İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Kimya · 9. sınıf

Çeşitlilik: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf kimya Çeşitlilik ünitesinde metalik, iyonik ve kovalent bağı, Lewis yapısını, polarlığı, adlandırmayı, moleküller arası etkileşimleri ve sıvıları öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı: bağdan maddenin özelliklerine

9. sınıf kimya kitabının Çeşitlilik teması, Etkileşim temasında öğrendiğin atom yapısını kullanarak şu soruyu cevaplar: Atomlar nasıl bir arada durur ve bu birliktelik maddeye hangi özellikleri kazandırır? Tema iki bölümden oluşur. Etkileşimler bölümünde kimyasal türler arasındaki güçlü etkileşimleri, yani metalik, iyonik ve kovalent bağı; ardından Lewis nokta yapısını, molekül polarlığını ve bileşiklerin adlandırılmasını öğrenirsin. Etkileşimden Maddeye bölümünde ise moleküller arası zayıf etkileşimlere, katılara ve sıvıların özelliklerine geçersin.

Kitap her bağı elektrostatik çekim fikrinden başlatır: zıt yükler çeker, aynı yükler iter ve çekim itmeden baskın olduğunda potansiyel enerji azalarak bağ oluşur. Metalik bağda metal katyonları serbestçe dolaşan valans elektronlarından oluşan bir elektron denizi içinde durur; bağın kuvveti katyonun yükü ve serbest valans elektron sayısı arttıkça artar. Bu model metallerin iletkenliğini, parlaklığını ve kırılmadan dövülebilmesini açıklar. İyonik bağda düşük iyonlaşma enerjili metal elektron verir, yüksek elektronegatiflikli ametal elektron alır ve oluşan zıt yüklü iyonlar bir kristal örgü içinde birbirini çeker. NaCl örgüsünde her Na⁺ altı Cl⁻ ile, her Cl⁻ altı Na⁺ ile çevrilidir; yani tek bir iyon çifti değil, örgünün tamamı bağlıdır. Formül yazarken toplam yükün sıfır olması gerekir: Ca²⁺ ile Cl⁻ CaCl₂, Mg²⁺ ile O²⁻ MgO verir. OH⁻, NO₃⁻, SO₄²⁻, CO₃²⁻, PO₄³⁻ ve NH₄⁺ gibi çok atomlu iyonlar da aynı kuralla formüle girer.

Kovalent bağda iki ametal atomu da elektron vermeye isteksiz olduğundan elektronları ortaklaşa kullanır. Elektronegatiflikleri eşit atomlar arasında (H₂, Cl₂ gibi) apolar kovalent bağ, farklı atomlar arasında (HCl, H₂O gibi) polar kovalent bağ oluşur ve elektronegatifliği büyük atom kısmi negatif (δ−) yüklenir. Lewis nokta yapısında element sembolünün çevresine yalnızca valans elektronları nokta olarak yazılır; moleküllerde atomların dış katmanını ikiye (dublet) ya da sekize (oktet) tamamlama eğilimi incelenir. Polarlık kısmında ise bağın polar olmasıyla molekülün polar olmasının aynı şey olmadığını öğrenirsin: dipol momenti sıfır olan molekül apolar, sıfırdan farklı olan polardır.

Bölümün son konusu adlandırmadır. İyonik bileşiklerde önce katyon, sonra anyon adı söylenir ve formüldeki sayılar ada katılmaz: Na₂S sodyum sülfür olur. Birden fazla yük alabilen metallerde yük Romen rakamıyla yazılır: FeCl₃ demir(III) klorür. Moleküler bileşiklerde mono, di, tri, tetra, penta gibi Latince ön ekler kullanılır, ilk elementte mono yazılmaz: CO karbon monoksit, N₂O₅ diazot pentaoksit değil diazot pentoksit olarak okunur. Su ve amonyak gibi bazı bileşikler ise yaygın adlarıyla anılır.

Moleküller arası etkileşimler, katılar ve sıvılar

Etkileşimden Maddeye bölümü, bağlardan çok daha zayıf olan ama maddenin hâlini, kaynama noktasını ve akışkanlığını belirleyen etkileşimlere odaklanır. Kitap altı türü ayırır: polar moleküller arasında dipol-dipol, iyon ile polar molekül arasında iyon-dipol (tuzun suda çözünmesi gibi), tüm tanecikler arasında bulunan ama apolar moleküllerde ve soy gazlarda belirleyici olan London kuvvetleri, iyon ile apolar tanecik arasında iyon-indüklenmiş dipol, polar ile apolar tanecik arasında dipol-indüklenmiş dipol ve son olarak hidrojen bağı. London, dipol-dipol ve dipol-indüklenmiş dipol etkileşimleri birlikte van der Waals kuvvetleri olarak da anılır. Hidrojen bağı için iki koşul gerekir: hidrojen doğrudan F, O ya da N'ye bağlı olmalı ve komşu molekülde ortaklanmamış elektron çifti taşıyan F, O ya da N bulunmalı.

Katılar kısmında amorf katıların (cam, plastik, mum) belirli bir erime noktası olmadığını, kristal katıların ise düzenli tekrar eden yapıları ve belirli erime noktaları olduğunu görürsün. Kristal katılar örgü noktasındaki birime göre dörde ayrılır: iyonik (NaCl, CaO), moleküler (buz, kuru buz), kovalent (elmas, grafit) ve metalik (Na, Mg). Sertlik, erime noktası ve iletkenlik farkları bu birimleri bir arada tutan kuvvetin türünden gelir.

Sıvılar ünitenin en uzun ve en çok soru çıkan kısmıdır. Buharlaşma her sıcaklıkta ve yalnızca yüzeyde olur; kapalı kapta buharlaşma hızı yoğuşma hızına eşitlenince denge kurulur ve bu andaki buhar basıncına denge buhar basıncı denir. Denge buhar basıncını yalnızca sıvının cinsi ve sıcaklık değiştirir; sıvının miktarı, kabın hacmi ve yüzey alanı değiştirmez. Moleküller arası etkileşim zayıfladıkça sıvı daha uçucu olur, buhar basıncı artar. Kaynama, buhar basıncı dış basınca eşit olduğunda gerçekleşir; bu yüzden dış basınç artınca kaynama sıcaklığı yükselir, yüksek rakımda ise düşer. Viskozite akmaya karşı dirençtir; moleküller arası etkileşim ve molekül büyüklüğü arttıkça artar, sıcaklık arttıkça azalır. Kohezyon aynı tür tanecikler, adezyon farklı tür tanecikler arasındaki çekimdir; adezyon kohezyondan büyükse sıvı yüzeyi ıslatır ve kılcal boruda yükselir. Yüzey gerilimi kohezyondan doğar; sıvının cinsine, sıcaklığa ve çözünmüş maddeye bağlıdır. Suda çok çözünen tuz yüzey gerilimini artırırken sabun ve deterjan gibi yüzey aktif maddeler azaltır.

Sık hatalar, soru kalıpları ve sınıflar arası bağ

En yaygın hata, bağı ile molekül arası etkileşimi karıştırmaktır. Suyu kaynattığında O−H bağları kopmaz; kopan, moleküller arasındaki hidrojen bağlarıdır. İkinci hata, polar bağ içeren her molekülü polar sanmaktır. CO₂ ve CCl₄ polar bağlar içerir ama merkez atomunda ortaklanmamış elektron çifti yoktur ve yük dağılımı simetrik olduğu için apolardır; NCl₃, H₂O ve NH₃ gibi merkez atomunda ortaklanmamış çift bulunan moleküller ise polardır. Üçüncü hata, denge buhar basıncının sıvı miktarıyla değiştiğini düşünmektir. Dördüncüsü de adlandırmada Romen rakamını yanlış yere koymaktır: Romen rakamı formüldeki atom sayısını değil, metal iyonunun yükünü gösterir.

Soru kalıpları genellikle şöyledir: verilen elementlerin elektronegatiflik ve iyonlaşma enerjisi değerlerinden bağ türünü bulma, bir molekülün Lewis yapısından ortaklanmamış elektron çifti sayısını ve polarlığını belirleme, bileşik formülünden sistematik ad ya da addan formül yazma, verilen maddeler arasında baskın etkileşimi seçme, kaynama noktası ya da buhar basıncı sıralaması yapma. Grup 16 hidrojenli bileşiklerinin kaynama noktası grafiğinde H₂O'nun beklenenden çok yüksek olması hidrojen bağıyla açıklanır; aynı mantık HF ve NH₃ için de geçerlidir.

TYT Fen Bilimleri testinde 7 kimya sorusu bulunur; kimyasal türler arası etkileşimler ve maddenin hâlleri bu soruların temel kaynaklarından biridir. Aynı adı taşıyan 10. sınıf Çeşitlilik temasıyla karıştırma: 10. sınıfta bu tema çözeltiler, çözünürlük, derişim ve koligatif özellikler üzerine kuruludur. 9. sınıftaki Çeşitlilik ise o konuların temelini oluşturan bağları ve moleküller arası etkileşimleri verir. 10. sınıfta karşına çıkacak benzer benzeri çözer ilkesi, burada öğrendiğin polar ve apolar ayrımına dayanır.

Önerilen çalışma sırası

Önce Etkileşim temasındaki elektronegatiflik ve iyonlaşma enerjisi eğilimlerini bir kez tekrar et; bağ türünü bu iki kavram belirleyecek. Ardından metalik, iyonik ve kovalent bağı tek bir karşılaştırma tablosunda topla: hangi tür atomlar arasında oluşur, tanecikler nelerdir, bağı ne tutar, maddeye hangi özelliği verir.

Sonra Lewis yapılarına ve polarlığa geç. H₂O, NH₃, CH₄, CO₂, HCl, NCl₃, BH₃ gibi molekülleri kendin çiz, merkez atomdaki ortaklanmamış elektron çiftlerini işaretle ve her birini polar ya da apolar diye etiketle. Adlandırmayı ayrı bir gün çalış; iyon adları tablosunu ve Latince ön ekleri kartlara yazıp formül-ad eşleştirmesi yap.

En sonda moleküller arası etkileşimleri ve sıvıları çalış. Her etkileşim türü için bir örnek madde çifti yaz, ardından denge buhar basıncını değiştiren ve değiştirmeyen etkenleri iki sütunlu bir listede topla. Kaynama noktası, viskozite ve yüzey gerilimi sorularında hep aynı soruyu sor: tanecikler arasındaki çekim güçlü mü zayıf mı?

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Metalik bağın oluşumuna yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
  • İyonik bağın oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
  • Kovalent bağ oluşumunu bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
  • Moleküllerin Lewis nokta yapısına ilişkin çıkarımda bulunabilme
  • Molekülleri polar ya da apolar olarak sınıflandırabilme
  • Bileşikleri adlandırma kurallarına ilişkin tümdengelimsel akıl yürütebilme
  • Moleküller arası etkileşimleri sınıflandırabilme
  • Etkileşimlerin katıların özelliklerine etkilerine ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme
  • Sıvıların buhar basıncını etkileyen faktörlere ilişkin hipotez oluşturabilme
  • Sıvıların kaynama sıcaklığını etkileyen faktörleri belirlemeye yönelik kanıt kullanabilme
  • Sıvıların viskozitesini etkileyen faktörlere ilişkin bilimsel gözlem yapabilme
  • Adezyon ve kohezyon kuvvetlerinin sıvıların özelliklerine etkilerine ilişkin çıkarım yapabilme
  • Sıvıların yüzey gerilimini etkileyen faktörlere ilişkin bilimsel sorgulama yapabilme

Çalışma taktikleri

  • Bağ türü sorusunda önce atomları metal ve ametal diye işaretle: metal ile metal metalik, metal ile ametal iyonik, ametal ile ametal kovalent bağa yönelir; sonra elektronegatiflik farkıyla kontrol et.
  • Molekülün polarlığına karar vermeden önce merkez atomdaki ortaklanmamış elektron çiftine bak; çift varsa molekül polar, yoksa ve çevre atomları aynıysa apolardır.
  • Hidrojen bağı için iki şartı ayrı ayrı kontrol et: H doğrudan F, O ya da N'ye bağlı mı, komşu molekülde ortaklanmamış çifti olan F, O ya da N var mı?
  • Denge buhar basıncı sorularında yalnız iki değişkeni say: sıvının cinsi ve sıcaklık. Miktar, hacim ve yüzey alanı içeren seçenekleri baştan ele.
  • İyonik bileşik formülü yazarken iyon yüklerini çaprazla, sonra en küçük tam sayı oranına sadeleştir; adlandırmada formüldeki sayıları değil iyon adlarını söyle.
  • Kaynama noktası, viskozite ve yüzey gerilimini tek bir cümleye bağla: moleküller arası çekim arttıkça üçü de artar, buhar basıncı azalır.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Fe₂O₃ bileşiğinin sistematik adı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Demir(II) oksit
  2. B)Demir(III) oksit
  3. C)Didemir trioksit
  4. D)Demir oksit
  5. E)Demir(III) trioksit
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Bileşik iyoniktir; oksit iyonu O²⁻ olduğundan üç oksit iyonunun toplam yükü 3 · (−2) = −6 olur. Bunu dengelemek için iki demir iyonunun toplam yükü +6, yani her biri Fe³⁺ olmalıdır. Demir birden fazla yük alabildiği için yük Romen rakamıyla yazılır ve formüldeki atom sayıları ada katılmaz: demir(III) oksit. Latince ön ekler yalnız moleküler bileşiklerde kullanılır.

2. CO₂, CCl₄, BH₃, NCl₃ ve CS₂ molekülleri veriliyor. Bu moleküllerden hangisi polardır? (6C, 5B, 7N, 8O, 16S, 17Cl)

  1. A)CO₂
  2. B)CCl₄
  3. C)BH₃
  4. D)NCl₃
  5. E)CS₂
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Merkez atomun valans elektronlarını say. C'nin 4, B'nin 3 valans elektronu vardır; CO₂, CS₂, CCl₄ ve BH₃'te merkez atomun tüm valans elektronları bağa katılır, ortaklanmamış çift kalmaz ve yük dağılımı simetrik olduğu için dipol moment sıfırdır. N'nin 5 valans elektronu vardır; üç Cl ile üç bağ yaptıktan sonra merkezde bir ortaklanmamış elektron çifti kalır, yük dağılımı dengelenmez ve NCl₃ polar olur.

3. Aseton molekülleri arasında hidrojen bağı oluşmadığı, su molekülleri arasında ise hidrojen bağı oluştuğu biliniyor. Buna göre I. Aynı dış basınçta H₂O'nun kaynama sıcaklığı H₂S'ninkinden yüksektir. II. Aynı sıcaklıkta asetonun denge buhar basıncı suyunkinden büyüktür. III. Sabit sıcaklıkta, içinde su ve su buharının dengede olduğu kapalı bir kaba aynı sıcaklıkta bir miktar daha su eklenirse denge buhar basıncı artar. ifadelerinden hangileri doğrudur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız III
  3. C)I ve II
  4. D)II ve III
  5. E)I, II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C I doğru: H₂O molekülleri arasında hidrojen bağı vardır; H₂S'de S yeterince elektronegatif olmadığından hidrojen bağı oluşmaz, bu yüzden suyun kaynama sıcaklığı daha yüksektir. II doğru: Aseton molekülleri arasındaki etkileşim, sudaki hidrojen bağlarından zayıftır; daha fazla molekül buhar fazına geçer, aseton daha uçucudur ve denge buhar basıncı büyüktür. III yanlış: Denge buhar basıncı yalnız sıvının cinsine ve sıcaklığa bağlıdır; sıvı miktarı değişince değişmez.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki bağ türleri karşılaştırma tablonu ya da moleküller arası etkileşimler özetini DubbAI'ye yükle; sana 9. sınıf Çeşitlilik ünitesine özel polarlık, adlandırma ve sıvı özellikleri soruları üretsin.

9. sınıf Kimya: 2.106 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf kimya üniteleri

İlgili rehberler