İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Fizik · 11. sınıf

Elektrik ve Manyetizma: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf fizik Elektrik ve Manyetizma temasında Coulomb yasası, elektriksel alan, manyetik alan ve kuvvet, indüksiyon, alternatif akım ve transformatörleri öğren.

Son güncelleme:

Temanın kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 11. sınıf fizik kitabının ikinci teması dört alt başlıktan oluşuyor: elektriksel kuvvet ve elektriksel alan, manyetizma, elektromanyetik indüksiyon ve transformatörler. Tema, durgun yüklerin birbirine uyguladığı kuvvetle başlayıp hareketli yüklerin, yani akımın oluşturduğu manyetik alana; oradan da değişen manyetik alanın akım ürettiği indüksiyona ve şebeke elektriğinin taşınmasına uzanan tek bir hikaye anlatıyor. Bu hikayeyi akılda tutarsan konular birbirinden kopuk formüller yığını gibi görünmez.

İlk alt başlıkta Coulomb yasası işleniyor: iki noktasal yük arasındaki elektriksel kuvvet F = k·q1·q2/d² ile verilir. Kuvvet yük miktarlarının çarpımıyla doğru, aradaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır ve aynı cins yükler birbirini iter, zıt cins yükler çeker. k, ortama bağlı Coulomb sabitidir; boşluk ve hava için yaklaşık 9·10⁹ N·m²/C² alınır. Birden fazla yük varsa bir yüke etki eden bileşke kuvvet, her yükün ayrı ayrı uyguladığı kuvvetlerin vektörel toplamıdır. Ardından elektriksel alan geliyor: bir noktaya konan pozitif test yüküne etki eden kuvvetin yük miktarına oranı, yani E = F/q0 = k·q/d². Birimi N/C ya da V/m'dir. Alan pozitif yükten dışa, negatif yüke doğru yönelir; alan çizgilerinin sık olduğu yerde alan güçlüdür.

Bu alt başlığın son parçası Faraday kafesi. İletken bir cisimdeki fazla yükler birbirini iterek en dış yüzeye dağılır ve ideal durumda iletkenin iç bölgesinde elektriksel alan sıfır olur. Kapalı iletken bir kabuk, içindeki bölgeyi dışarıdaki elektriksel etkilerden korur; yıldırım çarpan uçaktaki yolcuların zarar görmemesi ya da asansörde telefonun çekmemesi bu ilkeyle açıklanır. Kitap, sivri uçlu iletkenlerde yükün uç kısımlarda daha yoğun toplandığını da vurguluyor.

Manyetizma alt başlığı mıknatısların kutupları, manyetik alan çizgileri ve Dünya'nın manyetik alanıyla başlıyor. Alan çizgileri mıknatısın dışında N kutbundan S kutbuna yönelir, pusula iğnesi bu çizgiler boyunca hizalanır. Ardından akım geçen düz telin çevresinde oluşan çember biçimli manyetik alan geliyor; büyüklüğü B = 2K·i/d ile verilir, yani akımla doğru, telden uzaklıkla ters orantılıdır. Yön sağ el kuralıyla bulunur: başparmak akımı gösterirken kıvrılan dört parmak alanın dolanım yönünü verir. Akım makarasının içinde oluşan manyetik alan ise yaklaşık düzgündür ve B = 4πK·i·N/L ile verilir; burada belirleyici olan birim uzunluktaki sarım sayısı N/L ve akım şiddetidir. Makaranın içine demir çekirdek konunca elektromıknatıs elde edilir; akım kesilince mıknatıslık kaybolur, akım değiştirilince alanın büyüklüğü ayarlanır.

Manyetizmanın ikinci yarısı manyetik kuvvet. Manyetik alana giren yüklü parçacığa F = q·v·B·sinθ, alandaki akım taşıyan tele F = B·i·L·sinθ büyüklüğünde kuvvet etki eder; θ, hız ya da akım ile alan arasındaki açıdır. Akım alana paralelse kuvvet sıfır, dikse en büyüktür. Kuvvetin yönü yine sağ el kuralıyla bulunur. Manyetik alandaki akım geçen dikdörtgen çerçevenin karşılıklı kenarlarına etki eden zıt yönlü kuvvetler çerçeveyi döndürür; elektrik motorunun çalışma ilkesi budur.

Üçüncü alt başlık manyetik akı ve indüksiyon. Manyetik akı Φ = B·A·cosθ ile tanımlanır, birimi weber'dir; θ manyetik alan ile yüzeyin normali arasındaki açıdır. Akı değiştiğinde iletken halkada indüksiyon gerilimi oluşur: ε = −N·ΔΦ/Δt (Faraday yasası). Eksi işareti Lenz yasasını anlatır: indüksiyon akımı, kendisini oluşturan akı değişimine karşı koyacak yöndedir. İndüksiyon akımının büyüklüğü Ohm yasasıyla, i = ε/R ile bulunur. Manyetik alanda sabit hızla dönen bir çerçevede akı sürekli değiştiği için yönü ve büyüklüğü periyodik olarak değişen alternatif akım oluşur. Alternatif akımda etkin değer, aynı dirençte aynı sürede aynı ısıyı açığa çıkaran doğru akım değeridir ve Vmax = Vetkin·√2 ile maksimum değere bağlanır. Son alt başlıkta transformatörler, birincil ve ikincil sargıların sarım sayıları oranında alternatif gerilimi yükseltip alçaltan araçlar olarak işleniyor.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Coulomb sorularında en sık hata, uzaklığın karesini unutmaktır. Uzaklık iki katına çıkınca kuvvet yarıya değil dörtte bire iner. Oran sorularında kuvveti hiç hesaplamadan değişen çarpanları yazmak en hızlı yoldur: yüklerden biri üç katına, uzaklık iki katına çıkıyorsa yeni kuvvet 3/4 katıdır. Bileşke kuvvet sorularında her yükten gelen kuvvetin yönünü ayrı ayrı belirleyip vektörel toplamalısın; büyüklükleri doğrudan toplamak, 9. sınıftan beri süren klasik hatadır. Elektriksel alanda ise yönü her zaman pozitif test yüküne göre düşün; negatif bir yükün bir noktada hissettiği kuvvet, oradaki alanın tersi yönündedir.

Manyetizmada sağ el kuralının üç farklı kullanımını birbirine karıştırmamak şart. Düz telde başparmak akımı, kıvrılan parmaklar alanı gösterir. Akım makarasında kıvrılan parmaklar akımın dönüş yönünü, başparmak ise makaranın içindeki alanı, yani N kutbunu gösterir. Manyetik kuvvette ise kitabın kullandığı biçimde dört parmak akımı ya da pozitif yükün hızını gösterir, avuç içi alana bakar ve parmaklar alana doğru kıvrılırken onlara dik duran başparmak kuvveti işaret eder. Negatif yük için kuvvet yönü tersine çevrilir. Kuvvet, hem alana hem akıma diktir; tel alanla aynı doğrultudaysa kuvvet hiç oluşmaz. Her soruda hangi kuralı kullandığını önce kendine söyle, sonra elini yerleştir.

Birden fazla telin oluşturduğu bileşke manyetik alan sorularında her telin o noktadaki alanının yönünü ayrı bul, sonra topla ya da çıkar. Kitapta ayrıca aynı yönde akım taşıyan paralel tellerin birbirini çektiği, zıt yönde akım taşıyanların birbirini ittiği ifadesi tartışılıyor; bu sonucu bir telin oluşturduğu alanın öteki tele uyguladığı kuvvetle kendin türetebilmelisin. Akım makarasında ise tuzak şu: makarayı uzatıp sarım sayısını da aynı oranda artırırsan birim uzunluktaki sarım sayısı değişmez ve içteki alan aynı kalır.

İndüksiyonda en kritik nokta, akımın akının kendisinden değil değişiminden doğduğunu görmektir. Çok güçlü ama sabit bir alan içinde duran halkada akım oluşmaz; zayıf ama hızla değişen bir alan akım üretir. Akının değişmesinin üç yolu vardır: B'nin değişmesi, alanın içinde kalan yüzey alanının değişmesi ve yüzeyle alan arasındaki açının değişmesi. Lenz yasasıyla yön bulurken iki adımlı düşün: akı artıyorsa indüksiyon akımı ters yönde alan üreterek artışa karşı koyar; azalıyorsa aynı yönde alan üreterek azalışı telafi etmeye çalışır. Akı-zaman grafiğinin eğimi indüksiyon gerilimini verdiği için grafiğin yatay olduğu aralıklarda gerilim sıfırdır.

Transformatör sorularında sarım oranını gerilim oranıyla eşleştir: ikincil sargının sarım sayısı birincilden fazlaysa transformatör yükseltici, azsa alçaltıcıdır. İdeal transformatörde güç korunduğu için gerilimi yükselten transformatör akımı aynı oranda düşürür. Transformatörün doğru akımla çalışmadığını unutma: sabit akım sabit akı üretir, sabit akı da indüksiyon oluşturmaz. Enerji iletimi sorularında P = V·i ve P = i²·R bağıntılarını birlikte kullan: aynı güç yüksek gerilimle taşınırsa akım küçülür ve hatta ısıya dönüşen kayıp akımın karesiyle azalır.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

AYT Fen Bilimleri testinde fizik 14 soruyla, TYT'de 7 soruyla temsil ediliyor ve bu tema elektrik ile manyetizmanın AYT kapsamındaki ana gövdesini taşıyor. Sağ el kuralı, akı değişimi ve oran mantığı soruları, ezberden çok kavrayış ölçtüğü için iyi çalışılmış bir öğrenciye sağlam puan getirir. Kesin soru dağılımı üzerine tahmin yürütmek yerine her alt başlıkta yön bulma ve oran kurma becerisini tam oturtmak en güvenli yoldur.

Tema, 10. sınıf Maarif fiziğinin Elektrik ünitesi üzerine kuruluyor. Orada akım, potansiyel fark, direnç, Ohm yasası ve elektrik devreleri ile güç kavramlarını gördün. Bu temada o bilgiler doğrudan kullanılıyor: indüksiyon akımını i = ε/R ile hesaplıyorsun, alternatif akımın etkin değerini direnç üzerinde açığa çıkan ısı üzerinden tanımlıyorsun, enerji iletimindeki kaybı P = i²·R ile açıklıyorsun. Eşdeğer direnç hesabı ise bu kitapta yeniden öğretilmiyor; devre sorusunda zorlanıyorsan 10. sınıf notlarına dönmen gerekir. 10. sınıf Kuvvet ve Hareket ünitesi ile bu kitabın ilk teması da işe yarıyor: elektriksel ve manyetik kuvvetlerin etkisindeki cisimlerin ivmesini yine F = m·a ile bulursun.

Kitapta elektriksel potansiyel, potansiyel enerji ve sığa (kondansatör) konuları bulunmuyor; elektriksel alan yalnızca kuvvet ve alan çizgileri düzeyinde işleniyor. Yüklü parçacığın manyetik alandaki çembersel yörüngesi, fotoelektrik olayı ve atom fiziği de bu temanın konusu değil. Başka kaynaklarda bu başlıklarla karşılaşırsan, bu kitabın kapsamının dışında olduklarını bilerek ayrı değerlendir.

Önerilen çalışma sırası

İşe Coulomb yasasıyla başla ve önce yalnızca oran soruları çöz; yük ve uzaklık değişimlerinin kuvveti nasıl etkilediğini hesap yapmadan söyleyebildiğinde sayısal sorulara geç. Ardından iki ve üç yüklü doğrusal düzenlerde bileşke kuvveti ve kuvvetin sıfır olduğu noktayı bulmayı çalış. Elektriksel alanı bu aşamada kuvvetin yük başına değeri olarak ekle ve alan çizgilerini pozitif ve negatif yük çiftleri için kendin çiz. Faraday kafesini sözel bir mini başlık olarak bitir.

İkinci adımda manyetizmaya geç ve sağ el kuralını eline yerleştirmeden formüle dokunma. Düz tel, akım makarası ve manyetik kuvvet için birer şema çiz, her birinde elinin nasıl durduğunu kenara not et. Sonra B = 2K·i/d ve B = 4πK·i·N/L bağıntılarıyla oran soruları çöz, en sonda F = B·i·L·sinθ ve F = q·v·B·sinθ ile kuvvet hesaplarına geç. Dikdörtgen çerçeve ve elektrik motoru ilkesini bu bölümün kapanışı olarak çalış.

Üçüncü adımda akı ve indüksiyona geç. Önce akının değişmesinin üç yolunu örneklerle listele, ardından Lenz yasasıyla yön sorularını çöz, en sonda ε = −N·ΔΦ/Δt ile sayısal hesaplara geç. Akı-zaman ve gerilim-zaman grafiklerini birbirine dönüştürme alıştırması yap. Son adımda alternatif akımın oluşumunu dönen çerçeve üzerinden kavra, etkin ve maksimum değer dönüşümlerini çalış ve transformatörlerle temayı kapat. Tema sonundaki karışık soruları çözerken her soruda hangi alt başlığın aracını kullandığını yazman, konular arasındaki bağı pekiştirir.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Elektrik yükleri arasındaki elektriksel kuvvetin matematiksel modeline yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Elektriksel alanın matematiksel modeline yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Faraday kafesi ve Faraday kafesinin kullanım alanları ile ilgili bilgi toplayabilme
  • Mıknatısların birbiriyle etkileşimine yönelik bilimsel gözlem yapabilme
  • Üzerinden akım geçen düz bir iletken telin oluşturduğu manyetik alana ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Akım makarasının merkez ekseninde oluşan manyetik alanın matematiksel modeline ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Elektromıknatısların kullanım alanlarına ilişkin bilgi toplayabilme
  • Manyetik alanda akım geçen düz bir tele etki eden kuvvete ilişkin matematiksel modele yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Manyetik alanda akım geçen düz bir tele etki eden kuvvet ile ilgili deneyimini elektrik motorlarının çalışma prensibine yansıtabilme
  • Manyetik akıya etki eden etmenleri çözümleyebilme
  • İndüksiyon geriliminin matematiksel modeline ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
  • İndüklenme sonucu oluşan alternatif (değişken) akım hakkında bilimsel çıkarım yapabilme
  • Transformatörün yapısı ve kullanım alanlarına yönelik bilimsel çıkarım yapabilme

Çalışma taktikleri

  • Coulomb ve manyetik alan oran sorularında önce değişen çarpanları yan yana yaz (yük ×3, uzaklık ×2 gibi); hesabı en sona bırak.
  • Sağ el kuralının üç kullanımını (düz tel, makara, manyetik kuvvet) bir karta çizip masanın kenarına yapıştır; her soruda hangisini kullandığını söyle.
  • İndüksiyon sorusunda ilk soru 'akı değişiyor mu?' olsun; değişmiyorsa akım yoktur, ne kadar güçlü alan verilmiş olursa olsun.
  • Lenz yasasında akı artıyorsa 'karşı koy', azalıyorsa 'destekle' diye iki kelimelik bir kural kullan.
  • Transformatörde sarım oranı gerilim oranına eşittir, akım oranı ise bunun tersidir; ideal durumda güç değişmez.
  • Etkin ve maksimum değer arasında √2 çarpanını kullanırken hangi yönde çevirdiğini birimle birlikte yaz.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aralarında d uzaklığı bulunan iki noktasal yük birbirine F büyüklüğünde elektriksel kuvvet uyguluyor. Yüklerden birinin yük miktarı 3 katına çıkarılıp yükler arasındaki uzaklık 2d yapılırsa, ortam değişmediğine göre yüklerin birbirine uyguladığı kuvvetin büyüklüğü ne olur?

  1. A)F/4
  2. B)3F/4
  3. C)3F/2
  4. D)3F
  5. E)6F
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B F = k·q1·q2/d² bağıntısında yük çarpımı 3 katına çıkar, uzaklığın karesi 4 katına çıkar. Yeni kuvvet 3/4 · F olur.

2. Büyüklüğü 0,2 T olan düzgün bir manyetik alan içine, 0,5 m uzunluğundaki düz bir iletken tel, tel ile manyetik alan arasındaki açı 30° olacak şekilde yerleştiriliyor. Telden 4 A akım geçtiğine göre tele etki eden manyetik kuvvetin büyüklüğü kaç N'dur? (sin30° = 0,5)

  1. A)0,05
  2. B)0,1
  3. C)0,2
  4. D)0,4
  5. E)0,8
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C F = B·i·L·sinθ = 0,2 · 4 · 0,5 · 0,5 = 0,2 N.

3. 50 sarımlı bir bobinin her bir sarımının yüzey alanı 0,02 m²'dir. Bobin yüzeyine dik doğrultudaki düzgün manyetik alanın büyüklüğü 0,2 s içinde 0,1 T'dan 0,5 T'ya düzgün olarak artırılıyor. Bobinin uçları toplam direnci 4 Ω olan kapalı bir devreye bağlı olduğuna göre devreden geçen indüksiyon akımının büyüklüğü kaç A'dir?

  1. A)0,1
  2. B)0,25
  3. C)0,4
  4. D)0,5
  5. E)2
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Alan yüzeye dik olduğu için bir sarımdaki akı değişimi ΔΦ = ΔB·A = 0,4 · 0,02 = 0,008 Wb. İndüksiyon geriliminin büyüklüğü ε = N·ΔΦ/Δt = 50 · 0,008 / 0,2 = 2 V. Akım i = ε/R = 2/4 = 0,5 A.

Kendi notundan soru üret

Bu temaya ait Coulomb, sağ el kuralı ve indüksiyon notlarını ya da föyünü DubbAI'ye yükle; sana şekil gerektirmeyen oran, manyetik kuvvet ve Faraday yasası soruları üretsin.

11. sınıf Fizik: 4.716 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf fizik üniteleri

İlgili rehberler