İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Tarih · 11. sınıf

Değişen Dünyada Osmanlı (1683-1789): konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf tarih Değişen Dünyada Osmanlı ünitesinde Viyana'dan Küçük Kaynarca'ya savaşları, Lale Devri'ni, iki büyük depremi ve Sanayi Devrimi'ni öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

İlk ünite, 1683 Viyana Kuşatması ile 1789 Fransız İhtilali arasındaki yaklaşık bir asrı dört başlıkta anlatıyor: Osmanlı'nın siyasi ve askerî mücadeleleri, Lale Devri'nin devlet ve toplum hayatına etkileri, 1755 Lizbon ile 1766 İstanbul depremlerinin karşılaştırması ve Sanayi Devrimi'nin yarattığı siyasi, sosyal, ekonomik değişim. Kapaktaki anahtar kavramlar barok, rokoko, devrim, sanayileşme, hendesehane, sefaret ve matbaa. Kitabın vurgusu şu: Osmanlı bu dönemde savaşların çoğunu kaybetse de üç kıtaya yayılan büyük bir devlet olmayı sürdürüyor.

Siyasi çizgiyi antlaşmalar üzerinden kur. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki ordu 14 Temmuz 1683'te Viyana'yı kuşatıyor, 12 Eylül'deki Kahlenberg Muharebesi'nde yenilip çekiliyor. Ardından 1684'te Papa'nın öncülüğünde Avusturya, Venedik ve Lehistan Kutsal İttifak'ı kuruyor, 1686'da Rusya da katılıyor ve Osmanlı uzun yıllar dört cephede savaşıyor. 1697 Zenta yenilgisinden sonra İngiliz ve Hollanda elçilerinin aracılığıyla 26 Ocak 1699'da Karlofça imzalanıyor; Avusturya Macaristan ve Erdel'i, Venedik Mora ile Dalmaçya'nın büyük kısmını, Lehistan Podolya'yı alıyor. 1700 İstanbul Antlaşması'yla Azak Rusya'ya geçiyor, Rusya İstanbul'da sürekli elçi bulundurma hakkı kazanıyor ve çarın imparatorluk unvanı tanınıyor.

XVIII. yüzyılda tablo inişli çıkışlı. Baltacı Mehmed Paşa 1711'de Prut'ta Rus ordusunu kuşatıyor; Çariçe Katerina'nın ilettiği barış teklifi kabul edilince Azak geri alınıyor ama kitap bu barışı askerî açıdan Rus yenilgisi, diplomatik açıdan Rus kazancı sayan değerlendirmeyi de veriyor. Venedik ve Avusturya'ya karşı savaşlar 1718 Pasarofça ile bitiyor; Belgrad ve Temeşvar elden çıkıyor, Osmanlı Orta Avrupa'dan çekilip savunmaya geçiyor. I. Mahmud Dönemi'nde Humbaracı Ahmed Paşa (Comte de Bonneval) Humbaracı Ocağını ıslah edip 1734'te hendesehaneyi açıyor, 1739 Belgrad Antlaşması'yla Belgrad geri alınıyor ve Avusturya ile yaklaşık elli yıllık barış başlıyor. 1768'de başlayan altı yıllık Rus savaşında Çeşme baskını ile Kartal ve Kagul yenilgileri yaşanıyor; 21 Temmuz 1774 Küçük Kaynarca ile Kırım siyasi olarak ayrılıp dinî bakımdan halifeye bağlı kalıyor, Aksu (Buğ) sınır oluyor, Rus ticaret gemileri Boğazlardan geçiyor ve Ortodoksların koruyuculuğu Rusya'ya bırakılmış gibi yorumlanan maddeler ileride müdahaleye kapı açıyor. Kırım 1783'te Rusya tarafından ilhak ediliyor.

Lale Devri, 1718 Pasarofça ile 1730 Patrona Halil İsyanı arasındaki dönem; padişah III. Ahmed, sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa. Avrupa başkentlerine ilk kez geçici elçiler gidiyor, Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi Paris gözlemlerini sefaretnamesine yazıyor. İbrahim Müteferrika ile Mehmed Said Efendi 1727'de ilk Türk matbaasını açıyor, ilk kitap 1729'da Vankulu Lügati; dinî eserler basılmıyor. Kütüphaneler, Tercüme Heyeti, çiçek aşısı, karantina, Tersane'de üç ambarlı gemi, Sadâbâd Kasrı ve barok-rokoko etkili yapılar dönemin yenilikleri. Ünitenin son iki başlığında Lizbon (1 Kasım 1755) ve İstanbul (22 Mayıs 1766) depremlerinin idari, sosyal ve ekonomik etkileri ile Sanayi Devrimi'nin İngiltere'de doğuşu (sömürge sermayesi, Tarım Devrimi, Çitleme, kok kömürü, uçan mekik, buhar makinesi) ve sonuçları (kentleşme, işçi sınıfı, Ludizm, Çartizm, liberalizm, sosyalizm, sömürge rekabeti) işleniyor.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

En sık karışan şey antlaşmaların kimle yapıldığı ve kimin ne kazandığı. Kendine bir tablo kur: Karlofça çok taraflı (Avusturya, Venedik, Lehistan), 1700 İstanbul ve Prut ile Küçük Kaynarca Rusya ile, Pasarofça Avusturya ve Venedik ile, Belgrad ise Avusturya ve Rusya ile ilgili. Azak'ın el değiştirme zinciri özellikle tuzak: 1700'de Rusya'ya geçiyor, 1711 Prut'ta geri alınıyor, Belgrad Antlaşması'nda istihkâmları yıkılmak şartıyla Rusya'da kalıyor. Belgrad şehri de benzer biçimde 1718'de kaybedilip 1739'da geri geliyor.

Kitap sonuçları sadece toprak kaybı olarak görmüyor. Karlofça, Osmanlı'nın Hristiyan güçlere karşı kalıcı toprak kaybına uğradığı ilk antlaşma; Pasarofça barışçı dış politikaya geçişin ve Lale Devri'nin başlangıcı; Belgrad, Fransa'nın aracılığıyla imzalanmış olması yönüyle diplomasiye bağımlılığın işareti; Küçük Kaynarca ise iç işlere müdahale kapısını aralayan ve halifelik unvanını siyasi araç olarak öne çıkaran antlaşma. Sorular bu nitelikleri 'hangisi ilk kez', 'hangisi diplomatik başarı', 'hangisi müdahaleye zemin hazırladı' kalıbıyla ister.

Lale Devri sorularında yenilikleri alanına göre ayır: diplomasi (geçici elçilik, sefaretname), kültür (matbaa, kütüphane, Tercüme Heyeti), sağlık (çiçek aşısı, karantina), askerlik ve denizcilik (Tersane ıslahı), mimari (barok ve rokoko, Sadâbâd, III. Ahmed Çeşmesi), ekonomi (çini ve çuha atölyeleri). Patrona Halil İsyanı'nın nedenlerinde kitap yalnız lüks yaşamı değil, İran seferinin mali yükünü, yeni vergileri, İstanbul'a göçü, işsizliği, liyakatsiz atamaları ve esnafın sıkıntısını sayıyor; tek nedene indirgeyen şıklara dikkat et. Matbaanın geç yaygınlaşmasında da okuryazar azlığı, kâğıt üretiminin sınırlılığı, maliyet ve hattatların tepkisi gibi birden çok etken var.

Deprem başlığı karşılaştırma becerisi ölçer. Lizbon'da kral bakan Pombal'a geniş yetki veriyor, merkezî otorite güçleniyor, planlı yeniden inşa ve sismik korumalı yapılar ortaya çıkıyor, Voltaire ve Rousseau üzerinden inanç tartışması başlıyor. İstanbul'da III. Mustafa döneminde Mimarbaşı başkanlığında teknik heyet kuruluyor, kâgir yapı zorunluluğu getiriliyor, narh uygulanıyor, vakıflar ve loncalar dayanışmayı taşıyor. Sanayi Devrimi'nde ise sorular genellikle neden-sonuç zinciri ister: sömürge sermayesi ve Tarım Devrimi, iş gücünü ve sermayeyi hazırlar; makineleşme fabrikayı, fabrika kentleşmeyi ve işçi sınıfını, o da sendika ve yeni ideolojileri doğurur.

Sınavdaki yeri ve 10. ve 12. sınıfla bağı

Bu ünite AYT'deki tarih testlerinin (Edebiyat-Sosyal Bilimler 1'de Tarih-1 için 10 soru, Sosyal Bilimler 2'de Tarih-2 için 11 soru) hazırlık temelini oluşturan Osmanlı'nın değişim yüzyılını kapsar; TYT Sosyal Bilimler testinde de 5 tarih sorusu bulunur. Hangi başlıktan kaç soru geleceğine dair kesin bir sayı vermek mümkün değil; senin işin antlaşmaları, Lale Devri yeniliklerini ve Sanayi Devrimi'nin neden-sonuç ilişkilerini yorum gerektiren sorulara hazır hâle getirmek.

10. sınıfın Cihan Devleti Osmanlı ünitesi 1683'te bitiyordu; Köprülüler, Uyvar, Kamaniçe ve Çehrin gibi son fetihler burada yalnız başlangıç durumu olarak anılıyor. 11. sınıf bu noktadan devralıp geri çekilişin nasıl başladığını anlatıyor. Sanayi Devrimi başlığı ise sonraki ünitenin, yani Osmanlı'nın sanayileşme çabaları ile kapitülasyonlar ve Balta Limanı konusunun zeminini kuruyor: birinci ünitede Avrupa'da ne olduğunu, ikinci ünitede Osmanlı ekonomisinin buna nasıl tepki verdiğini öğreniyorsun. Kitabın bu bölümü Osmanlı'ya etkiyi ayrıntılı işlemiyor; o kısım ikinci ünitede.

12. sınıfa ise doğrudan bir bağ yok; ancak Küçük Kaynarca'daki Ortodoks koruyuculuğu ve Rusya'nın Karadeniz politikası, ileride Şark Meselesi ve Balkan sorunlarının kökü olarak sürekli karşına çıkacak. Bu yüzden Rusya'nın sıcak denizlere inme hedefini ilk ünitede iyi oturt.

Önerilen çalışma sırası

Önce 1683-1774 arasını tek bir zaman şeridine dök: kuşatma, Kutsal İttifak, Zenta, Karlofça, İstanbul, Prut, Pasarofça, Belgrad, Küçük Kaynarca ve 1783 ilhakı. Her antlaşmanın altına taraflar, kaybedilen ve kazanılan yerler ile kitabın verdiği niteliği yaz. Ardından Lale Devri'ni alan alan tablolaştır ve Patrona Halil İsyanı'nın nedenlerini bir balık kılçığı diyagramına koy.

Üçüncü adımda iki depremi bir Venn şemasında karşılaştır; idari, sosyal ve ekonomik başlıklarda ortak ve farklı yönleri ayrı yaz. Son olarak Sanayi Devrimi'ni üç sütunlu bir tabloyla çalış: hazırlayan koşullar, icatlar ve sonuçlar. İcatları kişi ve işleviyle eşleştir (Darby kok kömürü, Kay uçan mekik, Hargreaves Spinning Jenny, Arkwright su çerçevesi, Watt geliştirilmiş buhar makinesi). Çalışmayı bitirince her başlıktan bir neden-sonuç sorusu yazıp kendine sor; bu ünitede ezberden çok bağlantı ölçülür.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Osmanlı Devleti’nin 1683-1789 yılları arasındaki siyasi ve askerî mücadelelerini sonuçları açısından değerlendirebilme
  • Lale Devri’nde Osmanlı devlet ve toplum hayatında meydana gelen değişimi tarihsel bağlamı içerisinde yorumlayabilme
  • 1755 Lizbon ve 1766 İstanbul depremlerini ortaya çıkardığı etkiler bakımından karşılaştırabilme
  • Sanayi Devrimi’nin meydana getirdiği siyasi, sosyal ve ekonomik değişimi neden ve sonuçlarıyla birlikte yorumlayabilme

Çalışma taktikleri

  • Antlaşmaları taraf, kayıp-kazanç ve kitabın verdiği nitelik sütunlarıyla tek tabloda topla; 'ilk kalıcı toprak kaybı Karlofça' gibi nitelikleri ayrıca işaretle.
  • Azak ve Belgrad'ın el değiştirme zincirini (1700, 1711, 1718, 1739) ayrı bir şerit olarak çiz; bu iki şehir şık tuzaklarının favorisidir.
  • Lale Devri yeniliklerini diplomasi, kültür, sağlık, askerlik, mimari ve ekonomi diye altı kutuya ayır; I. Mahmud Dönemi'ne ait Humbaracı ıslahatını bu kutulara karıştırma.
  • Lizbon ve İstanbul depremleri için Pombal ve III. Mustafa'yı merkeze koyan bir Venn şeması hazırla.
  • Sanayi Devrimi'nde her icadı 'hangi darboğazı çözdü' sorusuyla öğren; neden-sonuç soruları bu mantıkla gelir.
  • Her çalışma sonunda Rusya'nın Karadeniz'e inme hedefini bir cümleyle tekrar et; sonraki ünitelerin hepsine bağlanıyor.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Osmanlı Devleti, aşağıdaki antlaşmalardan hangisiyle Rus hükümdarının çarlık (imparatorluk) unvanını resmen tanımak ve Rusya'nın İstanbul'da sürekli elçi bulundurmasını kabul etmek zorunda kalmıştır?

  1. A)Karlofça Antlaşması
  2. B)1700 İstanbul Antlaşması
  3. C)Prut Antlaşması
  4. D)Pasarofça Antlaşması
  5. E)Belgrad Antlaşması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Karlofça'da Rusya ile sorunlar çözülemedi; 1700'de Rusya ile ayrıca imzalanan İstanbul Antlaşması'yla Azak bırakıldı, sürekli elçi talebi kabul edildi ve çarın imparatorluk unvanı tanındı. Prut, Pasarofça ve Belgrad bu hükümleri içermez.

2. Aşağıdaki gelişmelerden hangisi Lale Devri (1718-1730) içinde yer almaz?

  1. A)Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'nin geçici elçi olarak Paris'e gönderilmesi
  2. B)Müteferrika Matbaası'nda Vankulu Lügati'nin basılması
  3. C)Kağıthane'de Sadâbâd Kasrı'nın inşa edilmesi
  4. D)Humbaracı Ahmed Paşa'nın Humbaracı Ocağını ıslah ederek hendesehaneyi açması
  5. E)Doğu ve Batı eserlerini Türkçeye çevirmek için Tercüme Heyeti'nin kurulması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Paris elçiliği 1720, Vankulu Lügati 1729, Sadâbâd Kasrı ve Tercüme Heyeti Damat İbrahim Paşa döneminin işleridir. Humbaracı Ahmed Paşa'nın ıslahatı ve hendesehanesi ise 1730 isyanından sonra tahta çıkan I. Mahmud Dönemi'ne (1734) aittir.

3. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi ders kitabındaki bilgilerle desteklenemez?

  1. A)Aksu (Buğ) Nehri iki devlet arasında yeni sınır olmuştur.
  2. B)Kırım siyasi bakımdan Osmanlı'dan ayrılmış, dinî konularda halifeye bağlı kalmıştır.
  3. C)Rus ticaret gemilerinin Boğazlardan serbestçe geçmesine izin verilmiştir.
  4. D)Antlaşmadan sonra Kırım 1783'te Rusya tarafından tek taraflı olarak ilhak edilmiştir.
  5. E)Osmanlı Devleti bu antlaşmayla Azak Kalesi'ni Rusya'dan geri almıştır.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E İlk dört yargı kitaptaki Küçük Kaynarca anlatımında ve sonrasındaki gelişmelerde yer alır. Azak Kalesi ise 1711 Prut Antlaşması'yla geri alınmıştı; Küçük Kaynarca'da Osmanlı toprak kazanmamış, aksine Kırım üzerindeki siyasi hâkimiyetini kaybetmiştir.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki antlaşmalar tablosunu ya da Lale Devri yenilikleri listeni DubbAI'ye yükle; bu üniteye özel kronoloji, eşleştirme ve neden-sonuç soruları üretip kendini dene.

11. sınıf Tarih: 4.306 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf tarih üniteleri

İlgili rehberler