İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Tarih · 9. sınıf

Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf tarih Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih ünitesinde tarihin faydalarını, olay ve olguyu, kaynak eleştirisini ve dijital tarihi öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programıyla yazılan 9. sınıf tarih kitabı, padişahlar ya da savaşlarla değil, tarihin kendisini sorgulayan bir üniteyle açılıyor. Geçmişin İnşa Sürecinde Tarih dört alt bölümden oluşur: tarih öğrenmenin faydaları, tarihin doğası, tarihsel bilginin üretim süreci ve tarih araştırma ile yazımında dijital dönüşüm. Ünitenin anahtar kavramları arşiv, dijitalleşme, geçmiş, kanıt, olay, olgu, tarih, tarihçi, tarihsel bilgi, tarihsel zaman ve yapay zekâdır. Bu kavramları birer cümleyle tanımlayabildiğin an ünitenin iskeletini kurmuş olursun.

İlk bölüm, tarihin bireye ve topluma ne kazandırdığını tartışır. Kitap burada kimlik ve aidiyet duygusu, millî bilinç, ortak değerlerin benimsenmesi, kültürel mirasa sahip çıkma, olaylara farklı açılardan bakabilme ve empati kurma gibi kazanımlar üzerinde durur. Çanakkale Şehitler Abidesi, yurt dışından iade edilen Kanatlı Denizatı Broşu ve Zeugma'daki Çingene Kızı mozaiğinin kayıp parçaları gibi örnekler, geçmişe sahip çıkmanın somut bir davranış olduğunu gösterir. Piri Reis ve arkeolog Jale İnan'ın hayatları da tarihle ilgilenen insanların topluma neler bıraktığına dair örnek olarak verilir.

İkinci bölüm, ünitenin en yoğun kısmıdır. Burada geçmiş ile tarihin aynı şey olmadığını öğrenirsin: geçmiş, bugüne göre geride kalmış zaman dilimidir; tarih ise tarihçinin kanıtlara dayanarak bu geçmişi bugünden yeniden kurma çabasıdır. Tarihsel bilginin oluşması için üç unsur birlikte gerekir: konu olan insan, geçmişten iz taşıyan kaynak ve bu kaynağı yöntemle sorgulayan tarihçi. Kitap ayrıca olay ile olguyu ayırır. Olay belirli bir zamanda yaşanmış somut ve özel bir gelişmedir; olgu ise kanıtlanabilen, daha genel ve soyut bir süreçtir. Hicret bir olay, İslamiyet'in yayılışı bir olgudur; James Watt'ın 1769'daki buhar makinesi bir olay, Sanayi Devrimi bir olgudur.

Aynı bölümde zaman ve takvim de işlenir. Kitaba göre ilk ay takvimini Sümerler hazırlamış ve yılı 12 ay, 354 gün olarak hesaplamıştır; ilk güneş takvimini Eski Mısırlılar kullanmış, bu takvim Roma'da Julius Caesar döneminde yeniden düzenlenmiş, 1582'de Papa XIII. Gregorius'un değişiklikleriyle bugün kullandığımız Gregoryen takvim ortaya çıkmıştır. Yazının bulunmasıyla, yaklaşık MÖ 3200'lerde Sümerlerle tarih devirlerinin başladığı kabul edilir; öncesi tarih öncesi devirlerdir. Üçüncü bölüm tarihe yardımcı bilimleri, kaynak türlerini ve altı aşamalı bilgi üretim sürecini; dördüncü bölüm ise dijital kaynakları, veri işleme adımlarını ve yapay zekânın tarihçiye etkisini anlatır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitede en çok karıştırılan çift olay ve olgudur. Ayırt etmek için kendine şunu sor: Bu gelişmeye tek bir gün ya da kısa bir zaman aralığı verebilir miyim? Verebiliyorsan büyük ihtimalle olaydır. Yüzyıllara yayılan, birçok olayın toplamından oluşan genel bir süreç söz konusuysa olgudur. Sınavda bir savaşın, bir suikastin ya da bir icadın olgu diye verildiği şık genellikle çeldiricidir.

İkinci sık hata, tarihi laboratuvar bilimleriyle aynı kefeye koymaktır. Kitap, tarihin bilimsel bir disiplin olduğunu ama geçmişin deneyle tekrar edilemeyeceğini, gözlemlenemeyeceğini ve kesin yasalara bağlanamayacağını vurgular. Bu yüzden tarihsel bilgi yeni belge ve buluntularla değişebilir; Göbeklitepe kazılarının Neolitik Çağ'a bakışı değiştirmesi bunun en bilinen örneğidir. Yani tarihsel bilgi hem bilimseldir hem de yoruma ve yenilenmeye açıktır. 'Tarihsel bilgi kesindir ve değişmez' diyen bir yargı bu ünitenin mantığına göre yanlıştır.

Kaynak sorularında iki sınıflandırmayı birlikte bilmelisin. Birincisi zamana göre: olay sırasında ya da hemen sonrasında üretilmiş özgün kaynaklar birinci elden, bunlara dayanılarak çok sonra yazılmış çalışmalar ikinci elden kaynaktır. İkincisi biçime göre: destan ve menkıbe gibi sözlü kaynaklar; tablet, kitabe, ferman, arşiv belgesi gibi yazılı kaynaklar; fotoğraf ve belgesel gibi sesli ve görüntülü kaynaklar; silah, süs eşyası, arkeolojik kalıntı gibi eşya ve nesneler. Yardımcı bilimlerde de eşleştirme sorulur: eski paralar nümismatiğin, kitabeler epigrafinin, eski yazı türleri paleografinin, resmî belgelerin biçimi diplomatiğin, mühür ve armalar heraldiğin, buluntunun yaşını karbon-14 ile belirlemek kimyanın alanıdır.

Tarihsel bilginin üretim aşamaları da sıralama sorusu olarak karşına çıkabilir: konu ya da sorun belirleme, kaynaklardan bilgi toplama, kaynağı inceleme, kaynağı sorgulama, kaynağı yorumlama ve kanıta dayalı ürün oluşturma. İnceleme ile sorgulamayı karıştırma. İncelemede kaynağın türü, yazarı, tarihi gibi kimlik bilgileri belirlenir; sorgulamada ise çelişki, ön yargı, propaganda olup olmadığına ve güvenilirliğine bakılır. Kitaptaki Vinland Haritası örneği bu yüzden önemlidir: parşömen gerçekten eski çıksa da mürekkebin çok sonraki bir döneme ait olduğu bilimsel testlerle anlaşılmış ve haritaya dayanan iddialar çökmüştür. Dijital bölümde ise dijital doğmuş kaynak ile sonradan dijitalleştirilmiş kaynak ayrımını ve dijital tarihin geleneksel tarih yazımının yerine değil, yanında duran tamamlayıcı bir yöntem olduğunu aklında tut.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde tarih 5 soruyla yer alıyor. Bu ünite kronolojik bir dönem anlatmadığı için doğrudan bilgi sorusundan çok, verilen bir metni ya da kaynak tanımını yorumlatan sorulara zemin hazırlar. Bir paragrafta anlatılan araştırmacının hangi aşamada olduğunu bulmak, bir kaynağın birinci elden mi ikinci elden mi olduğunu söylemek ya da bir cümlenin olay mı olgu mu bildirdiğini ayırt etmek bu ünitenin kazandırdığı becerilerdir. Gelecek yılların sınav kapsamı için ÖSYM duyurularını izlemelisin, ama kaynağı okuyup yorumlama becerisi hangi formatta olursa olsun işine yarar.

Bu ünitenin asıl değeri, kitabın geri kalanını okuma biçimini belirlemesidir. Eski Çağ ünitesinde Sümer tabletlerini, Hitit antlaşmalarını ya da Orhun Yazıtları'nı gördüğünde, bunların hangi tür kaynak olduğunu ve hangi yardımcı bilimin onları çözdüğünü düşünebilmelisin. Orta Çağ ünitesinde göçleri ve devletleri karşılaştırırken neden-sonuç, değişim ve süreklilik kavramları elinin altında olmalı.

10. sınıf Maarif tarih kitabı Türkistan'dan Türkiye'ye, Beylikten Devlete Osmanlı ve Cihan Devleti Osmanlı ünitelerinden oluşuyor. Orada daha çok olay ve kişi bilgisi gelecek; bu ünitede öğrendiğin kaynak sorgulama alışkanlığı ise bir kronik, bir vakfiye ya da bir arşiv belgesiyle karşılaştığında onu doğru yorumlamanı sağlayacak. Kitabın da belirttiği gibi tarih çağlarına ayırma Avrupa merkezli bir yaklaşımdır; bunu bilmek, sonraki ünitelerde çağ adlarını mutlak sınırlar gibi değil, kolaylaştırıcı etiketler gibi görmeni sağlar.

Önerilen çalışma sırası

Önce temel kavramlar listesini çıkar: tarih, tarihçi, tarihsel bilgi, kanıt, geçmiş, zaman, yöntem, olay, olgu, neden-sonuç, değişim ve süreklilik. Her birini kendi cümlenle yaz ve yanına kendi hayatından küçük bir örnek ekle. Örneğin dünkü gününü anlatıp bunu destekleyecek kanıtları (mesajlar, fotoğraflar, bir arkadaşının tanıklığı) sıralamak, geçmiş ile tarih farkını kendi kendine göstermenin kolay bir yoludur.

İkinci adımda iki tablo hazırla. Birinde kaynak türlerini dört başlık altında topla ve her birine kitaptan örnekler yaz. Diğerinde tarihe yardımcı bilimleri, inceledikleri malzeme ile eşleştir. Bu iki tablo, ünitenin ezber gerektiren tek kısmıdır ve karşılaştırmalı tekrar edildiğinde kalıcı olur.

Üçüncü adımda altı aşamalı bilgi üretim sürecini bir akış şeması olarak çiz ve her aşamaya, kitaptaki örneklerden (Vinland Haritası, Pachymérès'in eseri, Harput kazıları gibi) birini iliştir. Son adımda dijital tarihe geç: veriyi sayısallaştırma, düzenleme ve meta veriye dönüştürme, analiz ve paylaşma adımlarını bir örnek konu üzerinden kendin kurgula. Kitaptaki çay örneğinin yerine kendi seçtiğin bir konuyu koymak, süreci ezberlemek yerine anlamanı sağlar.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Tarih öğrenmenin bireye ve topluma faydalarını yorumlayabilme
  • Tarihin doğasını farklı kaynaklar üzerinden inceleyebilme
  • Tarihsel bilginin üretim sürecini çözümleyebilme
  • Dijitalleşmenin tarih araştırma ve yazımının dönüşümüne etkisini değerlendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Bir gelişmeye kısa ve belirli bir tarih verebiliyorsan önce 'olay' diye düşün; yüzyıllara yayılan genel süreçler 'olgu'dur.
  • Kaynak sorularında önce kaynağın olayla aynı dönemde mi yoksa çok sonra mı üretildiğine bak; birinci el ve ikinci el ayrımı buradan çıkar.
  • Yardımcı bilimleri malzemeyle eşleştirerek çalış: para nümismatik, kitabe epigrafi, eski yazı paleografi, mühür ve arma heraldik, resmî belge diplomatik.
  • Bilgi üretim aşamalarında 'inceleme' kaynağın kimliğini, 'sorgulama' güvenilirliğini ve ön yargısını kontrol eder; bu iki adımı bir örnekle ayırt et.
  • 'Tarihsel bilgi değişmez' ya da 'dijital tarih geleneksel tarihin yerini alır' gibi kesin yargılar bu ünitenin mantığıyla çelişir; şıklarda bunlara dikkat et.
  • Takvim bilgilerini bir zaman şeridine yerleştir: Sümer ay takvimi, Mısır güneş takvimi, Julius Caesar düzenlemesi, 1582 Gregoryen takvim.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdakilerden hangisi tarihsel olay değil, tarihsel olgu niteliğindedir?

  1. A)İlk Müslümanların Mekke'den Medine'ye hicret etmesi
  2. B)James Watt'ın 1769'da endüstriyel buhar makinesini icat etmesi
  3. C)İslamiyet'in yayılışı
  4. D)Arşidük Franz Ferdinand'ın 28 Haziran 1914'te Saraybosna'da suikaste uğraması
  5. E)1071 Malazgirt Meydan Muharebesi
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Olay belirli bir zamanda yaşanan somut ve özel gelişmedir; olgu ise genel ve soyut bir süreçtir. Hicret, buhar makinesinin icadı, suikast ve Malazgirt Muharebesi belirli tarihli olaylardır. İslamiyet'in yayılışı ise uzun bir zamana yayılan genel bir süreç olduğu için olgudur.

2. Bir kazı ekibi, bir kalede bulunan eski sikkelerin hangi döneme ait olduğunu belirlemek ve kalenin kapısındaki kitabeyi okuyup yorumlamak istiyor. Ekibin bu iki iş için sırasıyla hangi yardımcı bilimlerden yararlanması gerekir?

  1. A)Nümismatik ve epigrafi
  2. B)Heraldik ve paleografi
  3. C)Diplomatik ve filoloji
  4. D)Epigrafi ve nümismatik
  5. E)Etnografya ve kronoloji
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Eski paraları ve madalyaları inceleyen bilim nümismatiktir; kitabeleri ve üzerindeki yazıları biçim ve içerik bakımından inceleyen bilim epigrafidir. Sıra sikke sonra kitabe olduğu için doğru cevap nümismatik ve epigrafidir. D şıkkı aynı iki bilimi ters sırada verir.

3. Bir tarihçinin araştırması sırasında yaptığı işlemler karışık olarak verilmiştir: I. Kaynaklarda propaganda, ön yargı ya da çelişki olup olmadığını araştırıyor. II. Kaynakların türünü, yazarını ve yazıldığı tarihi belirliyor. III. Konunun zaman, mekân ve içerik sınırlarını sorular sorarak çiziyor. IV. Yararlandığı kaynaklara atıf yaparak bir makale yazıyor. V. Kaynaklardaki bilgileri o dönemin şartlarını göz önünde bulundurarak değerlendiriyor. Tarihsel bilginin üretim sürecindeki aşamalara göre bu işlemlerin doğru sıralaması hangisidir?

  1. A)III, II, I, V, IV
  2. B)III, I, II, V, IV
  3. C)II, III, I, V, IV
  4. D)III, II, V, I, IV
  5. E)I, II, III, IV, V
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Aşamalar: konu veya sorun belirleme (III), kaynaklardan bilgi toplama, kaynağı inceleme yani kimlik bilgilerini belirleme (II), kaynağı sorgulama yani ön yargı ve çelişki arama (I), kaynağı dönemin şartlarına göre yorumlama (V) ve kanıta dayalı ürün oluşturma (IV). Bu yüzden sıra III, II, I, V, IV olur. İnceleme ile sorgulamanın yeri karıştırılırsa B, sorgulama ile yorumlamanın yeri karıştırılırsa D seçilir.

Kendi notundan soru üret

Defterine çıkardığın kavram tablosunu ya da kaynak türleri ve yardımcı bilimler özetini DubbAI'ye yükle; sana olay ve olgu ayrımı, kaynak eleştirisi ve bilgi üretim aşamalarına odaklanan yeni sorular üretsin.

9. sınıf Tarih: 2.806 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf tarih üniteleri

İlgili rehberler