İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Tarih · 10. sınıf

Cihan Devleti Osmanlı (1453-1683): konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf tarih Cihan Devleti Osmanlı ünitesinde İstanbul'un fethini, yönetim ve ordudaki değişimi, sömürgeciliği, isyanları ve Osmanlı bilimini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Kitabın son ünitesi, İstanbul'un fethinden 1683'e kadar uzanan iki yüzyılı kapsıyor ve Osmanlı'yı bir dünya gücü olarak, ama aynı zamanda Avrupa merkezli değişimlerin baskısı altındaki bir devlet olarak ele alıyor. Beş alt bölüm var: cihan devleti olma süreci, yönetim ve ordu yapısındaki değişim ve süreklilik, Avrupalıların sömürgeci politikaları, isyanlar ve bilim-kültür-eğitim-sanat. Kapaktaki anahtar kavramlar Celâli, cihanşümul, ıslahat, isyan, koloni, rasathane, sömürgecilik ve vezir.

Siyasi çizgi 6 Nisan 1453'te başlayan kuşatma ve 29 Mayıs'taki fetihle açılıyor. Fatih Dönemi'nde Otlukbeli (1473) ve Kırım'ın Osmanlı hâkimiyetine girmesi (1475), II. Bayezid Dönemi'nde Cem Sultan meselesi ve Kemal Reis'in donanmaya alınması, Yavuz Sultan Selim Dönemi'nde Çaldıran (23 Ağustos 1514), Mercidabık (1516) ve Ridaniye (1517) ile Memluk Devleti'nin sona ermesi geliyor. Kanuni Dönemi'nde Mohaç (29 Ağustos 1526), I. Viyana Kuşatması (1529), Avusturya ile İstanbul Antlaşması (1533), Budin'in alınması (1541), Preveze (1538) ve Hint Deniz Seferleri öne çıkıyor. Sonrasında Kıbrıs'ın fethi (1571), İnebahtı (1571), Ferhat Paşa (1590) ve Kasr-ı Şirin (1639) antlaşmaları, Girit'te Kandiye'nin alınması (1669) ve Bucaş Antlaşması (1672) var.

Yönetim tarafında padişah, Dîvân-ı Hümâyun ve üyeleri (veziriazam, kazasker, defterdar, nişancı), Fatih Kanunnamesi, Enderun, eyalet-sancak-kaza düzeni, salyanesiz, salyaneli ve imtiyazlı eyaletler işleniyor. Veraset sistemindeki değişim önemli: şehzadelerin sancağa çıkması III. Mehmed Dönemi'nde sona eriyor, I. Ahmed Dönemi'nde ekber ve erşed sistemi başlıyor ve şehzadelerin saray içinde yaşadığı kafes uygulaması ortaya çıkıyor. Ordu tarafında ateşli silahların yaygınlaşması, yeniçeri sayısının artması ve tımarlı sipahinin yerini zamanla sekban, sarıca ve levent gibi ücretli tüfekli askerlere bırakması anlatılıyor.

Üçüncü bölüm Avrupa'ya dönüyor: coğrafi keşifler (1488'de Bartolomeu Dias'ın Ümit Burnu'na ulaşması, 1492'de Kolomb, 1498'de Vasco de Gama), koloniler, köle ticareti, Rönesans, hümanizm ve 1517'de Martin Luther ile başlayan Reform. Dördüncü bölüm İstanbul isyanlarını (Beylerbeyi Vakası, Genç Osman'ın katli, Çınar Vakası), Celâli isyanlarını ve XVII. yüzyıl ıslahatlarını; beşinci bölüm ise Sahn-ı Seman ve Süleymaniye medreselerini, Takiyüddin'in rasathanesini, Ali Kuşçu, Piri Reis, Matrakçı Nasuh, Kâtip Çelebi, Evliya Çelebi, Mimar Sinan, Itri ve Akşemseddin gibi isimleri, çini, minyatür ve dokumacılığı işliyor.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitedeki olay sayısı fazla, bu yüzden en sık hata yönleri karıştırmak. Olayları cephelere ayır: doğuda Akkoyunlu ve Safevi (Otlukbeli, Çaldıran, Irakeyn Seferi, Ferhat Paşa ve Kasr-ı Şirin antlaşmaları), güneyde Memluk (Mercidabık, Ridaniye), batıda Macar ve Habsburg (Mohaç, Viyana, İstanbul Antlaşması, Budin), denizde Venedik, Portekiz ve Haçlı ittifakları (Preveze, Hint Deniz Seferleri, Kıbrıs, İnebahtı, Girit), kuzeyde Lehistan (Bucaş). Bir şıkta cephesi yanlış bir eşleştirme varsa hemen elenir.

İkinci tuzak kapitülasyonları tek bir tarihe bağlamak. Kitap bunları bir süreç olarak anlatıyor: Fatih Dönemi'nde Venedik'e tanınan imtiyazların genişletilmesi, Yavuz'un 1517'de Mısır'ı aldıktan sonra Memluk sultanlarının verdiği kapitülasyonları yenilemesi ve bir kaynak metinde ilk gerçek Fransız-Osmanlı kapitülasyon anlaşması olarak anılan 1569 tarihli metin. Aynı kaynak, Fransız kapitülasyonlarının İngiltere ve Hollanda ile yapılacak anlaşmalara örnek olduğunu söylüyor. Soru sana kapitülasyonların ilk kez kime verildiğini sorarsa kaynağın hangi anlamda 'ilk' dediğine dikkat et.

Üçüncü kritik nokta isyanların türlerini ayırmak. İstanbul isyanlarının merkezinde kapıkulu askerleri ve özellikle yeniçeriler var; nedenleri arasında ulufelerin geç ya da düşük ayarlı akçeyle ödenmesi, cülus bahşişinin yükü ve tağşiş sayılıyor. Celâli isyanları ise Anadolu'da çıkıyor ve adını 1519'da Bozoklu Şeyh Celal'in başlattığı isyandan alıyor. Uzun savaşlar, nüfus artışı, ücretli tüfekli askerlerin savaş sonrası işsiz kalması ve Haçova firarileri bu isyanları besliyor. Kuyucu Murad Paşa'nın isyanları bastırması ve Köprülüler Dönemi ıslahatları sonuç tarafında yer alıyor.

Son tuzak sömürgecilik ile Osmanlı yayılmasını aynı kefeye koymak. Kitap, coğrafi keşiflerin ardından Portekiz, İspanya, Hollanda, İngiltere ve Fransa'nın koloniler kurduğunu, İnka ve Aztek uygarlıklarının yıkıldığını, köle ticaretinin büyüdüğünü anlatır; ikinci ünitede ise Osmanlı'nın fethettiği yerlerde sömürge siyaseti izlemediği vurgulanmıştı. Karşılaştırma sorularında bu iki anlatıyı yan yana koy.

Sınavdaki yeri ve 9. ve 11. sınıfla bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde tarih 5 soruyla temsil ediliyor ve bu ünite hem kronoloji hem de kurum bilgisi için zengin bir alan. Özellikle merkez-taşra yönetimi, ordu yapısındaki değişim ve isyanların nedenleri, kaynak metinli yorum sorularına çok uygun konular. Gelecek yıllarda sınav kapsamında olabilecek değişiklikleri ÖSYM duyurularından izlemelisin.

Bu ünite ikinci ünitenin devamı. Orada kurulan tımar, devşirme ve kapıkulu sistemlerinin burada nasıl değiştiğini görüyorsun: cebelü sayısı azalıyor, yeniçeri sayısı artıyor, tımarlı sipahinin yerini ücretli tüfekliler alıyor. Avrupa'daki Rönesans ve Reform konuları ise 9. sınıfın Orta Çağ Medeniyetleri ünitesinde gördüğün feodalite ve skolastik düşünceyle bağlantılı; Katolik Kilisesinin baskısına karşı yükselen sorgulamaları o arka planla birlikte düşünürsen karşılaştırma soruları kolaylaşır.

Ünitenin üst sınırı 1683. Kitap, 1683'te Lehistan ile Habsburg İmparatorluğu arasında Osmanlı'ya karşı yapılan antlaşmayla ve II. Viyana Kuşatması'na yaklaşan süreçle bitiyor. 11. sınıf Maarif programı tam bu noktadan, Değişen Dünyada Osmanlı (1683-1789) ünitesiyle devam ediyor. Bu yüzden XVII. yüzyıl ıslahatlarını ve isyanların nedenlerini iyi kavramak, gelecek yılın konularına sağlam bir zemin hazırlar.

Önerilen çalışma sırası

Önce bir harita üzerinde çalış: Osmanlı'nın merkezini işaretle ve dört yöne birer ok çiz. Her okun ucuna o cephedeki savaşları ve antlaşmaları yıllarıyla yaz. Denizdeki olayları mavi kalemle ayrıca göster. Bu harita, kronoloji sorularında zihnindeki iskele olacak.

İkinci adımda yönetim yapısını bir şemaya dök: padişah, Dîvân-ı Hümâyun ve üyelerinin görevleri, Enderun, eyalet türleri ve sancak. Yanına veraset sistemindeki değişimi bir zaman çizgisi olarak ekle: sancağa çıkma, uygulamanın III. Mehmed Dönemi'nde kalkması, I. Ahmed ile ekber ve erşed, kafes.

Üçüncü adımda isyanlar için iki sütunlu bir tablo yap: İstanbul isyanları ve Celâli isyanları. Satırlara neden, katılan grup, örnek ve sonuç yaz. Ardından ıslahatçı padişah ve devlet adamlarını (Genç Osman, IV. Murad, Tarhuncu Ahmed Paşa, Köprülü Mehmed Paşa) birer cümleyle özetle. En son keşifler ve Rönesans-Reform için bir neden-sonuç zinciri, Osmanlı bilim insanları için de alan ve eser kartları hazırla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • 1453-1683 yılları arasındaki siyasi ve askerî mücadelelerin Osmanlı Devleti’nin cihan devleti hâline gelmesindeki rolüne ilişkin özgün fikirler üretebilme
  • 1453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nin yönetim ve ordu yapısında meydana gelen değişim ve sürekliliğe ilişkin kaynakları yorumlayabilme
  • Avrupalıların sömürgeci politikalarının etkilerini tarihsel bağlamı içerisinde değerlendirebilme
  • 1453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde gerçekleşen önemli isyanların neden ve sonuçlarını müzakere edebilme
  • 1453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde bilim, kültür, eğitim ve sanat alanlarında ortaya çıkan gelişmelere ilişkin oluşturduğu özgün ürünleri paylaşabilme

Çalışma taktikleri

  • Savaş ve antlaşmaları doğu, güney, batı, deniz ve kuzey cephelerine ayırarak öğren; yanlış eşleştirmeli şıkları hızla elersin.
  • Yavuz Dönemi'ni 1514, 1516, 1517 üçlüsüyle, Kanuni'nin ilk yıllarını 1526, 1529, 1533 üçlüsüyle aklında tut.
  • İstanbul isyanlarında 'maaş ve akçe', Celâli isyanlarında 'savaş, işsiz tüfekli ve taşra' anahtar kelimelerini ara.
  • Veraset değişimini sancağa çıkma, ekber ve erşed, kafes sırasıyla küçük bir akış şemasına çiz.
  • Keşif yıllarını (1488, 1492, 1498) ve Reform'u (1517) Osmanlı olaylarıyla aynı şeride yerleştir; dönemler arası bağ soruları kolaylaşır.
  • Bilim insanlarını alanlarıyla eşleştiren kartlar hazırla: Piri Reis coğrafya, Ali Kuşçu astronomi ve matematik, Mimar Sinan mimarlık, Itri müzik.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. 6 Nisan 1453'te başlayan kuşatmanın ardından 29 Mayıs'ta İstanbul'u fetheden Osmanlı padişahı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)II. Murad
  2. B)II. Bayezid
  3. C)Yavuz Sultan Selim
  4. D)II. Mehmed (Fatih Sultan Mehmed)
  5. E)Kanuni Sultan Süleyman
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D II. Murad'ın 1451'de vefatından sonra tahta yeniden geçen II. Mehmed, İstanbul'u 6 Nisan 1453'te kuşatmış ve 29 Mayıs'ta fethetmiştir. Diğer padişahlar ya ondan önce ya da sonra hüküm sürmüştür.

2. Osmanlı Devleti'nde Anadolu'da çıkan ve Celâli İsyanları olarak bilinen ayaklanmalar bu adı nereden almıştır?

  1. A)İstanbul'da maaşlarını alamayan yeniçerilerin ayak divanından
  2. B)Yavuz Sultan Selim Dönemi'nde Tokat civarında kendini mehdi ilan eden Bozoklu Şeyh Celal'in başlattığı isyandan
  3. C)Haçova Savaşı'nda görev yapan bir Osmanlı komutanının adından
  4. D)İsyanları bastırmakla görevlendirilen bir sadrazamın lakabından
  5. E)Safevi şahının Anadolu'ya gönderdiği bir elçinin adından
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Kitaba göre bu ayaklanmalar adını, Yavuz Sultan Selim Dönemi'nde Tokat civarında kendini mehdi ilan eden Bozoklu Şeyh Celal'in 1519'da başlattığı isyandan almıştır. Yeniçeri ayaklanmaları İstanbul isyanları grubundadır; diğer şıklar kitapta böyle bir adlandırmayla geçmez.

3. Aşağıdaki olaylar gerçekleşme sırasına göre dizildiğinde dördüncü sırada hangisi yer alır?

  1. A)Kasr-ı Şirin Antlaşması
  2. B)Mohaç Savaşı
  3. C)Çaldıran Savaşı
  4. D)Preveze Deniz Savaşı
  5. E)Ridaniye Savaşı
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Kitaptaki yıllara göre sıralama: Çaldıran (1514), Ridaniye (1517), Mohaç (1526), Preveze (1538), Kasr-ı Şirin (1639). Dördüncü sıradaki olay Preveze Deniz Savaşı'dır.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki cephe haritasını ya da isyanlar tablonu DubbAI'ye yükle; bu üniteye özel kronoloji ve neden-sonuç sorularıyla kendini dene.

10. sınıf Tarih: 2.261 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf tarih üniteleri

İlgili rehberler