İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Tarih · 9. sınıf

Orta Çağ Medeniyetleri: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf tarih Orta Çağ Medeniyetleri ünitesinde Kavimler Göçü'nü, Göktürk, Uygur ve İslam devletlerini, ticaret yollarını ve bilim mirasını öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programındaki 9. sınıf tarih kitabının son ünitesi dört alt bölümden oluşur: Orta Çağ'daki kitlesel göçler, siyasi ve askerî gelişmeler, ticaret yolları ve bilim, kültür ve sanat. Anahtar kavramlar divan, feodalite, hicret, hilafet, kale, kervan, kervansaray, mevali ve skolastik düşüncedir. Ünite kronolojik bir anlatıdan çok karşılaştırma üzerine kurulu: aynı dönemde yaşayan devletlerin yönetim ve ordu yapılarını yan yana koyman beklenir.

İlk bölüm Kavimler Göçü ile açılır. Kitaba göre Türkistan'daki siyasi güçlerini kaybeden Hun boyları Balamir önderliğinde İtil'i geçerek 375 dolaylarında Avrupa'ya yönelmiş, önce Alanlarla karşılaşmış ve Germen kavimlerini domino taşları gibi harekete geçirmiştir. Roma İmparatorluğu 395'te Doğu ve Batı olarak ikiye ayrılmış, Batı Roma 476'da Odovacar'ın son topraklarını ele geçirmesiyle yıkılmıştır. Avrupa'da otorite boşluğunu kilise doldurmuş, toprağa dayalı feodal düzen ve inancı akıldan üstün tutan skolastik düşünce güç kazanmıştır. Avrupa Hun Devleti'nde Uldız, Rua ve Attila dönemleri, Doğu Roma'yı vergiye bağlayan Balkan seferleri ve 435'teki Margus Antlaşması da bu bölümdedir.

İkinci bölüm, kitabın en uzun kısmıdır ve dokuz devlet ya da dönemi işler: Çin İmparatorluğu, Sâsânî İmparatorluğu, Doğu Roma, I. ve II. Göktürk Devletleri, Uygur Devleti, Hz. Muhammed Dönemi, Dört Halife Dönemi, Emeviler ve Abbasiler. Göktürklerde Bumin Kağan'ın 552'de Ötüken merkezli devleti kurması, İstemi Yabgu'nun 567'de İstanbul'a elçi göndermesi, 682'de Kutluk (İlteriş) Kağan ile bağımsızlığın yeniden kazanılması ve Uygurlarda Bögü Kağan'ın 764'te Maniheizm'i kabulü önemli dönüm noktalarıdır. İslam tarafında 622 hicreti, Bedir, Uhud, Hendek, Hudeybiye ve Mekke'nin fethi; Dört Halife Dönemi'nde Yermük, Kadisiye ve Nihavend; Emevilerde 661'de Muâviye ile başlayan hanedan yönetimi ve Abbasilerde 751 Talas Savaşı öne çıkar.

Üçüncü bölüm İpek, Baharat ve Kürk yollarının güzergâhlarını, taşınan ürünleri ve yolların siyasi, ekonomik ve kültürel etkilerini anlatır; hanlar ve kervansaraylar burada önem kazanır. Dördüncü bölüm ise İslam, Batı (Avrupa) ve Asya medeniyet havzalarını bir araştırma görevi üzerinden tanıtır: Bağdat'taki Beytülhikme, Endülüs'ün Avrupa'ya köprü olması, Sicilya'daki etkileşim, Semerkant ve Buhara medreseleri ve Hint ile Çin'in bilimsel birikimi bu bölümün örnekleridir.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitenin bel kemiği yönetim ve ordu karşılaştırmasıdır. Meşruiyet kaynağına bak: Çin imparatoru 'Gök'ün oğlu', Sâsânî hükümdarı şahanşah, Doğu Roma imparatoru tanrısal iradeyle başa gelen ve kilisenin de başı sayılan bir otokrat, Göktürk ve Uygur kağanı ise kutunu Tanrı'dan alan ama töreye uymak zorunda olan bir hükümdardır. Kurumlarda da ayırt edici izler var: Sâsânîlerde divanlar, baş vezir ve satrap adlı eyaletler; Doğu Roma'da çiftçi askerlere dayanan thema sistemi ve törensel senato; Göktürklerde toy (meclis) ve ayuk (hükûmet), kağanla birlikte söz sahibi hatun; Abbasilerde Sâsânîlerden alınan vezirlik ve sınırdaki avâsım teşkilatı.

İslam devletleri arasındaki farkı yönetimin el değiştirme biçimiyle hatırla. Dört Halife Dönemi'nde halifeler farklı yollarla seçilmiş ve hiçbiri yerine kendi ailesinden birini bırakmamıştır. Muâviye'nin oğlu Yezîd'i veliaht göstermesiyle Emevilerde hilafet fiilen saltanata dönüşmüş, Abbasilerde de veraset sürmüştür. Mevali kavramı da sık sorulur: Emeviler Arap olmayan Müslümanlara ayrımcı davranmış, bu tutum yıkılışlarını hızlandırmış; Abbasiler ise mevaliyi önemli makamlara getirmiştir. Kitap, Abbasilerin mevali siyasetinin Türklerin İslamiyet'e geçişini hızlandırdığını da belirtir.

Sık yapılan hatalardan biri Talas Savaşı'nın taraflarını karıştırmaktır. 751'deki bu savaşta Abbasiler Türklerin desteğiyle Çin ordusunu yenmiş, Türkistan'daki Çin baskısı kalkmıştır; Göktürk Devleti bu tarihte artık yoktur (745'te yıkılmıştır). İkinci hata, Kavimler Göçü'nü yalnızca Germenlerin hareketi sanmaktır; kitap göçü başlatan gücün Hunlar olduğunu ve Türk göçlerinin iklim, otlak darlığı, nüfus ve siyasi baskı gibi nedenlere dayandığını vurgular. Üçüncü hata, Kavimler Göçü'nün Avrupa'da şehirleri büyüttüğünü düşünmektir; tam tersine klasik şehircilik sona ermiş, kırsal yerleşim ve feodal düzen öne çıkmıştır.

Ticaret yolları sorularında başlangıç noktalarını ve taşınan ürünü eşleştir: İpek Yolu Çin'in Loyang ve C'hangan şehirlerinden başlar ve ipek, porselen, kâğıt gibi malları taşır; Baharat Yolu Maluku Takımadaları'ndan başlar ve çoğunlukla deniz yoluyla işler; Kürk Yolu Güney Sibirya ormanları boyunca deri ve postları İtil havzasına ve oradan güneye taşır. Bu yolların sadece mal değil fikir, inanç ve teknik de taşıdığını, devletlerin bu yollara hâkim olmak için savaştığını unutma.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde tarih 5 soruyla yer alıyor. Bu ünite, İslamiyet öncesi Türk tarihi ve İslam tarihinin ilk dönemleriyle ilgili konuları bir arada barındırdığı için tarih sorularının sık uğradığı bir alana denk düşer. Soru tipleri genellikle bir metinden devletin hangisi olduğunu bulmak, iki devletin yönetim anlayışını karşılaştırmak ya da gelişmeleri kronolojik olarak sıralamak şeklindedir. Gelecek yılların sınav kapsamını ÖSYM duyurularından izlemelisin.

Ünite, önceki ünitenin doğrudan devamıdır. Asya Hunlarındaki kut, kurultay ve töre anlayışı Göktürk ve Uygurlarda sürer; Roma'nın yönetim mirası Doğu Roma'da yaşar; Sâsânîlerin divan ve vezirlik gibi kurumları İslam devletlerine geçer. Yani bu ünitede 'süreklilik' kavramını somut örneklerle görürsün. Birinci ünitedeki değişim ve süreklilik ile neden-sonuç kavramlarını burada uygulaman beklenir.

10. sınıf Maarif tarih kitabı Türkistan'dan Türkiye'ye ünitesiyle başlar. Orada Türklerin İslamiyet'i kabulü, Türk-İslam devletleri ve Anadolu'ya geliş ayrıntılı işlenecek. Bu ünitede öğrendiğin Talas Savaşı, Abbasilerde Türk askerlerinin artan etkisi, Samarra şehri ve mevali meselesi o konuların zeminini oluşturur. Ticaret yollarıyla kervansaraylar da Anadolu'daki Türk dönemi ekonomisini anlamanda işine yarayacak.

Önerilen çalışma sırası

Önce Kavimler Göçü'nü bir neden-sonuç şeması olarak çiz: solda Türk ve Germen göçlerinin nedenleri, ortada Hunların Balamir önderliğinde batıya ilerleyişi, sağda Avrupa'daki sonuçlar (Roma'nın ikiye ayrılması, Batı Roma'nın yıkılışı, feodalite, kilisenin güçlenmesi, skolastik düşünce). Ardından Avrupa Hun hükümdarlarını sırayla yaz ve her birine bir cümle ekle.

İkinci adımda büyük karşılaştırma tablosunu hazırla. Satırlara Çin, Sâsânî, Doğu Roma, Göktürk, Uygur, Hz. Muhammed Dönemi, Dört Halife, Emevi ve Abbasi devletlerini, sütunlara kuruluş ve yıkılış tarihi, hükümdar unvanı ve meşruiyet, önemli kurumlar ve ordu yapısını koy. Kitap da her devlet için aynı iki başlıkta (yönetim yapısı ve ordu yapısı) tablo doldurtuyor; senin tablon bunun özeti olsun.

Üçüncü adımda bütün ünite için tek bir zaman şeridi oluştur: 375, 395, 476, 552, 622, 661, 682, 744, 750, 751 ve 1258 gibi tarihleri aynı çizgiye dizersen Doğu ile Batı'da aynı anda neler olduğunu görürsün. Son adımda ticaret yollarını boş bir haritaya kendin çiz, ardından İslam, Batı ve Asya medeniyet havzalarının birer eserini ve birer bilim merkezini not alarak üniteyi tamamla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Orta Çağ’da yaşanan kitlesel göçlerin Avrupa ve Asya’da oluşturduğu değişimi neden ve sonuçlarıyla birlikte yorumlayabilme
  • Orta Çağ’daki başlıca devletlerin siyasi ve askerî gelişmelerini karşılaştırabilme
  • Orta Çağ’daki ticaret yollarının kendi çevresinde meydana getirdiği etkiyi sorgulayabilme
  • Orta Çağ’daki başlıca medeniyet havzalarının bilim, kültür ve sanata etkilerine ilişkin oluşturduğu ürünleri paylaşabilme

Çalışma taktikleri

  • Bütün ünite için tek bir zaman şeridi kur; Doğu ve Batı'daki olayları aynı çizgide görmek sıralama sorularını kolaylaştırır.
  • Devlet tanıma sorularında anahtar kurumu ara: thema Doğu Roma, satrap ve şahanşah Sâsânî, toy ve ayuk Göktürk, avâsım ve vezirlik Abbasi.
  • Hilafetin seçimden veraset usulüne geçişini Muâviye ve Yezîd ile hatırla; Dört Halife Dönemi'nde hiçbir halife yerine akrabasını bırakmamıştır.
  • Talas'ta Abbasiler ile Türkler bir tarafta, Çin diğer taraftadır; Göktürkler o tarihte yıkılmış durumdadır.
  • Ticaret yollarını başlangıç noktası, ana ürün ve kara mı deniz mi olduğu bilgisiyle üçlü kartlara yaz.
  • Kavimler Göçü sonuçlarını siyasi, sosyal, ekonomik ve kültürel diye dört sütuna ayırarak çalış; kitap da yorum kartlarında bu sınıflamayı istiyor.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Abbasilerin Türklerin desteğini alarak Çin ordusunu yendiği ve Türkistan'daki Çin baskısının ortadan kalkmasını sağlayan 751 tarihli savaş hangisidir?

  1. A)Yermük Savaşı
  2. B)Kadisiye Savaşı
  3. C)Mute Savaşı
  4. D)Talas Savaşı
  5. E)Puvatya Savaşı
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Kitaba göre Abbasiler 751'de Türklerin desteğiyle Çin ordusunu Talas'ta yenmiş ve Türkistan'daki Çin baskısı kalkmıştır. Yermük (636) Doğu Roma'ya, Kadisiye (636) Sâsânîlere karşı Dört Halife Dönemi savaşlarıdır; Mute (629) İslam Devleti ile Doğu Roma'nın ilk savaşıdır; Puvatya (732) Emevilerin Franklara yenildiği savaştır.

2. Ders kitabındaki bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi Kavimler Göçü ve Batı Roma'nın yıkılışının Avrupa'daki sonuçlarından biri değildir?

  1. A)Avrupa'nın etnik yapısının ve siyasi haritasının değişmesi
  2. B)Otorite boşluğunun kilise tarafından doldurulması
  3. C)Toprağa dayalı feodal düzenin ortaya çıkması
  4. D)Klasik şehirciliğin güçlenmesi ve şehir hayatının canlanması
  5. E)Germen kabilelerinde şeflik kurumunun yerini krallığa bırakması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Kitap, Germen kabilelerinin Roma eyaletlerine akın etmesiyle klasik şehirciliğin sona erdiğini ve yeni kırsal yerleşimlerin ortaya çıktığını belirtir; sanat, ticaret ve üretim de en alt düzeye inmiştir. Bu yüzden 'klasik şehirciliğin güçlenmesi' bir sonuç değildir. Diğer dört şık kitapta göçün ve Batı Roma'nın yıkılışının sonuçları olarak geçer.

3. Aşağıda Orta Çağ'a ait bazı gelişmeler karışık olarak verilmiştir: I. Talas Savaşı II. Hz. Muhammed'in Medine'ye hicreti III. Bumin Kağan önderliğinde I. Göktürk Devleti'nin kurulması IV. Muâviye tarafından Emevi Devleti'nin kurulması V. Kutluk (İlteriş) Kağan önderliğinde II. Göktürk Devleti'nin kurulması Bu gelişmelerin eskiden yeniye doğru sıralaması hangisidir?

  1. A)II, III, IV, V, I
  2. B)III, II, V, IV, I
  3. C)III, II, IV, V, I
  4. D)III, IV, II, V, I
  5. E)II, III, V, IV, I
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Kitaptaki tarihler: I. Göktürk Devleti 552 (III), hicret 622 (II), Emevi Devleti 661 (IV), II. Göktürk Devleti 682 (V), Talas Savaşı 751 (I). Sıra III, II, IV, V, I olur. B şıkkı birbirine yakın 661 ile 682'yi, A şıkkı 552 ile 622'yi karıştıranları yakalar.

Kendi notundan soru üret

Orta Çağ devletlerini karşılaştırdığın tabloyu ya da ünitenin zaman şeridini DubbAI'ye yükle; sana Kavimler Göçü, Türk ve İslam devletleri ve ticaret yolları üzerine bu üniteye özel yeni sorular üretsin.

9. sınıf Tarih: 2.806 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 9. sınıf tarih üniteleri

İlgili rehberler