İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Kimya · 10. sınıf

Çeşitlilik: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf kimya Çeşitlilik ünitesinde çözünmeyi, çözünürlüğü, çözelti türlerini, molarite ve ppm hesabını, koligatif özellikleri öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

10. sınıf Maarif kimya kitabında Çeşitlilik ünitesinin tamamı tek bir konuya ayrılmış: çözeltiler. 9. sınıfta aynı adı taşıyan temada kimyasal bağları, molekül polarlığını, moleküller arası etkileşimleri ve katı ile sıvıların özelliklerini görmüştün; burada ise iki maddenin birbiri içinde nasıl homojen dağıldığını, ne kadarının dağılabildiğini ve bu dağılımın çözeltinin özelliklerini nasıl değiştirdiğini inceliyorsun. Ünite sekiz alt başlıkta ilerliyor: çözünme süreci, çözünebilirlik, çözünme türleri, çözünürlük, çözünürlüğe etki eden faktörler, çözeltilerin sınıflandırılması, derişim birimleri ve koligatif özellikler.

Çözünme, bir maddenin başka bir madde içinde tanecikleri düzeyinde homojen dağılmasıdır; oluşan karışıma çözelti denir. Sulu çözeltilerde çözücü sudur, diğerlerinde miktarı fazla olan bileşen çözücü sayılır ve çözeltinin fiziksel hâlini belirler. Kitap çözünmeyi üç basamaklı bir süreç olarak modelliyor: çözücü taneciklerinin birbirinden ayrılması, çözünen taneciklerinin birbirinden ayrılması ve bu iki tür taneciğin birbiriyle etkileşmesi. İlk iki basamak enerji ister, üçüncüsü enerji açığa çıkarır; toplam enerji değişimi çözünmenin ısı alan mı ısı veren mi olduğunu belirler. Taneciklerin su tarafından sarılmasına hidratasyon, başka bir çözücü tarafından sarılmasına solvatasyon denir.

Hangi maddenin hangisinde çözüneceğini 'benzer benzeri çözer' ilkesiyle açıklarsın. İyonik bileşikler ve polar moleküller genellikle polar çözücülerde, apolar maddeler apolar çözücülerde iyi çözünür. Tuzun suda çözünmesinde iyon-dipol etkileşimi, alkolün suda çözünmesinde hidrojen bağı, iyotun apolar bir çözücüde çözünmesinde London kuvvetleri devreye girer. Sabunun yağ lekesini nasıl temizlediği, kuru temizlemede neden apolar çözücü kullanıldığı ve kâğıt kromatografisi bu ilkenin günlük hayattaki karşılıklarıdır.

Çözünme kendi içinde sınıflandırılır. Tanecikler iyonlarına ayrılarak dağılıyorsa iyonik, molekül olarak dağılıyorsa moleküler çözünme olur. Çözünen madde çözücüyle tepkimeye girip yeni türler oluşturuyorsa kimyasal çözünme, kendi kimliğini koruyarak dağılıyorsa fiziksel çözünme söz konusudur. Karbon dioksitin suda karbonik asit oluşturması kimyasal çözünmeye, şekerin suda dağılması fiziksel ve moleküler çözünmeye örnektir.

Çözünürlük, belirli sıcaklık ve basınçta belirli miktar çözücüde çözünebilen en fazla madde miktarıdır ve genellikle g/100 g su birimiyle verilir. Katıların çözünürlüğü çoğunlukla sıcaklıkla artar, bazı katılarda az değişir ya da azalır. Gazların çözünürlüğü sıcaklık artınca azalır, basınç artınca artar; katı ve sıvılarda basıncın etkisi ihmal edilir. Çözünürlük ayrıca maddenin cinsine bağlıdır ve ayırt edici bir özelliktir. Çözeltiler elektrik iletkenliğine göre elektrolit ya da elektrolit olmayan, çözünen miktarına göre doymamış, doymuş ya da aşırı doymuş olarak sınıflandırılır. Derişim birimi olarak molarite (M = n / V) ve çok seyreltik çözeltiler için ppm kullanılır; seyreltme hesabı M₁·V₁ = M₂·V₂ ile yapılır. Son olarak koligatif özellikler gelir: çözeltinin kaynama noktası saf çözücüden yüksek, donma noktası düşüktür ve bu fark çözünenin türüne değil çözünmüş tanecik sayısına bağlıdır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Erime ile çözünmeyi karıştırma. Erime tek bir maddenin ısı alarak katıdan sıvıya geçmesidir; çözünme ise en az iki madde gerektirir. Buzun erimesi bir hâl değişimi, şekerin suda kaybolması bir çözünmedir. Benzer şekilde 'çözünme fiziksel olaydır' diye ezberleme; kitap kimyasal çözünmeyi ayrı bir tür olarak tanımlıyor.

Molarite sorularında en sık hata, çözelti hacmi yerine çözücü hacmini kullanmaktır. 'Su eklenerek hacim 500 mL'ye tamamlandı' ifadesi çözeltinin son hacminin 500 mL olduğunu söyler. Bir de hacmi litreye çevirmeyi unutmamak gerekir: 250 mL, 0,25 L'dir. Seyreltme sorularında çözünenin mol sayısı değişmez; su eklemek yalnızca hacmi büyütür. Aynı çözünenin iki çözeltisi karıştırıldığında toplam mol sayısını toplam hacme bölerek son derişimi bulursun.

Çözünürlük grafiği ve tablosu sorularında her şeyi 100 g suya göre düşün, sonra elindeki su miktarıyla orantı kur. Doymuş bir çözelti soğutulduğunda, çözünürlüğü sıcaklıkla artan bir katı için fazla madde dibe çöker; çöken miktar iki sıcaklıktaki çözünürlük farkının su miktarıyla orantılı hâlidir. Su buharlaştırılırsa önce çözücü azalır, dolayısıyla çözebileceği madde de azalır. Aşırı doymuş çözelti kararsızdır; içine küçük bir kristal atmak ya da sarsmak fazlalığın birden çökmesine yol açar. Her oranda karışan iki sıvının doymuş çözeltisi hazırlanamayacağını da unutma.

Koligatif özellik sorularında belirleyici olan tanecik sayısıdır. Moleküler çözünen bir madde, örneğin şeker, 1 mol başına 1 mol tanecik verir. İyonik bir bileşik ise tam iyonlaştığı varsayılırsa formülündeki iyon sayısı kadar tanecik verir: 1 mol NaCl 2 mol, 1 mol CaCl₂ 3 mol iyon oluşturur. Aynı miktar suda daha çok tanecik demek daha yüksek kaynama noktası ve daha düşük donma noktası demektir. Bir başka tuzak: saf sıvı kaynarken sıcaklığı sabit kalır ama doymamış bir çözelti kaynarken çözücü azaldıkça derişim artar, bu yüzden kaynama sıcaklığı yükselmeye devam eder.

Elektrolit sorularında suda iyon oluşturan asit, baz ve tuzların çözeltilerinin elektriği ilettiğini, şeker ve alkol gibi moleküler çözünenlerin ise iletmediğini hatırla. Sorularda bu bilgi çoğu zaman bir çözünme denklemiyle verilir; denklemde iyon görüyorsan çözelti elektrolittir.

Sınavdaki yeri ve 9. ve 11. sınıfla bağı

TYT Fen Bilimleri testinde kimya 7 soruyla temsil ediliyor. Karışımlar, çözünme ve derişim kavramları temel kimyanın bir parçası olduğu için bu ünitede öğrendiklerin, özellikle çözünürlük yorumu ve molarite hesabı, kimya sorularında karşına çıkabilecek beceriler arasında yer alır. Koligatif özellikler ve ayrıntılı çözünürlük hesaplarının hangi sınav oturumunda nasıl sorulacağı program değişikliğiyle yeniden belirlenebilir; kesin bilgi için ÖSYM duyurularını takip et.

Bu ünitenin dayandığı en önemli zemin 9. sınıfta öğrendiğin polarlık ve moleküller arası etkileşimlerdir. Bir molekülün polar mı apolar mı olduğunu ve tanecikleri arasında hangi etkileşimin baskın olduğunu söyleyemiyorsan 'benzer benzeri çözer' ilkesi ezberden öteye geçmez. 9. sınıfın Çeşitlilik teması bağlardan ve etkileşimlerden saf maddelerin özelliklerine uzanıyordu; 10. sınıfta aynı adla yalnızca çözeltilere, yani maddelerin birbiri içinde dağılmasına odaklanıyorsun. Ayrıca Etkileşim ünitesindeki mol kavramı burada molaritenin temelidir: mol sayısını hızlı hesaplayamayan bir öğrenci derişim sorularında takılır.

Eski programla hazırlanmış kaynaklarda bu konular büyük ölçüde 11. sınıfta yer alıyordu; Maarif programında 10. sınıfa geldi. Kitap molaliteyi, kaynama noktası yükselmesi ve donma noktası alçalması için sayısal sabitlerle yapılan hesabı, buhar basıncı hesaplarını, çözünürlük dengesini ve pH hesabını içermiyor. Bunlar ileriki sınıflarda, özellikle sulu çözelti dengeleri konusunda karşına çıkacak; bugün kurduğun tanecik sayısı ve derişim mantığı o konuların doğrudan girişidir.

Önerilen çalışma sırası

Önce çözünmeyi tanecik düzeyinde çizerek çalış. Tuzun suda, alkolün suda ve iyotun apolar bir çözücüde çözünmesini üç ayrı kutuda modelle; her birinde hangi etkileşimin koptuğunu, hangisinin kurulduğunu yaz. Bu çizimler hem çözünme sürecinin üç basamağını hem de benzer benzeri çözer ilkesini aynı anda pekiştirir.

İkinci adımda sınıflandırmaları bir tabloda topla: iyonik ve moleküler çözünme, kimyasal ve fiziksel çözünme, elektrolit ve elektrolit olmayan çözelti, doymamış, doymuş ve aşırı doymuş çözelti. Her hücreye bir örnek ekle. Tablo dolunca kendini sözlü olarak sına; bir arkadaşının söylediği maddeyi hızla doğru hücreye yerleştirebiliyor musun, kontrol et.

Üçüncü adımda çözünürlük grafiklerine geç. Kendine bir sıcaklık-çözünürlük tablosu uydur ve farklı su miktarları için 'kaç gram çözünür, soğutunca kaç gram çöker, kaç gram su buharlaşırsa doyar' sorularını yaz. Gazların sıcaklık ve basınçla değişen çözünürlüğünü gazlı içecek ve dalgıç örnekleriyle bağla.

Son adımda hesaplara gir. Önce molarite, sonra seyreltme ve karıştırma, en son ppm çalış. Ardından koligatif özelliklere geç ve farklı çözünenlerin aynı miktar suda oluşturduğu tanecik sayısını karşılaştıran sıralama soruları çöz. Bu sıra, kavramdan hesaba doğru giderek konuyu kalıcı kılar.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Çözünme sürecine ilişkin bilimsel model oluşturabilme
  • Farklı maddelerin birbiri içinde çözünebilirliğini kanıt kullanarak açıklayabilme
  • Çözünme olayını sınıflandırabilme
  • Çözünürlük kavramına ilişkin operasyonel tanımlama yapabilme
  • Çözünürlüğe etki eden faktörleri belirlemeye yönelik kanıt kullanabilme
  • Çözeltileri sınıflandırabilme
  • Çözeltilerin molar derişimine ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme
  • Çözünen maddenin tanecik sayısının çözeltilerin kaynama ve donma noktasına etkisini belirlemeye yönelik hipotez oluşturabilme

Çalışma taktikleri

  • Molarite hesabında hacmi her zaman litreye çevir ve çözücü değil çözelti hacmini kullan.
  • Seyreltmede mol sayısı korunur: M₁·V₁ = M₂·V₂ yaz, eklenen su yalnızca hacmi büyütür.
  • Çözünürlük sorularını 100 g su üzerinden kur, sonra elindeki su miktarına oranla; soğutma ve buharlaştırmayı ayrı adımlarda hesapla.
  • Koligatif sıralamada her çözünen için 1 mol başına oluşan tanecik sayısını yaz: şeker 1, NaCl 2, CaCl₂ 3; tanecik arttıkça kaynama noktası yükselir, donma noktası düşer.
  • Bir maddenin hangi çözücüde çözüneceğini tahmin etmeden önce hem çözünenin hem çözücünün polar ya da apolar olduğunu ve baskın etkileşimini yaz.
  • Gaz çözünürlüğünü gazlı içecek şişesiyle hatırla: kapak açılınca basınç düşer, ısınınca gaz kaçar; ikisi de çözünürlüğü azaltır.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdaki maddelerin her birinden 0,1 mol, ayrı ayrı 1 kg suda çözülerek çözeltiler hazırlanıyor. İyonik bileşiklerin suda tamamen iyonlarına ayrıştığı varsayılırsa 1 atm basınçta donmaya başlama sıcaklığı en düşük olan çözelti hangisinin çözeltisidir?

  1. A)C₆H₁₂O₆ (glikoz)
  2. B)NaCl
  3. C)CaCl₂
  4. D)Al₂(SO₄)₃
  5. E)KNO₃
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Donma noktası alçalması çözünmüş tanecik sayısına bağlıdır. 1 mol başına oluşan tanecik sayısı: glikoz 1, NaCl 2 (Na⁺, Cl⁻), KNO₃ 2 (K⁺, NO₃⁻), CaCl₂ 3 (Ca²⁺, 2Cl⁻), Al₂(SO₄)₃ 5 (2Al³⁺, 3SO₄²⁻). En çok tanecik Al₂(SO₄)₃ çözeltisinde olduğu için donma noktası en düşük olan odur.

2. 8 g NaOH katısı suda çözülerek çözeltinin hacmi 500 mL'ye tamamlanıyor. Daha sonra bu çözeltiye 300 mL saf su ekleniyor. Son çözeltinin molar derişimi kaç M olur? (H: 1 g/mol, O: 16 g/mol, Na: 23 g/mol; hacimlerin toplanabildiği varsayılacak)

  1. A)0,16
  2. B)0,25
  3. C)0,4
  4. D)0,5
  5. E)0,67
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B NaOH'ın mol kütlesi 23 + 16 + 1 = 40 g/mol, n = 8 / 40 = 0,2 mol. İlk derişim 0,2 / 0,5 = 0,4 M. Su eklenince mol sayısı değişmez, hacim 500 + 300 = 800 mL = 0,8 L olur: M = 0,2 / 0,8 = 0,25 M. Kontrol: 0,4·500 = M₂·800, M₂ = 0,25 M. Seyreltmeyi unutan 0,4, yalnız eklenen suyun hacmini kullanan 0,67 bulur.

3. X katısının sudaki çözünürlüğü 50 °C'de 80 g/100 g su, 10 °C'de 20 g/100 g sudur. 50 °C'de hazırlanan 360 g doymuş X çözeltisinden aynı sıcaklıkta 40 g su buharlaştırılıyor, ardından çözelti 10 °C'ye soğutuluyor. Bu işlemler sonunda toplam kaç gram X katısı dibe çöker? (Buharlaşan suyla X kaybı olmadığı varsayılacak)

  1. A)32
  2. B)96
  3. C)120
  4. D)128
  5. E)160
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D 50 °C'de 180 g doymuş çözeltide 100 g su ve 80 g X bulunur; 360 g çözeltide 200 g su ve 160 g X vardır. 40 g su buharlaşınca 160 g su kalır. 10 °C'de 160 g su en fazla 160·20/100 = 32 g X çözebilir. Toplam çöken X: 160 − 32 = 128 g (32 g'ı buharlaştırma sırasında, 96 g'ı soğutmada). Buharlaştırmayı hesaba katmayan 120 g, yalnız soğutma adımındaki çökmeyi alan 96 g bulur.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki çözünürlük grafiği notlarını ya da molarite ve koligatif özellik föyünü DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel, derişim hesabı ve çözünürlük yorumu ağırlıklı yeni sorular üretsin.

10. sınıf Kimya: 3.425 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf kimya üniteleri

İlgili rehberler