İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Tarih · 9. sınıf

Eski Çağ Medeniyetleri: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf tarih Eski Çağ Medeniyetleri ünitesinde Tarım Devrimi'ni, medeniyet havzalarını, yönetim, ordu, hukuk ve inancı ve konargöçer Türkleri öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programındaki 9. sınıf tarih kitabının ikinci ünitesi, insanlığın avcı toplayıcılıktan devlet kurmaya uzanan yolculuğunu beş alt bölümde anlatır: Tarım Devrimi, Eski Çağ'da yönetenler ve savaşanlar, hukuk, inanç ile bilim ve sanat ilişkisi ve Türklerde konargöçer yaşam. Anahtar kavramlar artı ürün, saban, piramit, ziggurat, senato, kağan, kurultay, töre, konargöçer, yazıt, onlu sistem ve medeniyettir. Kitap medeniyeti bir toplumun maddi ve manevi birikiminin tamamı olarak ele alır; benzer medeniyet özelliklerinin görüldüğü bölgeye de medeniyet havzası der.

İlk bölüm tarih öncesi çağlarla açılır: Eski Taş (Paleolitik), Orta Taş (Mezolitik), Yeni Taş (Neolitik) ve Maden Çağları. Kitaptaki kronolojiye göre Neolitik Çağ MÖ 10.000 dolaylarında başlar ve yazı MÖ 3200 civarında icat edilir. Tarım Devrimi birbirinden bağımsız olarak üç bölgede gerçekleşmiştir: Mezopotamya'da buğday (yaklaşık MÖ 10.000), Güneydoğu Asya'da pirinç (yaklaşık MÖ 8000) ve Orta Amerika'da teosinte adlı yabani bitkiden mısır (yaklaşık MÖ 7000). Tarımla birlikte yerleşik hayat, artı ürün, takas, nüfus artışı, özel mülkiyet, iş bölümü ve sosyal sınıflar ortaya çıkar; artı ürünü kayda geçirme ihtiyacı da yazının doğuşunda etkili olur. Anadolu'daki Çatalhöyük, Hacılar, Cafer Höyük ve Aşıklı Höyük gibi yerleşimler bu sürecin yakından tanıdığın örnekleridir.

İkinci bölüm medeniyet havzalarını tanıtır: Mezopotamya (Sümer, Akad, Asur, Babil), Mısır, Anadolu (Hitit, İyon, Urartu, Frig, Lidya), Avrupa (Yunan şehir devletleri, Roma, Makedonya) ve Türkistan (İskitler, Asya Hunları). Ardından altı devletin yönetim ve ordusu karşılaştırılır: Sümer, Mısır, Akad, Hitit, Roma ve Asya Hun. Üçüncü bölüm hukuku işler: Lagaş kralı Urkagina'nın bilinen ilk yazılı kanunları, Hammurabi'nin 282 maddelik kanunları, Hititlerin 200 maddelik kanunları, Roma'nın 12 Levha Kanunları ve Türklerin yazısız töre hukuku. Dördüncü bölüm Asur, Mısır, Hitit, Urartu, Yunan ve Hunlarda inanç ile bilim ve sanatın bağını kurar; beşinci bölüm ise Türklerin yaylak ve kışlak arasında gidip gelen konargöçer yaşamını ve bunun Yörüklerle bugüne uzanan izlerini anlatır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitede bilgi çok, ama hepsi birkaç ana ilişkiye bağlanıyor. İlki coğrafya ile üretim arasındaki ilişkidir: üç tarım bölgesinin iklimi, suyu ve toprağı farklı olduğu için farklı bitkiler evcilleştirilmiştir. İkincisi artı ürün ile devlet arasındaki ilişkidir: üretim fazlası depolama, koruma, vergi ve kayıt ihtiyacı doğurur, bu da yönetici, din görevlisi, asker ve tüccar gibi sınıflara ve sonunda devlete götürür. Sınavda 'Tarım Devrimi tek bir merkezden dünyaya yayılmıştır' türü bir yargı görürsen, kitabın üç bölgede bağımsız gelişme vurgusuyla çeliştiğini hatırla.

Yönetim ve ordu sorularında meşruiyet kaynağı kilit kavramdır. Sümer krallarında idari, dinî, askerî ve yargı yetkisi bir arada toplanmıştır. Mısır kralları tanrının temsilcisi ya da tanrı kral sayılmış, MÖ XV. yüzyıldan sonra firavun unvanını kullanmıştır. Akad kralları 'dünya hâkimi' olarak anılmış ve kitap Akadları şehir devletinden çok uluslu imparatorluk modeline geçişin örneği olarak verir. Hitit kralı Fırtına Tanrısı'nın temsilcisidir; Pankuş adlı bir meclis vardır. Roma'da MÖ 509'da cumhuriyete geçilmiş, konsüller senatoya danışmış, MÖ 27'de İmparatorluk Dönemi başlamıştır. Asya Hunlarında ise yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiği inancı kut kavramıyla ifade edilir ve hükümdar kurultaya danışır.

Ordu tarafında da her devletin bir imzası var. Mısır ordusunun gücü metal silahlar ve atlı savaş arabalarından gelir; Hitit ordusu önce savaş arabalarıyla düşmanı yıpratıp sonra piyadeyle vurur; Roma lejyonlardan oluşur ve kaplumbağa dizilişini kullanır; Akadlar Mezopotamya'da ilk daimî orduyu kurar ama ordunun ihtiyaçlarını sürekli karşılayamaz. Asya Hunlarında Mete Han MÖ 209'da başa geçip onlu sistemi uygulamış, ordu Turan (hilal) taktiğiyle savaşmıştır. Askerlik ayrı bir meslek sayılmamış, idari görevliler aynı zamanda komutan olmuştur. Bu farkları tablo hâlinde çalışmazsan şıklarda birbirine karışır.

Hukukta en sık hata, bütün Eski Çağ kanunlarını kısasa kısas diye genellemektir. Kitaba göre Mezopotamya'da kısasa kısas yaygındır, Anadolu devletlerinde ise genellikle para cezası görülür; Hitit kanunlarında tarımsal üretimi koruyan maddeler öne çıkar. Roma'da cezalar kişinin statüsüne göre değişir. Türk töresinde eşit suça eşit ceza esastır, konargöçer yaşam yüzünden uzun hapis yoktur, ama isyan, askerden kaçma ve cinayet ölümle cezalandırılır. İnanç ve sanat bölümünde ise ziggurat ile piramidi karıştırma: ziggurat Mezopotamya'da ibadet ve depolama amaçlı basamaklı tapınak, piramit Mısır'da kral mezarıdır. Kitapta bir de olgu ile görüş ayrımı çalıştırılır; kaynaktaki yazarın yorumlarını kanıtlanabilir bilgilerden ayırmak bu ünitede de önemlidir.

Sınavdaki yeri ve önceki ve sonraki ünitelerle bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde tarih 5 soruyla temsil ediliyor ve uygarlık tarihi, metin ya da kaynak üzerinden yorum isteyen sorulara elverişli bir alandır. Bu ünitede seni en çok zorlayacak şey, MÖ tarihlerini doğru sıralamaktır: MÖ'de sayı büyüdükçe olay daha eskidir. Akadların yıkılışı (MÖ 2150 dolayları), Kadeş Antlaşması (MÖ 1270), Lidya'nın Persler tarafından yıkılması (MÖ 546), Roma'da cumhuriyete geçiş (MÖ 509) ve Asya Hun Devleti'nin kuruluşu (MÖ 220) gibi kilit tarihleri tek bir şeride dizip çalışmak bu karışıklığı önler.

Ünite, bir önceki ünitenin yöntem bilgisini uygulamaya döker. Sümer tabletleri yazılı kaynak, Akbabalar Steli ve kabartmalar görsel ve nesne kaynağı, Tariat Kitabesi ve Orhun Yazıtları birinci elden yazılı kaynak örnekleridir. Eski Çağ Türkleriyle ilgili bilgilerin çoğunun Çin kaynaklarına dayandığını bilmek de bir kaynak eleştirisi farkındalığıdır.

Sonraki ünite olan Orta Çağ Medeniyetleri doğrudan bu ünitenin üzerine kurulur. Asya Hunlarının konargöçer düzeni, kurultay ve töre geleneği Göktürk ve Uygur devletlerinde devam eder; Roma'nın ikiye ayrılması Kavimler Göçü ile bağlantılıdır ve Batı Roma'nın 476'da yıkılışı Orta Çağ'ın başlangıcı için kullanılan sınırlardan biridir. 10. sınıf Maarif tarih kitabının ilk ünitesi Türkistan'dan Türkiye'ye adını taşır; Türklerin Anadolu'ya gelişi ve Yörüklerin konargöçer kültürü orada tarihsel bağlamıyla yeniden karşına çıkacak.

Önerilen çalışma sırası

Önce tarih öncesi çağları ve Tarım Devrimi'ni bir zaman şeridi üzerinde topla. Üç tarım bölgesini, yaklaşık tarihlerini ve evcilleştirilen bitkiyi yan yana yaz; ardından Tarım Devrimi'nin sosyal ve ekonomik sonuçlarını bir neden-sonuç zinciri olarak çiz: tarım, yerleşik hayat, artı ürün, kayıt ihtiyacı, yazı, sınıflar, devlet.

İkinci adımda bir karşılaştırma tablosu hazırla: satırlarda Sümer, Mısır, Akad, Hitit, Roma ve Asya Hun; sütunlarda yönetim şekli, hükümdarın meşruiyet kaynağı, meclis, ordu yapısı ve silah ile taktik. Aynı tabloya hukuk sütunu ekle ve her devletin kanunlarının belirgin bir özelliğini yaz. Bu tek tablo ünitenin yarısını kapsar.

Üçüncü adımda inanç, bilim ve sanat bölümünü her medeniyet için üç kelimelik notlarla özetle: Asur için lamassu ve kabartma, Mısır için mumya, papirüs ve güneş takvimi, Hitit için çivi yazısı ile hiyeroglifin birlikte kullanımı ve Yazılıkaya, Urartu için Haldi ve Şamran Kanalı, Yunan için Dor, İon ve Korint düzenleri, Hunlar için Gök Tanrı inancı, kurgan, balbal ve hayvan üslubu. Son olarak konargöçer yaşamı yaylak, kışlak, çadır, beslenme, giyim ve töre başlıklarıyla bir zihin haritasına dök ve Sarıkeçili Yörükleri örneğiyle bugüne bağla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Tarım Devrimi’nin Eski Çağ medeniyetlerindeki yerleşmeye ve ekonomik faaliyetlere etkisini değerlendirebilme
  • Eski Çağ’daki farklı medeniyetlerin yönetim ve ordu sistemlerini özetleyebilme
  • Eski Çağ medeniyetlerinde hukukun toplumsal düzeni sağlamadaki rolünü sorgulayabilme
  • Eski Çağ toplumlarındaki inançlar ile bilim ve sanat anlayışları arasındaki ilişkiyi yorumlayabilme
  • Türklerde konargöçer yaşama ilişkin bakış açısı geliştirebilme

Çalışma taktikleri

  • MÖ tarihlerinde büyük sayı daha eskidir; sıralama sorularında önce tarihleri yanına not et, sonra küçülen sırayla diz.
  • Tarım Devrimi'ni üç satırlık bir tabloyla ezberle: Mezopotamya buğday, Güneydoğu Asya pirinç, Orta Amerika mısır; hepsi birbirinden bağımsız.
  • Yönetim sorularında hükümdarın gücünü nereden aldığına bak: tanrı kral, tanrının temsilcisi, kut ya da senato ve konsüller, her biri farklı bir devleti işaret eder.
  • Hukuk sorularında 'bütün Eski Çağ kanunları kısasa kısastı' gibi genellemelere güvenme; Anadolu'da para cezası, Roma'da statüye göre ceza, Türklerde töre öne çıkar.
  • Ziggurat Mezopotamya'da tapınak, piramit Mısır'da mezar; lamassu Asur, Yazılıkaya Hitit, Şamran Kanalı Urartu ile eşleşir.
  • Konargöçer yaşamı çalışırken her özelliğin coğrafi nedenini yanına yaz; örneğin hapishane olmaması hareketli yaşamla, keçe çadır iklimle açıklanır.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Ders kitabındaki bilgilere göre Tarım Devrimi'nin gerçekleştiği bölgeler ile bu bölgelerde evcilleştirilen başlıca bitki eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

  1. A)Mezopotamya: pirinç
  2. B)Güneydoğu Asya: mısır
  3. C)Orta Amerika: mısır
  4. D)Mezopotamya: mısır
  5. E)Güneydoğu Asya: buğday
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Kitaba göre Mezopotamya'da buğday, Güneydoğu Asya'da pirinç, Orta Amerika'da ise teosinte adlı yabani bitkiden mısır evcilleştirilmiştir. Bu yüzden yalnız 'Orta Amerika: mısır' eşleştirmesi doğrudur; diğer şıklar bitkileri bölgeler arasında yer değiştirir.

2. Eski Çağ hukukuyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangileri ders kitabındaki bilgilerle uyumludur? I. Lagaş kralı Urkagina'nın hazırlattığı kanunlar, tarihte bilinen ilk yazılı kanunlardır. II. Babil kralı Hammurabi'nin kanunlarında kısasa kısas ilkesi esas alınmıştır. III. Hitit kanunlarında suçlara yalnızca kısasa kısas uygulanmış, para cezasına yer verilmemiştir.

  1. A)Yalnız I
  2. B)I ve II
  3. C)I ve III
  4. D)II ve III
  5. E)I, II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B I doğrudur: kitap Urkagina kanunlarını bilinen ilk yazılı kanunlar olarak verir. II doğrudur: Hammurabi kanunları kısasa kısas ilkesine dayanır. III yanlıştır: kitaba göre Anadolu devletlerinde suçlulara genellikle para cezası verilmiş, Hitit kanunlarında da gümüşle ödenen cezalar yer almıştır. Doğru cevap I ve II.

3. Aşağıda Eski Çağ'a ait bazı gelişmeler karışık olarak verilmiştir: I. Asya Hun Devleti'nin kurulması II. Hititler ile Mısırlılar arasında Kadeş Antlaşması'nın imzalanması III. Akad Devleti'nin Gutiler tarafından yıkılması IV. Roma'da krallıktan cumhuriyete geçilmesi V. Lidya Devleti'nin Persler tarafından yıkılması Bu gelişmelerin eskiden yeniye doğru sıralaması hangisidir?

  1. A)III, II, V, IV, I
  2. B)III, II, IV, V, I
  3. C)II, III, V, IV, I
  4. D)III, V, II, IV, I
  5. E)I, IV, V, II, III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Kitaptaki tarihler: Akadların yıkılışı MÖ 2150 dolayları (III), Kadeş Antlaşması MÖ 1270 (II), Lidya'nın yıkılışı MÖ 546 (V), Roma'da cumhuriyete geçiş MÖ 509 (IV), Asya Hun Devleti'nin kuruluşu MÖ 220 (I). MÖ tarihlerde büyük sayı daha eski olduğu için sıra III, II, V, IV, I olur. E şıkkı tarihleri küçükten büyüğe dizip MÖ mantığını ters uygulayan çeldiricidir; B şıkkı birbirine yakın MÖ 546 ile MÖ 509'u karıştırır.

Kendi notundan soru üret

Eski Çağ devletlerini karşılaştırdığın tabloyu ya da Tarım Devrimi zaman şeridini DubbAI'ye yükle; sana yönetim, ordu, hukuk ve kronoloji üzerine bu üniteye özel yeni sorular üretsin.

9. sınıf Tarih: 2.806 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf tarih üniteleri

İlgili rehberler