilme
  • Duyu reseptörlerini ve duyu reseptörlerinin bulunduğu duyu organlarını sınıflandırabilme
  • Hayvanlardaki sinir sistemi farklılıkları ile ilgili analojik akıl yürütebilme
  • İnsanda sinir sistemi yapısını çözümleyebilme
  • Refleks olayını yorumlayabilme
  • Harekete dayalı tepkinin oluşmasında iskelet, kas ve eklemlerin eş güdümlü çalışmasıyla ilgili eleştirel düşünebilme
  • İskelet kaslarının kasılma ve gevşeme mekanizması ile ilgili bilimsel model oluşturabilme
  • Bağışıklığı sınıflandırabilme
  • Alerjik tepkilerin oluşumunu sorgulayabilme

Çalışma taktikleri

  • Bitki hormonları için 'üretim yeri, artırdığı, engellediği, tarımsal kullanım' sütunlu tek bir tablo yap; oksin ile sitokinin, giberellin ile absisik asit satırlarını karşılıklı renklendir.
  • Bir bitki hareketi sorusunda önce 'uyaranın yönü tepkinin yönünü belirliyor mu?' diye sor; evet ise tropizma, hayır ise nasti. Uyaranın türüne bakarak karar verme.
  • Koleoptil sorularında oksini bir 'uzatıcı' gibi düşün: oksin hangi tarafta fazlaysa o taraf uzar ve uç karşı tarafa kıvrılır; mika engeller, jelatin geçirir.
  • Duyu organlarını aynı şablonla çalış: reseptör adı, yapısı (epitel mi nöron mu), bulunduğu bölüm, uyartının yolu, talamus durağı. Koku tek istisnadır.
  • Sarkomeri kasılmış ve gevşemiş hâlde alt alta çiz; boyu değişmeyenleri (A bandı, aktin ve miyozin ipliği) bir renkle, kısalanları (sarkomer, H ve I bandı) başka renkle işaretle.
  • Bağışıklığı 2x2 tabloya oturt: aktif ve pasif satır, doğal ve yapay sütun. Her kutuya bir örnek yaz ve hafıza hücresi oluşup oluşmadığını not et.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdaki bitki hareketlerinden hangisi uyaranın yönüne bağlı olmayan bir harekettir?

  1. A)Kökün topraktaki suya doğru uzaması
  2. B)Sarmaşığın dokunduğu desteğe sarılması
  3. C)Lale çiçeğinin ortam sıcaklığı artınca açılması
  4. D)Pencere kenarındaki fidenin gövdesinin ışığa doğru eğilmesi
  5. E)Kökün gübre bulunan bölgeye doğru büyümesi
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Uyaranın yönüne bağlı hareketler tropizma, bağlı olmayanlar nastidir. Kökün suya yönelmesi hidrotropizma, sarmaşığın sarılması haptotropizma, gövdenin ışığa eğilmesi fototropizma, kökün gübreye yönelmesi kemotropizmadır. Lalenin sıcaklıkla açılması ise sıcaklığın hangi yönden geldiğine bağlı değildir; bu termonastidir.

2. Ucu kesilmiş üç koleoptil karanlık bir ortama konuyor. K koleoptilinin kesik yüzeyinin tamamına oksin içeren agar blok, L koleoptilinin kesik yüzeyinin yalnızca sol yarısına oksin içeren agar blok, M koleoptilinin kesik yüzeyinin tamamına oksin içermeyen agar blok yerleştiriliyor. Bir süre sonra koleoptillerde gözlenecek durum aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

  1. A)K: dik büyür, L: sola kıvrılır, M: dik büyür
  2. B)K: dik büyür, L: sağa kıvrılır, M: büyüme ve yönelme görülmez
  3. C)K: büyüme görülmez, L: sağa kıvrılır, M: büyüme görülmez
  4. D)K: dik büyür, L: sağa kıvrılır, M: dik büyür
  5. E)K: sola kıvrılır, L: sağa kıvrılır, M: büyüme ve yönelme görülmez
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Ortam karanlık olduğundan ışığın etkisi yoktur, belirleyici olan oksinin dağılımıdır. K'de oksin her iki tarafa eşit geçer, iki taraf eşit uzar ve koleoptil dik büyür. L'de oksin yalnızca sol tarafa geçer; sol taraf daha çok uzadığı için koleoptil agarın olmadığı sağ tarafa kıvrılır. M'deki agar oksin içermediği için, ucu da kesilmiş olan koleoptilde büyüme ve yönelme görülmez.

3. Nöronlarda uyartı oluşumu ve iletimiyle ilgili aşağıdaki ifadeler veriliyor. I. Tek bir nörona eşik değerin üzerindeki uyaranın şiddeti artırıldıkça oluşan uyartının iletim hızı da artar. II. Bir sinir demetinde uyaran şiddeti artırıldıkça tepki şiddeti belli bir değere kadar kademeli olarak artar. III. Eşik değerin altındaki bir uyaran tek bir nöronda uyartı oluşturmaz. IV. Miyelinli bir aksonda aksiyon potansiyeli yalnızca Ranvier boğumlarında oluşur. Bu ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A)I ve II
  2. B)II ve III
  3. C)III ve IV
  4. D)II, III ve IV
  5. E)I, II, III ve IV
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D I yanlıştır: tek nöron ya hep ya hiç yasasına uyar; eşiğin üzerinde şiddet artınca uyartının hızı ve büyüklüğü değişmez, yalnızca birim zamandaki uyartı sayısı artar. II doğrudur: sinir demetindeki aksonların eşikleri farklı olduğu için uyarılan nöron sayısı arttıkça tepki kademeli artar ve bir noktadan sonra sabitlenir (merdiven etkisi). III ya hep ya hiç yasasının doğrudan sonucudur. IV doğrudur: miyelin yalıtım yaptığı için aksiyon potansiyeli boğumlarda oluşur ve uyartı atlayarak ilerler. Doğru ifadeler II, III ve IV'tür.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki nöron, duyu organları ya da bağışıklık özetini veya öğretmeninin verdiği föyü DubbAI'ye yükle; Tepki temasına özel, koleoptil ve sarkomer gibi yorum ağırlıklı yeni sorular üretsin.

11. sınıf Biyoloji: 3.141 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf biyoloji üniteleri

İlgili rehberler