İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Kimya · 10. sınıf

Etkileşim: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf kimya Etkileşim ünitesinde tepkime türlerini, mol kavramını, denkleştirmeyi, stokiyometriyi ve gaz yasalarını öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

10. sınıf Maarif kimya kitabında Etkileşim ünitesi iki büyük bölümden oluşuyor: önce kimyasal tepkimeler, ardından gazlar ve kinetik moleküler teori. 9. sınıfta aynı adı taşıyan temada kimyanın hayattaki yerini, atomun yapısını ve periyodik tabloyu konuşmuştun; burada ise maddelerin birbirine dönüşmesini, bu dönüşümün miktarlarını ve gaz taneciklerinin davranışını sayılarla ifade etmeyi öğreniyorsun. Kısacası bu ünite, kimyanın hesap tarafına açılan kapıdır.

İlk adım kimyasal değişimi tanımak. Renk değişimi, gaz çıkışı, katı (çökelek) oluşumu, ısı ya da ışık açığa çıkması, koku ve pH değişimi tepkimenin gözle görülebilen ipuçlarıdır. Kitap bu ipuçlarını tanecik düzeyine bağlıyor: bir tepkimede atomlar yok olmaz, yalnızca bağlar kopup yeniden kurulur ve atomlar yeni düzenlerle yeni maddeler oluşturur. Bu yüzden bir tepkimeyi makroskobik (gözlem), alt mikro (tanecik modeli) ve sembolik (denklem) olmak üzere üç düzeyde gösterebilmen bekleniyor. Denklemdeki (k), (s), (g), (suda) gibi fiziksel hâl gösterimlerini ve ok üzerine yazılan ısı ya da katalizör ifadelerini okuyabilmek bu bölümün temel becerisidir.

Ardından üç tepkime türü geliyor. Çökelme tepkimesinde iki çözelti karıştırılınca suda az çözünen bir katı oluşur; tuzların iyonları yer değiştirdiği için bunlar ikili yer değiştirme tepkimesidir. İndirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimesinde elektron aktarımı vardır: elektron veren tanecik yükseltgenir, elektron alan indirgenir ve verilen ile alınan elektron sayısı her zaman eşittir. Yanma, paslanma ve bir metalin başka bir metalin iyonlarını içeren çözeltide kaplanması bu türe örnektir. Asit-baz tepkimesinde ise Arrhenius tanımı kullanılır: suda H⁺ veren madde asit, OH⁻ veren madde bazdır. Sulu ortamda asit ile bazın tuz ve su oluşturmasına nötralleşme denir ve net iyon denklemi H⁺ + OH⁻ → H₂O şeklindedir. Bu üç türde de seyirci iyonları ayıklayıp net iyon denklemi yazmak önemli bir beceridir.

İkinci büyük blok mol kavramı. Mol, 6,02·10²³ tane tanecik içeren madde miktarıdır ve bu sayıya Avogadro sayısı denir. Bir maddenin bir molünün gram cinsinden kütlesi mol kütlesidir; bileşiklerde atom sayıları ile atom kütleleri çarpılıp toplanarak bulunur. Kütle, mol ve tanecik sayısı arasında n = m / MA ve n = N / NA bağıntılarıyla gidip gelirsin. İzotop, ortalama atom kütlesi, bağıl atom kütlesi ve akb kavramları da bu bölümde tanımlanır. Sonra kütlenin korunumu yasasına dayanarak denklem denkleştirme ve denkleştirilmiş denklem üzerinden stokiyometrik hesaplama gelir: mol oranları, artanlı tepkimeler, sınırlayıcı bileşen, teorik verim, gerçek verim ve yüzde verim.

Gazlar bölümünde kinetik moleküler teorinin varsayımlarıyla başlıyorsun: tanecikler birbirinden çok uzaktır, sürekli ve gelişigüzel hareket eder, esnek çarpışma yapar ve ortalama kinetik enerjileri mutlak sıcaklıkla doğru orantılıdır. Basınç, hacim, sıcaklık ve mol sayısı arasındaki ilişkiler Boyle, Charles, Gay-Lussac ve Avogadro yasalarıyla kurulur, bunlar da PV = nRT ideal gaz denkleminde birleşir. Kitap normal şartları 0 °C ve 1 atm olarak verir; bu koşulda 1 mol gaz 22,4 L hacim kaplar ve R değeri 22,4/273 L·atm/mol·K olarak kullanılabilir. Ünite, Graham'ın difüzyon ve efüzyon çalışmalarıyla kapanır: aynı sıcaklıkta mol kütlesi küçük olan gaz daha hızlı yayılır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitenin bütün hesapları tek bir köprüden geçer: mol. Soruda gram, tanecik sayısı ya da gaz hacmi verilmiş olabilir; ilk iş hepsini mole çevirmek, mol oranını denklemden okumak, sonra istenen birime geri dönmektir. Doğrudan gramdan grama orantı kurmaya çalışmak en sık yapılan hatadır, çünkü denklemdeki katsayılar kütle oranı değil mol oranıdır.

Kütlenin korunumu ile mol sayısının korunumunu karıştırma. Bir tepkimede toplam kütle ve her atom türünün sayısı korunur ama toplam mol sayısı değişebilir. Örneğin azot ile hidrojenden amonyak oluşurken 4 mol gazdan 2 mol gaz oluşur. Sınırlayıcı bileşen sorularında başlangıçtaki kütleleri toplayıp ürünün kütlesi saymak bu yüzden yanlıştır; artan madde ürüne geçmez.

Sınırlayıcı bileşeni bulmak için her tepkenin mol sayısını kendi katsayısına böl; en küçük sonucu veren madde önce tükenir. İki tepkenin mol sayılarını katsayıya bölmeden karşılaştırmak, özellikle katsayılar farklıysa, seni yanlış maddeye götürür. Yüzde verim sorularında teorik verimi her zaman sınırlayıcı bileşenden hesapla; gerçek verim soruda deneysel olarak verilen miktardır ve teorik verimden büyük olamaz.

Net iyon denkleminde seyirci iyonları atarken iyonların her iki tarafta da aynı hâlde (suda) bulunduğundan emin ol. Çökelme sorularında hangi iyon çiftinin suda az çözündüğünü kitaptaki çözünürlük kurallarıyla belirlersin; soruda bu bilgi genellikle tabloyla verilir. Redoks sorularında yükseltgenen ile indirgenenin yerini karıştırmamak için şunu aklında tut: yükseltgenen tanecik elektron verir ve yükü artar. Ayrıca her asit-baz tepkimesinin nötralleşme olmadığını unutma; gaz fazında HCl ile NH₃ arasındaki tepkime asit-baz tepkimesidir ama sulu ortamda gerçekleşmediği için nötralleşme sayılmaz.

Gaz sorularındaki en büyük tuzak sıcaklık birimidir. Gaz yasalarında daima kelvin kullanılır: T = t + 273. 'Sıcaklık iki katına çıktı' ifadesi Celsius cinsinden verildiyse mutlak sıcaklık iki katına çıkmamış olabilir. İkinci tuzak, hangi niceliklerin sabit olduğunu gözden kaçırmaktır: sürtünmesiz pistonlu kapta basınç sabittir, hacim değişir; sabit hacimli kapta ise sıcaklık artınca basınç artar. Difüzyon sorularında hız oranı mol kütlelerinin kareköküyle ters orantılıdır; mol kütlesi dört kat olan gaz yarı hızla yayılır. Karşılaşma noktası sorularında hafif gazın daha uzun yol aldığını düşünerek cevabını kontrol et.

Sınavdaki yeri ve 9. ve 11. sınıfla bağı

TYT Fen Bilimleri testinde kimya 7 soruyla temsil ediliyor. Mol kavramı, tepkime denklemleri ve basit kimyasal hesaplamalar kimyanın temel taşları olduğu için bu ünitede kurduğun beceriler TYT kimya sorularının önemli bir kısmında doğrudan ya da dolaylı olarak işine yarar. Gazlar konusunun sınavlardaki yeri ise program değişikliğiyle birlikte yeniden şekillenebilir; gelecek yılların kapsamını ÖSYM duyurularından takip et ve kesinleşmemiş bilgiye göre konu atlama.

Bu ünite 9. sınıfta öğrendiklerine yaslanır. Periyodik tablodan atom kütlelerini bulabilmek, 9. sınıfın Çeşitlilik temasında gördüğün iyonik ve kovalent bileşikleri ayırt edip formüllerini doğru okuyabilmek mol hesaplarının ve net iyon denklemlerinin ön koşuludur. 9. sınıftaki Etkileşim temasında atom modelleri, elektron dizilimi ve periyodik özellikler öne çıkarken 10. sınıftaki Etkileşim ünitesinde tepkimeye giren maddelerin miktarları ve gazların davranışı ön plandadır. İki ünitenin adı aynı ama soruları birbirinden çok farklıdır.

Eski programla çalışılmış kaynaklar kullanıyorsan dikkat et: gaz yasaları ve ideal gaz denklemi eskiden 11. sınıfta işleniyordu, Maarif programında 10. sınıfa geldi. Kitap ise gerçek gazların ayrıntısını, gaz karışımlarında kısmi basınç hesabını, tepkime hızını, kimyasal dengeyi ve pH hesabını içermiyor; bunlar ileriki sınıfların konusu. Bu ünitede kurduğun mol ve stokiyometri temeli, ileride çözeltilerde derişim, tepkimelerde enerji ve denge hesaplarında her gün kullanacağın bir dil olacak.

Önerilen çalışma sırası

Önce tepkime türlerini sözel olarak oturt. Her tür için birer günlük hayat örneği, bir sembolik denklem ve bir net iyon denklemi yaz. Çökelme için iki tuz çözeltisinin karışımını, redoks için bir metalin asitle tepkimesini, nötralleşme için bir asit ile bir bazın tepkimesini seç. Elektron alışverişini ok çizerek göstermek redoks mantığını hızla yerleştirir.

İkinci adımda mol hesabını otomatiğe bağla. Kütle, mol ve tanecik sayısı arasında dönüşüm yapan küçük bir şema çiz ve her gün birkaç bileşiğin mol kütlesini hesaplayarak hız kazan. Ardından denkleştirmeye geç: en karmaşık formülden başla, H ve O atomlarını sona, serbest elementleri en sona bırak, kesirli katsayı çıkarsa denklemi genişlet. Denkleştirdiğin her denklemi atom sayısını sayarak kontrol et.

Üçüncü adımda stokiyometriyi çalış. Önce artansız sorularla mol oranını kullanmayı, sonra artanlı sorularla sınırlayıcı bileşeni bulmayı, en son yüzde verimi ekle. Her soruda başlangıç, değişim ve son satırlarından oluşan bir tablo kurmak hata payını ciddi biçimde düşürür.

Son adımda gazlara geç. Dört gaz yasasını ayrı ayrı grafikleriyle çalış, hangi niceliklerin sabit tutulduğunu her seferinde yaz, sonra hepsini PV = nRT içinde birleştir. Stokiyometri ile ideal gaz denklemini aynı soruda kullanan karma sorular bu ünitenin en üst basamağıdır; onları en sona sakla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Kimyasal değişimlere ilişkin kanıtları belirlemeye yönelik bilimsel gözlem yapabilme
  • Kimyasal tepkimelerin oluşumunu açıklamak için model oluşturabilme
  • Kimyasal tepkime türlerinin oluşum sürecine ilişkin bilimsel gözlem yapabilme
  • Mol kavramına ilişkin operasyonel tanımlama yapabilme
  • Saf maddelerin ölçülebilir özellikleri arasındaki ilişkileri belirlemeye yönelik tümdengelimsel akıl yürütebilme
  • Kimyasal tepkime denklemlerinde tanecik sayılarının tutarsızlıklarına ilişkin çelişkiyi giderebilme
  • Kimyasal tepkimelerde stokiyometrik ilişkilere yönelik tümdengelimsel akıl yürütebilme
  • Gazların özelliklerine ilişkin bilimsel gözlem yapabilme
  • Gazların özellikleri arasındaki ilişkileri bilimsel sorgulayabilme
  • İdeal gaz denklemini tümevarımsal akıl yürütme yoluyla oluşturabilme
  • Gazların farklı ortamlarda yayılmasına ilişkin deney yapabilme

Çalışma taktikleri

  • Her hesap sorusunda verilen miktarı önce mole çevir, denklemden mol oranını oku, sonra istenen birime dön; gramdan grama doğrudan orantı kurma.
  • Sınırlayıcı bileşen için her tepkenin mol sayısını kendi katsayısına böl; en küçük sonucu veren madde önce tükenir ve teorik verimi o belirler.
  • Başlangıç, değişim ve son satırlarından oluşan küçük bir tablo kur; artan maddeyi ve oluşan ürünü bu tablodan oku.
  • Gaz sorusunda ilk iş sıcaklığı kelvine çevirmek ve kabın türüne bakarak sabit kalan nicelikleri işaretlemek olsun.
  • Net iyon denklemi yazarken suda çözünmüş hâlde iki tarafta da aynı kalan iyonların üstünü çiz; geriye kalan tepkimenin kendisidir.
  • Difüzyon sorularında hızların oranını mol kütlelerinin kareköklerinin ters oranıyla bul ve cevabı 'hafif gaz daha uzağa gider' sağduyusuyla kontrol et.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. 88 g karbon dioksit (CO₂) gazında kaç tane oksijen atomu bulunur? (C: 12 g/mol, O: 16 g/mol, Avogadro sayısı: 6,02·10²³)

  1. A)6,02·10²³
  2. B)12,04·10²³
  3. C)18,06·10²³
  4. D)24,08·10²³
  5. E)3,01·10²³
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D CO₂'nin mol kütlesi 12 + 2·16 = 44 g/mol. n = 88 / 44 = 2 mol CO₂. Her molekülde 2 oksijen atomu olduğundan 2·2 = 4 mol O atomu vardır. Atom sayısı 4·6,02·10²³ = 24,08·10²³. Molekül sayısını (12,04·10²³) oksijen atomu sayısı sanmak en sık hatadır.

2. N₂(g) + 3H₂(g) → 2NH₃(g) tepkimesine göre 28 g N₂ ile 9 g H₂ tam verimle tepkimeye sokuluyor. Buna göre oluşan NH₃ kütlesi ve tepkime sonunda artan madde aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir? (H: 1 g/mol, N: 14 g/mol)

  1. A)34 g NH₃ oluşur, 3 g H₂ artar
  2. B)51 g NH₃ oluşur, artan madde yoktur
  3. C)37 g NH₃ oluşur, artan madde yoktur
  4. D)34 g NH₃ oluşur, 1,5 g H₂ artar
  5. E)17 g NH₃ oluşur, 6 g H₂ artar
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A n(N₂) = 28 / 28 = 1 mol, n(H₂) = 9 / 2 = 4,5 mol. Katsayılara böl: N₂ için 1/1 = 1, H₂ için 4,5/3 = 1,5; sınırlayıcı bileşen N₂. 1 mol N₂ ile 3 mol H₂ harcanır, 1,5 mol H₂ yani 1,5·2 = 3 g H₂ artar. Oluşan NH₃ 2 mol, 2·17 = 34 g. Kontrol: harcanan kütle 28 + 6 = 34 g. Kütleleri toplayan 37 g, mol ile gramı karıştıran 1,5 g bulur.

3. Kalsiyum karbonat ısıtıldığında CaCO₃(k) → CaO(k) + CO₂(g) tepkimesine göre ayrışıyor. 50 g CaCO₃ ısıtıldığında tepkime %80 verimle gerçekleşiyor ve oluşan CO₂ gazının tamamı 4,48 L hacimli, başlangıçta boş, sabit hacimli bir kapta toplanıyor. Kabın sıcaklığı 273 °C'ye getirildiğinde kaptaki gazın basıncı kaç atm olur? (C: 12 g/mol, O: 16 g/mol, Ca: 40 g/mol; R = 22,4/273 L·atm/mol·K; CO₂ ideal gaz kabul edilecek)

  1. A)2
  2. B)2,5
  3. C)4
  4. D)5
  5. E)8
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C CaCO₃'ün mol kütlesi 40 + 12 + 3·16 = 100 g/mol, n = 50 / 100 = 0,5 mol. Tam verimde 0,5 mol CO₂ oluşurdu; %80 verimle 0,5·0,8 = 0,4 mol oluşur. T = 273 + 273 = 546 K. P = nRT / V = 0,4·(22,4/273)·546 / 4,48 = 0,4·44,8 / 4,48 = 4 atm. Verimi unutan 5 atm, sıcaklığı kelvine çevirmeyen (273 K alan) 2 atm, ikisini birden yapan 2,5 atm bulur.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki mol, stokiyometri ya da gaz yasaları özetini DubbAI'ye yükle; sana sınırlayıcı bileşen, yüzde verim ve ideal gaz denklemi üzerine bu üniteye özel yeni sorular üretsin.

10. sınıf Kimya: 3.425 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf kimya üniteleri

İlgili rehberler