İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Tarih · 11. sınıf

Dönüşüm Sürecinde Osmanlı (1789-1908): konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf tarih Dönüşüm Sürecinde Osmanlı ünitesinde Fransız İhtilali'ni, Nizam-ı Cedit'ten Kanun-ı Esasi'ye ıslahatları ve sanayileşme çabalarını öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

İkinci ünite 1789-1908 arasını dört başlıkta işliyor: Fransız İhtilali'nin devlet ve toplum hayatında yarattığı değişim, Osmanlı'daki siyasi, askerî ve idari gelişmeler, bilim, sanat ve teknolojideki yenilikler ve sanayileşme çabaları. Kitap ihtilali boşlukta anlatmıyor; önce bilim devrimini (Copernicus, Kepler, Galilei, Newton, bilimsel yöntem), sonra aydınlanma düşünürlerini (Hobbes, Locke, Voltaire, Montesquieu, Rousseau, Beccaria) ve Amerikan bağımsızlık sürecini zemin olarak kuruyor. Fransa'da üç sınıflı toplum, ağır vergiler, tahıl kıtlığı ve borçlar 1789'da États-Généraux'nun toplanmasına, Bastille baskınına, İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi'ne götürüyor. İhtilalin kalıcı mirası özgürlük, eşitlik, kardeşlik ilkeleri, halk egemenliği ve modern milliyetçilik; 1815 Viyana Kongresi ve Kutsal İttifak bu fikirlerin yayılmasını durdurmaya çalışsa da 1830 ve 1848 ihtilalleri engellenemiyor.

Osmanlı tarafında anahtar kavram Şark Meselesi: büyük devletlerin Osmanlı topraklarını paylaşma rekabeti. Terim uluslararası bir toplantıda ilk kez 1815 Viyana Kongresi'nde Rus Çarı I. Aleksandr tarafından kullanılıyor. 1781'deki Grek ve Dakya projeleri bu paylaşım fikrinin örnekleri. III. Selim (1789-1807) dış politikada denge siyaseti izliyor, Nizam-ı Cedit ordusunu kuruyor, Londra, Paris, Berlin ve Viyana'da daimî elçilikler açıyor. 1798'de Napoléon Mısır'ı işgal edince Osmanlı önce Rusya, sonra İngiltere ile ittifak yapıyor; Akka'da Cezzar Ahmed Paşa Napoléon'u durduruyor. 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı Bükreş Antlaşması'yla bitiyor.

II. Mahmud Dönemi'nde milliyetçilik Balkanlarda isyanlara dönüşüyor. İlk isyan 1804'te Kara Yorgi önderliğinde Sırplardan geliyor; Sırplar 1829 Edirne Antlaşması'yla özerklik, 1878 Berlin'le bağımsızlık kazanıyor. 1814'te Odessa'da kurulan Filiki Eterya'nın kışkırttığı Rum isyanı 1821'de Mora'ya yayılıyor, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa'nın desteğiyle bastırılıyor, ama 1827 Navarin baskını ve 1828-1829 Rus savaşının ardından Edirne Antlaşması'yla Yunanistan'ın bağımsızlığı tanınıyor. Bu arada 1826'da Vaka-i Hayriye ile Yeniçeri Ocağı kaldırılıp Asakir-i Mansure-i Muhammediyye kuruluyor; nezaretler, Meclis-i Vükelâ ve Meclis-i Vâlâ oluşturuluyor. Mehmed Ali Paşa isyanı Kütahya (1833), Hünkâr İskelesi (1833), Nizip yenilgisi (1839), Londra Antlaşması (1840) ve 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi zinciriyle uluslararası bir krize dönüşüyor.

Abdülmecid Dönemi'nde 3 Kasım 1839'da Tanzimat Fermanı, Kırım Harbi sürerken 18 Şubat 1856'da Islahat Fermanı ilan ediliyor; savaş 30 Mart 1856 Paris Antlaşması'yla bitiyor ve Osmanlı Avrupa devleti sayılıyor. Genç Osmanlılar (Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi) meşruti yönetimi savunuyor; 23 Aralık 1876'da Kanun-ı Esasi ilan edilip Meclis-i Umumi açılıyor. 93 Harbi'nde Plevne ve Kafkas cephesinden sonra Ayastefanos ve Berlin antlaşmaları geliyor, meclis 1878'de tatil ediliyor. II. Abdülhamid Dönemi'nde 1881'de Düyûn-ı Umûmiyye kuruluyor, siyonist yerleşim taleplerine karşı temkinli politika izleniyor. Bilim ve sanat başlığında mühendishaneler, Tersane Tıp Mektebi, Darülfünun, Encümen-i Daniş, Rasathane-i Âmire (1868), telgraf, demir yolları, Hicaz demir yolu, Müze-i Hümayun, Sanayi-i Nefîse Mektebi ve Muzıka-yı Hümayun yer alıyor. Son başlık sanayileşmeyi Baltalimanı (1838), kapitülasyonlar, Feshane, Zeytinburnu fabrikalar kompleksi, Islah-ı Sanayi Komisyonu (1864), Şirket-i Hayriye, kaime ve dış borç üzerinden anlatıyor.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitede en önemli beceri, iç gelişmeyi dış baskıya bağlamak. Tanzimat Fermanı, Mısır Meselesi'nde Avrupa desteğini kazanma ve iç işlere müdahaleyi önleme amacı taşıyor; Islahat Fermanı, Paris Kongresi sürerken İngiliz, Fransız ve Avusturya büyükelçilerinin de yer aldığı bir komisyonda hazırlanıyor; Kanun-ı Esasi ise Tersane Konferansı toplanırken ilan ediliyor. Sorular 'hangi fermanın hazırlanışında dış etki daha belirgindir' ya da 'anayasanın ilanı hangi dış gelişmeyle eş zamanlıdır' kalıbıyla gelir.

Fermanları birbirinden ayırırken ortak noktayı ayırt edici sanma. Kanun önünde eşitlik her iki fermanda da var; Tanzimat'ı özgün kılan padişahın da çıkarılacak kanunlara uyacağını kabul etmesi, can, mal ve namus güvencesi, vergi ve askerliğin düzenlenmesi ve müsaderenin kaldırılması. Islahat'ı özgün kılan ise gayrimüslimlere devlet hizmetinde, askerlikte ve okullarda eşitlik, karma mahkemeler, patrikhane düzenlemeleri ve 1857'de bedel-i askerî uygulamasına giden süreç. Kitap Islahat'ın Cidde Olayları ve Kuleli Vakası gibi tepkiler doğurduğunu da anlatıyor.

Boğazlar konusunda sıralamayı karıştırma: 1833 Hünkâr İskelesi Rusya'ya ayrıcalık veriyor ve Boğazlar Sorunu'nu doğuruyor; 1841 Londra Boğazlar Sözleşmesi Boğazları bütün savaş gemilerine kapatıp uluslararası statü kazandırıyor ve Osmanlı'nın egemenliğini sınırlıyor; 1856 Paris Karadeniz'i savaş gemilerine kapatıyor, Osmanlı ve Rusya'nın orada tersane ve donanma bulundurmasını yasaklıyor. Mısır Meselesi'nde ise bir valinin isyanının yabancı devlet yardımı olmadan çözülemediği vurgusu soru kökü olarak sık kullanılır.

Ekonomi başlığında sık hata, Baltalimanı'nı yalnızca gümrük oranı meselesi sanmak. Antlaşma yed-i vahit (tekel) uygulamasını, ihracat yasaklarını ve olağanüstü vergileri kaldırıyor; yabancı tüccar iç gümrükten muaf tutulurken yerli tüccar ödemeye devam ediyor ve Osmanlı gümrük oranlarını tek başına belirleyemez hâle geliyor. Sanayileşmenin geri kalma nedenlerini kitap çok yönlü sayıyor: sermaye birikimi azlığı, emek açığı ve yüksek ücretler, dar iç pazar, ulaşım yetersizliği, kapitülasyonlar, askerî odaklı yatırımlar ve mali istikrarsızlık. Dış borç 1854'te Kırım Harbi giderleri için başlıyor, 1875'te taksitlerin yalnız yarısının nakit ödeneceği açıklanıyor, 1876'da ödemeler durduruluyor ve 1881 Muharrem Kararnamesi'yle Düyûn-ı Umûmiyye kuruluyor.

Sınavdaki yeri ve 10. ve 12. sınıfla bağı

Kitabın en uzun ve en yoğun ünitesi bu. AYT'de tarih Edebiyat-Sosyal Bilimler 1 testinde Tarih-1 (10 soru) ve Sosyal Bilimler 2 testinde Tarih-2 (11 soru) olarak yer alıyor, TYT Sosyal Bilimler'de ise 5 tarih sorusu var. Hangi konudan kaç soru çıkacağını kimse kesin söyleyemez; ama ıslahat fermanlarının karşılaştırılması, antlaşma hükümleri ve sanayileşmenin geri kalma nedenleri yorum sorusuna en elverişli içerikler.

10. sınıfta öğrendiğin millet sistemi, tımar, kapıkulu ve kapitülasyon kavramları burada çözülme ve dönüşüm hikâyesine dönüşüyor: Yeniçeri Ocağı kaldırılıyor, millet sistemi milliyetçilik karşısında sarsılıyor, kapitülasyonlar ticaret antlaşmalarıyla genişliyor. Birinci ünitedeki Sanayi Devrimi anlatımı da burada Osmanlı ekonomisine etkisiyle tamamlanıyor. Kitap Rusya ve Japonya'nın sanayileşmesiyle karşılaştırma da yapıyor; bu karşılaştırmayı sermaye, eğitim, toprak düzeni ve gümrük serbestliği üzerinden öğren.

Ünite 1908'de bitiyor ve üçüncü ünite II. Meşrutiyet'le açılıyor; 93 Harbi sonrası göçler, Berlin Antlaşması'nın Balkan düzenlemeleri ve Ermeni ıslahatı maddesi oradaki gelişmelerin kökü. Düyûn-ı Umûmiyye'nin Lozan'la hukuken sona ermesi ve Osmanlı borçlarının paylaştırılması ise 12. sınıfa uzanan bir bağ; burada yalnız sonuç olarak bil.

Önerilen çalışma sırası

Önce Fransız İhtilali'ni dört kutuda topla: zemin (bilim devrimi ve aydınlanma), nedenler (sınıf yapısı, vergi, kıtlık, borç), süreç (1789 olayları, anayasal monarşi, cumhuriyet) ve miras (milliyetçilik, halk egemenliği, Napoléon Kanunu). Sonra Osmanlı'yı padişah padişah ilerlet: III. Selim, II. Mahmud, Abdülmecid, Abdülaziz, II. Abdülhamid. Her padişahın altına iç ıslahatları ve dış sorunları iki ayrı sütunda yaz; bağlantıları oklarla göster.

Ardından Mısır ve Boğazlar Meselesi'ni 1831'den 1841'e kronolojik bir akışla, Kırım Harbi'ni neden, süreç ve Paris Antlaşması olarak, 93 Harbi'ni Ayastefanos ile Berlin karşılaştırmasıyla çalış. Bilim ve sanat başlığını kurum adı, kuruluş amacı ve padişah eşleştirmesiyle öğren. En sona sanayileşmeyi bırak ve 'neden geri kalındı' sorusuna kitaptaki etkenleri kendi cümlelerinle sıralayan kısa bir paragraf yaz.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Fransız İhtilali’nin devlet ve toplum hayatında meydana getirdiği değişimi neden ve sonuçlarıyla yorumlayabilme
  • 1789-1908 yılları arasında meydana gelen siyasi, askerî ve idari gelişmelerin Osmanlı Devleti’nin yönetim ve toplum yapısına etkilerini sorgulayabilme
  • 1789-1908 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde bilim, sanat ve teknoloji alanlarında yapılan uygulamaları yorumlayabilme
  • Osmanlı Devleti’nin sanayileşmede geri kalmasına neden olan etmenleri ortadan kaldırmaya yönelik alternatif fikirler üretebilme

Çalışma taktikleri

  • Tanzimat ve Islahat fermanlarını 'ortak', 'yalnız Tanzimat', 'yalnız Islahat' başlıklı üç sütunda karşılaştır; eşitlik ilkesini ortak sütuna yazmayı unutma.
  • Boğazlarla ilgili üç düzenlemeyi (1833, 1841, 1856) yıl ve 'kime yaradı' notuyla tek kartta tut.
  • Balkan isyanlarını önce özerklik, sonra bağımsızlık tarihleriyle sırala: Sırplar 1829 ve 1878, Yunanlar 1829.
  • Kurumları padişahlarıyla eşleştiren bir kart destesi hazırla: Nizam-ı Cedit III. Selim, Asakir-i Mansure II. Mahmud, Şirket-i Hayriye Abdülmecid, Islah-ı Sanayi Komisyonu Abdülaziz, Düyûn-ı Umûmiyye II. Abdülhamid.
  • Baltalimanı sorularında 'yabancı tüccar ne kazandı, yerli tüccar ne kaybetti' sorusunu sor; doğru şık çoğunlukla bu karşıtlıkta saklıdır.
  • Sanayileşmede geri kalma etkenlerini sermaye, emek, pazar, ulaşım, hukuk ve mali yapı diye altı başlıkla ezberle.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. 1826'da Yeniçeri Ocağı'nın kaldırılmasıyla sonuçlanan ve yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediyye adlı yeni bir ordunun kurulmasına yol açan olay hangisidir?

  1. A)Vaka-i Hayriye
  2. B)Kuleli Vakası
  3. C)31 Mart Olayı
  4. D)Patrona Halil İsyanı
  5. E)Navarin Baskını
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A II. Mahmud'un Eşkinci Ocağı kurmasına tepki gösteren yeniçerilerin 15 Haziran 1826 isyanı bastırıldı, ocak kaldırıldı; bu olaya Vaka-i Hayriye denir. Kuleli Vakası 1859, 31 Mart 1909, Patrona Halil 1730, Navarin 1827 tarihlidir ve ocağın kaldırılmasıyla ilgili değildir.

2. Aşağıdakilerden hangisi Islahat Fermanı'nı Tanzimat Fermanı'ndan ayıran özelliklerden biridir?

  1. A)Müslüman ve gayrimüslim tebaanın kanun önünde eşit sayılması
  2. B)Paris Kongresi sürerken Avrupalı büyükelçilerin de yer aldığı bir komisyonda hazırlanması
  3. C)Can, mal ve namus güvenliğinin güvence altına alınması
  4. D)Padişahın da çıkarılacak kanunlara aykırı davranmayacağını kabul etmesi
  5. E)Müsadere uygulamasının kaldırılarak özel mülkiyetin korunması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Kanun önünde eşitlik iki fermanda da ortaktır, ayırt edici değildir. Can-mal-namus güvencesi, padişahın kanunlara uyma taahhüdü ve müsaderenin kaldırılması Tanzimat Fermanı'na aittir. Islahat Fermanı ise Kırım Harbi sonunda, Paris Kongresi devam ederken İngiliz, Fransız ve Avusturya büyükelçilerinin de katıldığı komisyonda hazırlanmıştır.

3. 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması'nın aşağıdaki sonuçlarından hangisi, yabancı tüccarı yerli tüccar karşısında doğrudan ayrıcalıklı konuma getirmiştir?

  1. A)Yed-i vahit (tekel) usulünün kaldırılması
  2. B)Yabancı tüccarın iç gümrük vergisinden muaf tutulup yerli tüccarın bu vergiyi ödemeye devam etmesi
  3. C)İthalattan alınacak gümrük vergisinin yüzde 5 olarak belirlenmesi
  4. D)Kıtlık dönemlerinde ihracatı yasaklama hakkından vazgeçilmesi
  5. E)Ticaret mahkemelerinin kurulup Ticaret Kanunu'nun hazırlanması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Tekelin kaldırılması, ithalat vergisinin belirlenmesi ve ihracat yasağından vazgeçilmesi bütün tüccarlar için aynı koşulu yaratır. Ticaret mahkemeleri ve Ticaret Kanunu Baltalimanı'nın hükmü değil, sonraki şirketleşme düzenlemeleridir. Kitaba göre yerli tüccar iç gümrüğü ödemeyi sürdürürken yabancı tüccarın muaf tutulması, yabancıya doğrudan ayrıcalık sağlamıştır.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki padişah-ıslahat tablosunu ya da ferman karşılaştırma notunu DubbAI'ye yükle; bu üniteye özel karşılaştırma ve neden-sonuç soruları üretip kendini dene.

11. sınıf Tarih: 4.306 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf tarih üniteleri

İlgili rehberler