İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Fizik · 11. sınıf

Kuvvet ve Hareket: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf fizik Kuvvet ve Hareket temasında serbest düşme, atışlar, Newton yasaları, sürtünme, limit hız ve düzgün çembersel hareketi öğren.

Son güncelleme:

Temanın kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programına göre yazılan 11. sınıf fizik kitabının ilk teması Kuvvet ve Hareket, kitabın en uzun ve hesap açısından en yoğun bölümü. Altı alt başlıktan oluşuyor: serbest düşme, iki boyutta sabit ivmeli hareket, Newton'ın hareket yasaları, sürtünme kuvveti, limit hız ve düzgün çembersel hareket. Sıralama bilinçli: önce hareketi betimliyorsun, sonra hareketin sebebi olan kuvvete geçiyorsun, en sonda da kuvvetin hızın yönünü sürekli değiştirdiği çembersel harekete varıyorsun.

Serbest düşme bölümü, 10. sınıfta yatay doğrultuda kurduğun sabit ivmeli hareket modellerini düşey doğrultuya taşıyor. Hava direncinin ihmal edildiği ortamda yere yakın bütün cisimler, kütlelerinden bağımsız olarak aynı ivmeyle düşer; bu ivme yer çekimi ivmesi g'dir ve yönü Dünya'nın merkezine doğrudur. Kitap g'nin gerçek değerini yaklaşık 9,8 m/s² olarak verir, sorularda ise çoğunlukla 10 m/s² alınır. Hesaplarda a yerine g, x yerine h yazarak h = v0·t ± ½·g·t², v = v0 ± g·t ve v² = v0² ± 2·g·h bağıntılarını kullanırsın. Kitap, yukarı doğru fırlatılan cismi ayrı bir konu gibi değil, ilk hızı sıfırdan farklı serbest düşme olarak ele alıyor: cisim önce yavaşlayarak yükselir, tepe noktasında hızı sıfır olur, sonra aynı ivmeyle hızlanarak düşer.

İki boyutta sabit ivmeli hareket bölümünün ana fikri tek cümle: hareketin yatay ve düşey bileşenleri birbirinden bağımsızdır. Yatay atışta cisim yatay doğrultuda sabit hızla giderken düşey doğrultuda ilk hızsız serbest düşme yapar; eğik atışta ilk hız v0·cosθ yatay ve v0·sinθ düşey bileşenlere ayrılır. Yatayda ivme sıfır olduğu için x = v0x·t, düşeyde ise vy = v0y − g·t ve h = v0y·t − ½·g·t² geçerlidir. Tepe noktasında hızın düşey bileşeni sıfırdır ama yatay bileşen aynen durur, ivme ise yine g'dir. Menzil, uçuş süresi ve maksimum yükseklik bu iki eksenin ortak değişkeni olan zaman üzerinden bağlanır.

Newton'ın hareket yasaları bölümünde birinci yasa eylemsizliği, yani net kuvvet sıfırken cismin hareket durumunu koruma eğilimini anlatır; dengelenmiş kuvvetler altındaki cisim ya durur ya sabit hızla gider. İkinci yasa F(net) = m·a bağıntısıyla net kuvveti ivmeye bağlar. Üçüncü yasa etki ile tepkinin eşit büyüklükte, zıt yönlü ve farklı cisimlere etki ettiğini söyler. Kitap bu bölümde serbest cisim diyagramını merkeze koyar; normal kuvvet, ipteki gerilme kuvveti, kuvvetin bileşenlere ayrılması, iple bağlı cisimler, makara düzenekleri ve Atwood makinesi bu araçla çözülür.

Sürtünme bölümü statik ve kinetik sürtünmeyi ayırır. Cisim durduğu sürece statik sürtünme, uygulanan kuvvete eşit büyüklükte büyür; en büyük değeri ks·N'dir. Cisim kaymaya başlayınca kinetik sürtünme devreye girer ve büyüklüğü kk·N olarak sabitlenir. Kitapta katsayılar ks ve kk sembolleriyle gösterilir ve genellikle ks, kk'den büyüktür. Bölüm, eğik düzlemde ağırlığın m·g·sinθ ve m·g·cosθ bileşenlerine ayrılmasıyla devam eder; kaymanın başladığı açının tanjantının statik, sabit hızla kaymanın sürdüğü açının tanjantının kinetik sürtünme katsayısını verdiğini gösterir.

Limit hız bölümünde akışkan içinde düşen cisme etki eden direnç kuvveti Fd = k·A·v² modeliyle verilir; k ortama ve cismin şekline bağlı bir katsayı, A harekete dik kesit alanıdır. Hız arttıkça direnç büyür, direnç ağırlığa eşitlendiğinde ivme sıfırlanır ve cisim sabit hızla düşer. Son bölüm düzgün çembersel harekette periyot, frekans, çizgisel hız (v = 2πr/T), açısal hız (ω = 2π/T) ve v = ω·r ilişkisini kurar; ardından merkeze doğru yönelen merkezcil ivmeyi (v²/r) ve bunu sağlayan merkezcil kuvveti işler. Yatay ve eğimli virajlar ile düşey düzlemde dönen cisimler bu bölümün uygulama alanıdır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Atış sorularında en sık hata, iki ekseni aynı bağıntıya sokmaya çalışmaktır. Her atış sorusunda kağıdına iki sütun aç: solda yatay eksen (ivme sıfır, hız sabit), sağda düşey eksen (ivme g, aşağı yönlü). İki sütunu birbirine bağlayan tek nicelik zamandır. Yatay atışta düşme süresi yalnızca yüksekliğe bağlıdır; cismi daha hızlı atmak onu daha uzağa götürür ama yere daha geç indirmez. Aynı yükseklikten biri yatay atılan, biri serbest bırakılan iki cisim yere aynı anda ulaşır. Eğik atışta tepe noktasında hızın sıfır olduğunu düşünmek de çok yaygın bir yanılgıdır; yalnızca düşey bileşen sıfırdır.

Serbest düşmede işaret disiplinine dikkat et. Yukarı yönü pozitif seçtiysen g'yi −10 m/s² olarak yazmalısın. Yukarı atılan bir cismin hızı tepe noktasında sıfır olsa da ivmesi sıfır değildir; bu, kavram sorularında defalarca karşına çıkacak. Atış noktasına geri dönen cismin hızı aynı büyüklükte ama zıt yöndedir; çıkış ve iniş süreleri hava direnci yoksa eşittir. Kuyu ve ses soruları gibi iki aşamalı sorularda toplam süreyi düşme süresi ve sesin geri gelme süresi diye ikiye ayırman gerekir.

Newton yasalarında en büyük tuzak, etki-tepki çiftini dengelenmiş kuvvetlerle karıştırmaktır. Masadaki kitabın ağırlığı ile masanın kitaba uyguladığı normal kuvvet eşit ve zıttır ama etki-tepki çifti değildir, çünkü ikisi de aynı cisme etki eder. Ağırlığın tepkisi kitabın Dünya'yı çekmesidir. İkinci tuzak normal kuvveti her zaman m·g sanmaktır: eğik düzlemde m·g·cosθ olur, açılı çekilen kızakta kuvvetin düşey bileşeni kadar azalır, ivmeli asansörde değişir. Bağlı sistemlerde önce bütün sistemin ivmesini (net dış kuvvet bölü toplam kütle) bul, sonra tek bir cismi ayırarak ipteki gerilmeyi hesapla.

Sürtünmede en sık hata, cisim hareket etmiyorken bile sürtünmeyi ks·N diye yazmaktır. Durgun cisme etki eden statik sürtünme uygulanan kuvvet kadardır; ks·N yalnızca kaymanın eşiğindeki en büyük değerdir. Soru önce cismin hareket edip etmediğini kontrol etmeni ister: uygulanan kuvvet ks·N'yi aşmıyorsa ivme sıfırdır. Sürtünme kuvvetinin yüzey alanına bağlı olmadığını, temas yüzeylerinin cinsine ve normal kuvvete bağlı olduğunu da unutma. Sürtünme kuvveti-uygulanan kuvvet grafiğinde önce uygulanan kuvvetle birebir artan (eğimi 1 olan) bir çıkış, ardından kaymanın başladığı anda küçük bir düşüş ve yatay bir çizgi beklenir.

Çembersel harekette merkezcil kuvveti yeni bir kuvvet gibi serbest cisim diyagramına ekleme. Merkezcil kuvvet, mevcut kuvvetlerin merkeze doğru olan bileşkesine verilen addır: yatay virajda statik sürtünme, ip ucundaki taşta gerilme, eğimli virajda normal kuvvetin yatay bileşeni bu görevi üstlenir. Yatay virajda m·v²/r = ks·m·g eşitliğinden çıkan en büyük güvenli hızın kütleye bağlı olmadığını görmek önemli bir soru kalıbıdır. Düşey çemberin tepe noktasında ağırlık tek başına merkezcil kuvveti sağlıyorsa ip gevşer ve yolcu kendini ağırlıksız hisseder; buradan çıkan en küçük hız √(g·r) olur.

Limit hız sorularında Fd = k·A·v² ile m·g eşitlenir ve limit hızın kütle arttıkça, kesit alanı azaldıkça büyüdüğü sonucuna varılır. Paraşüt açılınca kesit alanı aniden büyüdüğü için direnç kuvveti ağırlığı aşar, cisim yavaşlar ve daha küçük yeni bir limit hıza ulaşır. Bu süreci hız-zaman grafiğinde okuyabilmek, temanın tipik grafik sorusudur.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

11. sınıf fizik doğrudan AYT'ye hazırlar; AYT Fen Bilimleri testinde fizik 14 soruyla temsil edilir, TYT'de ise fizik 7 soru. Bu temanın konuları, yani atışlar, Newton yasaları, sürtünme ve çembersel hareket, AYT fiziğinin mekanik omurgasını oluşturur ve sonraki konuların neredeyse hepsinde kuvvet analizi becerisi tekrar karşına çıkar. Kesin soru dağılımını tahmin etmeye çalışmak yerine serbest cisim diyagramı çizme ve hareketi eksenlere ayırma alışkanlığını sağlamlaştırmak çok daha güvenli bir yatırımdır.

Tema, 10. sınıf Maarif fiziğinin Kuvvet ve Hareket ünitesi üzerine kuruluyor. Orada sabit hızlı ve bir boyutta sabit ivmeli hareketi, ivmenin hız değişimiyle ilişkisini ve x-t, v-t, a-t grafiklerini öğrendin; v = v0 + a·t ve x = v0·t + ½·a·t² bağıntıları bu temada aynen kullanılıyor. 11. sınıfta değişen iki şey var: ivmenin kaynağı artık açıkça kuvvet (F = m·a), hareket ise artık iki boyutlu. 10. sınıftaki Enerji ünitesi de boşa gitmiyor; kitap düşey düzlemdeki çembersel hareket örneklerinde alt ve üst noktadaki hızları enerji korunumuyla ilişkilendiriyor. Vektörleri bileşenlere ayırma becerisi ise 9. sınıftan geliyor; sinüs ve kosinüs ile bileşen bulmakta zorlanıyorsan önce oraya dön.

Bu temada kütle çekim yasası, Kepler yasaları, tork, açısal momentum ve basit harmonik hareket bulunmuyor; bunlar kitabın kapsamı dışında, 12. sınıfa bırakılmış konular. Çembersel hareketi burada yalnızca düzgün çembersel hareket ve merkezcil kuvvet düzeyinde görüyorsun. Momentum, iş ve enerji hesapları da bu kitabın konusu değil, önceki sınıflarda kaldı. Kapsamı bilmek, yanlış kaynaktan fazladan konu çalışıp zaman kaybetmeni önler.

Önerilen çalışma sırası

İşe 10. sınıf hareket bağıntılarını hızlıca tekrar ederek başla, sonra serbest düşmeye geç. İlk hızsız düşme, aşağı atış ve yukarı atış için ayrı ayrı birer tablo hazırla: her saniyedeki konumu ve hızı yaz, ardından konum-zaman ve hız-zaman grafiklerini çiz. Yukarı atışta hız-zaman grafiğinin pozitiften negatife geçen tek bir doğru olduğunu görmen, işaret mantığını oturtur.

İkinci adımda atışlara geç. Önce yatay atışı çalış, çünkü düşey ilk hız sıfır olduğu için iki ekseni ayırmayı en temiz biçimde burada öğrenirsin. Sonra eğik atışta ilk hızı bileşenlere ayır; 37, 53 ve 45 derecelik açıların sinüs ve kosinüs değerlerini ezberlemen işini çok hızlandırır. Uçuş süresi, maksimum yükseklik ve menzil için her seferinde bağıntıyı baştan türet; ezberlenmiş formülden çok bu türetme alışkanlığı işe yarar.

Üçüncü adım Newton yasaları ve sürtünme. Her soruda serbest cisim diyagramını çizmeden hesaba başlamama kuralı koy. Önce tek cisimli yatay düzlem, sonra açılı çekme, sonra eğik düzlem, en sonda iple bağlı iki üç cisimli sistemler ve makaralar sırasıyla ilerle. Sürtünmeli sorularda her defasında ilk olarak cismin hareket edip etmediğini kontrol et. Son adımda limit hız ile çembersel harekete geç; periyot, frekans, açısal hız dönüşümlerini sağlamlaştırdıktan sonra virajlar ve düşey çember sorularına yönel. Tema sonundaki ölçme ve değerlendirme sorularını, her alt başlığı bitirdikten sonra karışık sırayla çözmek iyi bir kapanış olur.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Serbest düşme hareketi yapan cisimlerin ivmesine yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Serbest düşme hareketi ile ilgili kanıt kullanabilme
  • İki boyutta sabit ivmeli hareket ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Newton'ın Hareket Yasaları ile ilgili tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Newton'ın Hareket Yasalarını serbest cisim diyagramını kullanarak yorumlayabilme
  • Statik ve kinetik sürtünme kuvvetlerini karşılaştırabilme
  • Sürtünme kuvvetinin matematiksel modeline ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Limit hızı etkileyen değişkenler ile ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
  • Düzgün çembersel hareket yapan cisimlerin yörüngeleri ve hız vektörleri hakkında analojik akıl yürütebilme
  • Düzgün çembersel hareketin değişkenleri arasındaki ilişkilerin matematiksel olarak modellenmesine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme

Çalışma taktikleri

  • Her atış sorusunda kağıdı ikiye böl: solda yatay eksen (ivme 0), sağda düşey eksen (ivme g); iki sütunu yalnızca zaman üzerinden bağla.
  • Serbest cisim diyagramı çizmeden tek bir sayı yazma; normal kuvveti her soruda yeniden hesapla, m·g olduğunu varsayma.
  • Sürtünmeli soruda ilk iş uygulanan kuvveti ks·N ile karşılaştırmak olsun; aşmıyorsa cisim durur ve sürtünme uygulanan kuvvete eşittir.
  • 37°, 53°, 45° ve 30°, 60° için sinüs ve kosinüs değerlerini bir kartta tut ve her gün bir kez sesli tekrar et.
  • Çembersel harekette 'merkezcil kuvveti hangi gerçek kuvvet sağlıyor?' sorusunu yanıtlamadan denkleme geçme.
  • Bağlı sistemlerde önce bütün sistemin ivmesini bul, sonra tek cismi ayırıp ip gerilmesini hesapla; sırayı tersine çevirme.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Hava direncinin ihmal edildiği bir ortamda, yerden yeterince yüksek bir noktadan bir taş ilk hızsız serbest bırakılıyor. Yer çekimi ivmesi 10 m/s² olduğuna göre taş, bırakıldıktan 3 s sonra kaç metre düşmüştür?

  1. A)15
  2. B)30
  3. C)45
  4. D)60
  5. E)90
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C İlk hız sıfır olduğu için h = ½·g·t² kullanılır. h = ½ · 10 · 3² = 5 · 9 = 45 m.

2. Yerden 45 m yükseklikteki bir binanın tepesinden bir top, 20 m/s büyüklüğünde yatay hızla atılıyor. Hava direnci ihmal edildiğine ve g = 10 m/s² olduğuna göre top, atıldığı noktanın tam altındaki yer noktasından kaç metre uzağa düşer?

  1. A)45
  2. B)60
  3. C)90
  4. D)120
  5. E)30
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Düşey eksende ilk hız sıfırdır: 45 = ½ · 10 · t² ise t² = 9, t = 3 s. Yatay eksende hız sabittir: x = 20 · 3 = 60 m.

3. Yatayla 37° açı yapan sabit bir eğik düzlemin üzerine 2 kg kütleli bir kutu konuluyor ve serbest bırakılıyor. Kutu ile eğik düzlem arasındaki statik sürtünme katsayısı 0,6, kinetik sürtünme katsayısı 0,5'tir. g = 10 m/s², sin37° = 0,6 ve cos37° = 0,8 olduğuna göre kutunun bırakıldıktan 4 s sonraki hızı kaç m/s olur?

  1. A)2
  2. B)4
  3. C)6
  4. D)8
  5. E)16
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Önce kutunun kayıp kaymayacağına bak: tan37° = 0,75 statik katsayı 0,6'dan büyük olduğu için kutu kayar. Eğime paralel bileşen m·g·sin37° = 2·10·0,6 = 12 N, normal kuvvet m·g·cos37° = 16 N, kinetik sürtünme 0,5·16 = 8 N. Net kuvvet 12 − 8 = 4 N, ivme 4/2 = 2 m/s². İlk hız sıfır olduğundan v = a·t = 2·4 = 8 m/s.

Kendi notundan soru üret

Bu temaya ait defter özetini ya da atış, sürtünme ve çembersel hareket föyünü DubbAI'ye yükle; sana açı ve katsayı değerleri verilmiş, şekil gerektirmeyen Newton yasası ve atış soruları üretsin.

11. sınıf Fizik: 4.716 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf fizik üniteleri

İlgili rehberler