İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Tarih · 10. sınıf

Türkistan'dan Türkiye'ye (1040-1299): konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf tarih Türkistan'dan Türkiye'ye ünitesinde Dandanakan'dan Kösedağ'a savaşları, Selçuklu teşkilatını, Ahiliği ve medreseleri öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programıyla yazılan 10. sınıf tarih kitabının ilk ünitesi, 1040 ile 1299 arasındaki yaklaşık iki buçuk yüzyılı ele alıyor. Başlangıç noktası Tuğrul ve Çağrı Beylerin Gaznelileri yendiği Dandanakan Savaşı, kapanış ise Osmanlı Beyliği'nin tarih sahnesine çıktığı 1299. Ünite dört alt bölümden oluşuyor: askerî mücadeleler, devlet ve ordu teşkilatındaki değişim, sosyal yaşam ve ekonomi, son olarak bilim, kültür, eğitim ve sanat. Kapakta verilen anahtar kavramlar da bu sırayı izliyor: gaza, fetih, Haçlı, sultan, örf, Ahilik, fütüvvet, medrese, tekke, şifahane ve Türkiye.

İlk bölüm bir savaşlar zinciri gibi okunmalı. Dandanakan (1040) Büyük Selçuklu Devleti'ni kurdu. Pasinler (1048), kitabın deyişiyle Selçukluların Doğu Roma ile yaptığı bilinen ilk savaş. Malazgirt (26 Ağustos 1071) Anadolu'nun kapılarını açtı; Alp Arslan'ın Turan taktiği ve Doğu Roma ordusundaki Uz ve Peçenek birliklerinin saf değiştirmesi zaferin etkenleri arasında sayılıyor. Ardından Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu ve Süleyman Şah'ın 1075'te İznik'i alıp merkez yapmasıyla Türkiye Selçuklu Devleti fiilen ortaya çıktı. Haçlı Seferleri (I. Haçlı 1096-1099, II. Haçlı 1147-1149, III. Haçlı 1189-1192, IV. Haçlı 1202-1204), Selahaddin Eyyubi'nin Hıttin zaferi ve 1187'de Kudüs'ün alınması, II. Kılıçarslan'ın 17 Eylül 1176'daki Miryokefalon zaferi ve 1243'te Moğollara karşı kaybedilen Kösedağ Savaşı bu bölümün omurgasını oluşturuyor.

İkinci bölüm, Türkistan'dan getirilen devlet geleneğinin İslamiyet'le nasıl harmanlandığını anlatıyor. Kut anlayışı yerini 'Allah'ın yeryüzündeki gölgesi' fikrine bıraktı, il kelimesinin yerini mülk aldı, kurultay divana dönüştü, kağan ve yabgu unvanları yerine hakan, han ve Gazneliler Dönemi'nden itibaren sultan kullanıldı. Taht, otağ, tuğ, para ve sancak gibi eski alametlere hutbe, çetr, taç, tuğra ve hilat eklendi. Atabeylik, ikta sistemi, gulam askerleri, Divan-ı Mezalim, şeri ve örfi hukuk ayrımı, pervane ve naib-i saltanat gibi görevliler de bu bölümün kavram listesinde.

Üçüncü ve dördüncü bölümler gündelik hayatı ve medeniyeti işliyor. Selçuklu toplumu yerleşme biçimine göre şehirliler, köylüler ve konargöçerler olarak üçe ayrılıyor; arazi has, ikta, öşri, haraci, mülk ve vakıf olarak sınıflandırılıyor. Kervansaraylar, tüccar mallarını güvenceye alan uygulamalar ve Ahi Evran öncülüğünde örgütlenen Ahilik ekonomik hayatın taşıyıcıları. Son bölümde Nizamiye Medreseleri, kütüphaneler, rasathaneler, darüşşifalar, Divriği Ulu Cami ve Darüşşifası; Hoca Ahmed Yesevi, Mevlana, Hacı Bektaş Veli, Yunus Emre, Kaşgarlı Mahmud, Ömer Hayyam, Cezeri ve İbni Bibi gibi şahsiyetler ile Avrupa'daki skolastik düşünce ve Gotik mimariyle karşılaştırmalar yer alıyor.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitede en çok puan kaybettiren hata, savaşların sonuçlarını birbirine karıştırmak. Bir kural koy: Malazgirt kapıyı açar, Miryokefalon kapıyı kilitler. Malazgirt'ten sonra Türkmen göçü hızlanır ve beylikler kurulur; Miryokefalon ise Doğu Roma'nın Türkleri Anadolu'dan çıkarma planını sona erdirir, kitapta da Anadolu'nun Türk yurdu olduğunun tescili gibi yorumlanır. Kösedağ ise tersine bir kırılma: devlet yıkılmaz ama Moğol tahakkümüne girer. 'Kösedağ'dan hemen sonra Türkiye Selçuklu Devleti yıkıldı' gibi bir öncül görürsen yanlış olduğunu hatırla.

İkinci tuzak, değişim ile süreklilik ayrımı. Kitap bu iki kavramı bilinçli olarak yan yana kullanıyor. Onlu sistem, ok ve yay, atlı birliklerin vurucu güç olması, hanedanın ortak egemenlik anlayışı ve veraset kurallarının belirsizliği süreklilik örnekleri. Hutbe, sultan unvanı, divan teşkilatı, ikta sistemi ve gulam askerleri ise İslamiyet sonrası gelen değişimler. Soru sana bir uygulama verip 'İslamiyet öncesi gelenek mi, sonradan mı gelir?' diye sorduğunda bu listeye bak.

Üçüncü sık hata Ahilik ile fütüvveti eş tutmak. Kitaba göre Ahilik, Abbasi Halifesi Nasır Lidinillah öncülüğünde ortaya çıkan fütüvvet teşkilatını örnek alarak kuruldu ama Türkiye Selçukluları Dönemi'nin koşulları ve Moğol istilasının yarattığı sorunlar onu kendine özgü bir yapıya dönüştürdü. Yani ilişki kaynak ve dönüşüm ilişkisi, birebir aynılık değil. Benzer şekilde atabeylik sistemini yalnızca olumlu bir eğitim kurumu sanma; Büyük Selçuklu'da bazı atabeylerin özerklik ilan etmesi merkezî otoriteyi zayıflattı, Türkiye Selçuklu'da ise yetkileri sınırlandırıldı.

Soru kalıpları genelde üç tipte gelir: kısa bir kaynak metin verip hangi olaya ait olduğunu sordurmak, iki kurum ya da iki savaşı karşılaştırtmak ve olaylar arasında sıralama yaptırmak. Sıralama sorularında yılları ezberlemek yerine neden-sonuç zinciri kur: Dandanakan, Pasinler, Malazgirt, İznik'in merkez olması, I. Haçlı ile İznik'in kaybı ve Konya'ya geçiş, Miryokefalon, Kudüs'ün alınması, Babaî İsyanı, Kösedağ.

Sınavdaki yeri ve 9. ve 11. sınıfla bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde tarih 5 soruyla temsil ediliyor. Bu sorular genelde kaynak okuma, kavram eşleştirme ve neden-sonuç kurma becerisi ister; bu ünitedeki kaynak metinli etkinlikler tam olarak bu beceriyi çalıştırıyor. İleride sınav kapsamının nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından izlemelisin, ama Türk-İslam devlet geleneğini ve Anadolu'nun yurt hâline gelişini anlamak Osmanlı konularının tamamı için temel oluşturur.

9. sınıf Maarif tarih kitabı Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih, Eski Çağ Medeniyetleri ve Orta Çağ Medeniyetleri ünitelerinden oluşuyor. Kurultay, töre, kağan, onlu sistem, divan, kervansaray ve skolastik düşünce gibi kavramlarla ilk kez orada karşılaştın. Bu ünite o kavramları Selçuklu dünyasına taşıyıp değişim ve süreklilik açısından yeniden sorguluyor; 9. sınıf notlarına kısa bir göz atmak karşılaştırma sorularında işini kolaylaştırır.

Ünitenin sonu doğrudan bir sonraki üniteye bağlanıyor. Kösedağ sonrası Moğol baskısı Türkmenleri batıya itiyor ve Osmanlı Beyliği bu ortamda doğuyor. İkta sisteminin Osmanlı'daki tımara, Ahiliğin kuruluş dönemindeki şehir hayatına, Selçuklu medreselerinin İznik Orhaniye'ye uzanan çizgisini burada kurarsan ikinci üniteyi çok daha hızlı okursun. 11. sınıfta ise 1683 sonrası Osmanlı işleniyor; oradaki ıslahat tartışmaları bile bu ünitedeki merkez ve taşra dengesine dayanıyor.

Önerilen çalışma sırası

Önce boş bir A4 kâğıdına yatay bir zaman şeridi çiz ve 1040'tan 1299'a kadar savaşları yerleştir. Her savaşın altına iki satır yaz: taraflar ve tek cümlelik sonuç. Haçlı Seferleri'ni ayrı bir renkle göster, çünkü hem Anadolu'daki hem de Suriye ve Filistin'deki olaylarla iç içe geçiyorlar.

İkinci adımda bir karşılaştırma tablosu hazırla: sütunlara Karahanlı, Gazneli, Büyük Selçuklu ve Türkiye Selçuklu; satırlara hükümdar unvanı, divan ve başındaki görevli, ordu yapısı, taşra yönetimi yaz. Kitabın etkinlikleri de bu tabloyu istiyor ve sınavdaki karşılaştırma soruları büyük ölçüde bu satırlardan çıkıyor.

Üçüncü adımda arazi türlerini ve sosyal yapıyı bir kavram haritasına dök, Ahilik ile fütüvvetin ilişkisini oklarla göster. Son adımda şahsiyet kartları yap: her kartın ön yüzüne kişinin adını, arka yüzüne alanını, eserini ve yaşadığı bölgeyi yaz. Kaşgarlı Mahmud ile Divânü Lugâti't-Türk'ü, Cezeri ile otomatları, Yunus Emre ile Türkçe şiiri eşleştirebiliyorsan bu bölümü tamamlamış sayılırsın.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte 1040-1299 yılları arasında meydana gelen önemli askerî mücadelelerin Türk tarihinin seyrine etkilerini karşılaştırabilme
  • Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerde devlet ve ordu teşkilatında meydana gelen değişim ve sürekliliği yorumlayabilme
  • Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerin sosyoekonomik faaliyetleri ile yerleşme ve şehirleşme anlayışları arasındaki ilişkiyi sorgulayabilme
  • Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türk-İslam medeniyetinde bilim, kültür, eğitim ve sanat alanlarında meydana gelen gelişmeleri Anadolu’nun Türkleşme ve İslamlaşma sürecine etkisi açısından değerlendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Malazgirt, Miryokefalon ve Kösedağ için 'kapıyı açar, kilitler, Moğol'a bırakır' üçlüsünü ezberle; sonuç sorularının çoğu bu ayrıma dayanır.
  • Her kavramın yanına 'İslamiyet öncesi' ya da 'İslamiyet sonrası' etiketi koy; değişim ve süreklilik sorularında hızlanırsın.
  • Haçlı Seferleri'ni numaralarına göre tek satırlık kartlara yaz: yıl aralığı, Anadolu'daki sonuç, Doğu Akdeniz'deki sonuç.
  • Kaynak metin sorularında önce metindeki unvan, kurum ve yer adlarını işaretle; olayı çoğu zaman bu ipuçları ele verir.
  • Arazi türlerini (has, ikta, öşri, haraci, mülk, vakıf) gelirin kime gittiği sorusuyla eşleştirerek çalış.
  • Şahsiyetleri eserleriyle eşleştiren kartlar hazırla ve haftada iki kez karıştırarak kendini test et.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Tuğrul ve Çağrı Beylerin liderliğindeki Oğuzların 1040'ta Gaznelileri yenerek kendi devletlerini kurdukları savaş aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Pasinler Savaşı
  2. B)Dandanakan Savaşı
  3. C)Malazgirt Savaşı
  4. D)Miryokefalon Savaşı
  5. E)Kösedağ Savaşı
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B 1040'ta Gaznelilere karşı kazanılan ve Büyük Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu sağlayan savaş Dandanakan'dır. Pasinler 1048'de Doğu Roma'ya, Malazgirt 1071'de Doğu Roma'ya, Miryokefalon 1176'da Doğu Roma'ya, Kösedağ 1243'te Moğollara karşı yapılmıştır.

2. Büyük Selçuklu Devleti'nde genç meliklerin, kendilerine rehberlik edecek görevlilerle birlikte eyaletlere gönderilmesi uygulamasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Eyaletlerdeki vergi oranlarının artırılması
  2. B)Halifenin eyaletler üzerindeki yetkisinin güçlendirilmesi
  3. C)Türkmenlerin şehirlere yerleşmesinin engellenmesi
  4. D)Meliklerin yönetim tecrübesi kazanarak ülkeyi yönetmeye hazırlanması
  5. E)Meliklerin taht üzerindeki haklarının tamamen kaldırılması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Soru atabeylik sistemini tarif ediyor. Kitaba göre bu uygulamanın temel amacı meliklerin yönetim tecrübesi kazanmasıydı. Bazı atabeylerin sonradan özerklik ilan etmesi amacın değil, sistemin yol açtığı bir sorunun örneğidir; diğer şıklar sistemle ilgili değildir.

3. Aşağıdaki yargıları ele alalım. I. Pasinler Savaşı, Selçukluların Doğu Roma İmparatorluğu ile yaptığı bilinen ilk savaştır. II. Miryokefalon Savaşı'nda Selçuklu ordusunun başında Türkiye Selçuklu Sultanı II. Kılıçarslan bulunmaktadır. III. Kösedağ Savaşı'ndan hemen sonra Türkiye Selçuklu Devleti yıkılmıştır. Bu yargılardan hangileri doğrudur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız II
  3. C)I ve II
  4. D)II ve III
  5. E)I, II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C I doğru: kitap Pasinler'i (1048) Selçukluların Doğu Roma ile yaptığı bilinen ilk savaş olarak anar. II doğru: 1176'daki Miryokefalon zaferini Sultan II. Kılıçarslan kazanmıştır. III yanlış: Kösedağ'da (1243) devlet büyük bir darbe almış ve Moğol tahakkümüne girmiştir ama hemen yıkılmamıştır. Doğru cevap I ve II.

Kendi notundan soru üret

Defterine çıkardığın savaşlar zaman şeridini ya da Selçuklu teşkilatı tablonu DubbAI'ye yükle; bu üniteye özel kaynak metinli ve sıralama sorularıyla kendini sına.

10. sınıf Tarih: 2.261 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf tarih üniteleri

İlgili rehberler