İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 11. sınıf

Afetler ve Sürdürülebilir Çevre: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf coğrafya Afetler ve Sürdürülebilir Çevre temasında gezegen sınırlarını, ekolojik açığı, Paris İklim Anlaşması'nı, su ayak izini ve su stresini öğren.

Son güncelleme:

Gezegen sınırları, ekolojik açık ve çevre sorunları

11. sınıfta bu tema üç başlıktan oluşuyor: gezegen sınırı, küresel iklim değişikliği ve Türkiye'de suyun sürdürülebilir kullanımı. Kitap konuya Akşehir Gölü'nün kuruması örneğiyle girer. Afyonkarahisar ile Konya arasındaki Akarçay Havzası'nda yer alan gölün kurumasında beslenme kaynaklarının azalması, bilinçsiz tarımsal sulama, havzada açılan kuyular, sanayi tesisleri, termal oteller ve artan evsel tüketim birlikte rol oynar. Göl kuruyunca kuşların beslenme ve yuvalanma alanı kaybolur, kuruyan göl tabanının çölleşmesi çevredeki tarım alanları ve yerleşmeler için yeni bir tehdit oluşturur. Bu örnek sana temanın ana fikrini gösterir: tek bir beşerî baskı değil, birbirine eklenen baskılar doğal sistemi geri dönülmesi zor bir noktaya iter.

Bilim insanları son buzul çağından sonra başlayan, iklimin görece kararlı kaldığı döneme Holosen der; Sanayi Devrimi'yle birlikte insan etkisinin baskın hale geldiği yeni bir dönemin, Antroposen'in başladığını öne sürerler. Gezegen sınırı kavramı buradan doğar: insanlığın güvenle yaşayabilmesi için Dünya sisteminin aşılmaması gereken eşikleridir. Kitap dokuz süreç sayar: iklim değişikliği, yeni sentetik kimyasallarla oluşan kimyasal kirlilik, stratosferdeki ozon incelmesi, atmosferdeki aerosol yükünün değişimi, okyanusların asitlenmesi, azot ve fosfor gibi biyojeokimyasal döngülerdeki bozulma, tatlı sulardaki değişim, arazi kullanımındaki değişim ve biyosfer bütünlüğündeki değişim. Soru kalıbı genelde bir örnek olayı bu süreçlerden biriyle eşleştirmektir: ormanın sanayi bölgesine çevrilmesi arazi kullanımı değişimine, tür kayıpları biyosfer bütünlüğüne, sera gazı artışı iklim değişikliğine bağlanır.

Gezegen sınırlarının ölçülebilir bir karşılığı da biyolojik kapasitedir: ekin alanları, otlaklar, ormanlar, balıkçılık alanları ve yapılaşmış alanlar dahil bir yerin ekolojik varlıklarının toplam verimliliği. Yıllık tüketim, doğanın o yıl yenileyebildiğini aştığında aradaki farka ekolojik açık denir. Tüketimin yıllık yenilenen kaynak miktarına ulaştığı güne limit aşım günü adı verilir; Küresel Ayak İzi Ağı'nın izlediği bu gün giderek takvimde öne kaymaktadır, yani insanlık yılın kalanında gelecek kuşakların payını tüketmektedir. Kitaptaki ikinci örnek Akdeniz'in plastik kirliliğidir: kıyı ülkelerinin atıklarına yüzey akıntısıyla Karadeniz'den gelen kirlilik eklenir, gözle görülmeyen mikroplastikler deniz canlılarından balığa, balıktan insana geçerek besin zincirine girer. Bu örnek hem kimyasal kirlilik hem biyosfer bütünlüğü sınırına dokunur.

Küresel iklim değişikliği: etkiler, azaltım, uyum ve uluslararası tartışmalar

İklim değişikliği, bir bölgede sıcaklık, yağış ve diğer iklim ögelerinde uzun dönemli ve istatistiksel olarak anlamlı farklılıkların ortaya çıkmasıdır. Kitap günümüzdeki ısınmanın büyük ölçüde insan kaynaklı sera gazı salımlarından kaynaklandığını vurgular. Etkileri zincir halinde düşün: bazı bölgelerde yağış azalırken bazılarında artar, kuraklık ve su baskını gibi afetler sıklaşır, ekosistemler bozulur, biyoçeşitlilik azalır, salgın hastalık riski yükselir, temiz su ve güvenli gıdaya erişim zorlaşır ve iklim göçleri başlar. Burada iki strateji ailesini ayırman gerekir: azaltım, sera gazı salımını düşürerek değişimin kendisini yavaşlatmaya; uyum ise kaçınılmaz etkilere karşı toplumu ve ekonomiyi hazırlamaya yöneliktir.

Uluslararası sürecin kronolojisi sınavda kolayca sorulabilir. 1988'de IPCC kuruldu ve hükümetlere bilimsel veriyi derleyen kurum oldu. 1992 Rio Zirvesi'nde BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi kabul edildi; sözleşme ana sorumluluğu devletlere verdi. 1997'de imzalanan Kyoto Protokolü bu ilkeleri bağlayıcı hale getirdi. 2015'te imzalanıp 2016'da yürürlüğe giren Paris İklim Anlaşması ise sıcaklık artışını sanayi öncesine göre 2 °C'nin altında tutmayı hedefler ve ülkelerin katkısını ortak fakat farklılaştırılmış sorumluluklar ilkesine dayandırır. Türkiye, Kyoto sürecinde gelişmiş ülkeler grubuna konularak ağır mali yükümlülük altına sokulmak istenmesine itiraz etti; Paris Anlaşması'nı gelişmekte olan ülke statüsüyle kabul edip onayladı, 2053 için net sıfır emisyon hedefini açıkladı ve ardından ulusal strateji ile eylem planı hazırlayıp İklim Kanunu'nu çıkardı.

Kitabın bu bölümdeki en düşündürücü kavramı kirlilik sığınağıdır. Gelişmiş ülkeler sıkı denetim, yüksek vergi ve cezalarla kirletici sanayiyi sınırlarken bazı firmalar üretimlerini teşvik veren ve kuralları esnek gelişmekte olan ülkelere taşır. Sonuçta küresel salım azalmaz, yalnızca yer değiştirir; gelişmekte olan ülke büyür ama çevre sorunları da artar. Kirleten öder ilkesi ise en çok salım yapan ülkelerin azaltım ve uyum projelerinin yükünü daha fazla taşıması gerektiğini savunur. Kitap ayrıca bazı ülkelerin anlaşmayı onaylamamasını ya da anlaşmadan çekilmesini, iklim politikalarının fosil yakıt sektörlerinde çalışanlar için yarattığı dönüşüm ihtiyacını ve bu sürecin gerektirdiği yeşil becerileri, yani sürdürülebilir ve kaynak verimli bir toplum için gereken bilgi, beceri, değer ve tutumları tartıştırır.

Türkiye'de su: su ayak izi, su stresi, havzalar ve sürdürülebilir yönetim

Su bölümü önce su ayak izi kavramını kurar. Yeşil su ayak izi yağışla toprağa geçip bitkilerce kullanılan suyu, mavi su ayak izi yüzey ve yer altı kaynaklarından çekilip tüketilen suyu, gri su ayak izi ise oluşan kirliliği kabul edilebilir düzeye seyreltmek için gereken tatlı suyu anlatır. Üretimin su ayak izi yalnızca ülke içi kaynaklarla hesaplanırken tüketimin su ayak izine ithal ürünlerin üretiminde başka ülkelerde harcanan su, yani dış su ayak izi de eklenir; ürünlerin içinde gizlice taşınan bu suya sanal su denir. Kitabın Türkiye için vardığı iki sonuç önemlidir: üretimde yeşil su ayak izinin ağırlıklı olması tarımın yağışa sıkı sıkıya bağlı olduğunu ve su ile gıda güvenliğinin kırılgan olduğunu gösterir; evsel ve endüstriyel kullanımda gri su ayak izinin ağırlıklı olması ise su kaynakları üzerinde ciddi bir kirlilik baskısına işaret eder.

Ülkeleri su varlığına göre sınıflandırmada Falkenmark Su Stres İndeksi kullanılır: kişi başına yıllık yenilenebilir tatlı su 1700 m³'ün üzerindeyse su zengini, 1000 ile 1700 m³ arasındaysa su stresi yaşayan, 500 ile 1000 m³ arasındaysa su kıtlığı yaşayan, 500 m³'ün altındaysa mutlak su kıtlığı yaşayan ülke sayılır. Türkiye yarı kurak kuşakta yer alır ve su zengini bir ülke değildir. Ancak kitap kişi başına düşen su miktarının tek başına yeterli bir gösterge olmadığını özellikle vurgular: su kaynakları 25 hidrolojik havzaya eşit dağılmaz, nüfus ve ekonomik faaliyetler her havzada aynı değildir, kirlenmiş su da hesapta kullanılabilir sayılır. Benzer nüfus ve su varlığına sahip iki ülkeden tarım ülkesinin sanayi ülkesine göre daha çok su sorunu yaşaması beklenir, çünkü tarım çok daha fazla su tüketir.

Türkiye'nin su sorunları üç başlıkta toplanır. Miktar sorunları: artan nüfus, kentleşme ve sanayi, kaynaklardan aşırı çekim, tarımda yanlış sulama ve büyükşehir şebekelerindeki kayıp kaçaklar. Kalite sorunları: arıtılmadan bırakılan endüstriyel ve evsel atıklar, tarımdaki pestisit ve gübrelerin yüzey ve yer altı sularına karışması. Dağılış sorunları: göçle nüfusun yığıldığı İstanbul gibi yerlerde iklimden çok beşerî nedenli bölgesel su kıtlığı ve turizm kentlerinde yaz aylarında artan tüketim. Su güvenliği, bir ülkenin içme, kullanma, sulama ve enerji için yeterli suya erişip suyun zararlarından da korunabilmesidir. Sürdürülebilir su yönetimi baraj ve göletlerle depolamayı, havzalar arası transferi, şebeke kayıplarını önlemeyi, kirliliği engellemeyi ve tasarrufu birlikte kapsar; kitap mevcut depolama kapasitesinin yetersiz kaldığını ve havzalar arası transferin sürdürülebilirliğinin tartışmalı olduğunu da not eder.

Sık hatalar, sınavdaki yeri, 9 ve 10. sınıftaki aynı adlı temadan farkı

Karıştırılan ayrımlar şunlar: ekolojik açık bir fark, limit aşım günü bir tarih, biyolojik kapasite ise bir toplamdır. Azaltım nedene, uyum sonuca yöneliktir; deniz seviyesi yükselişine karşı kıyı koruma yapmak uyum, kömür santralini yenilenebilir santralle değiştirmek azaltımdır. Kyoto bağlayıcılık getiren protokol, Paris ise güncel çerçevedir. Su ayak izinde renkleri kaynakla eşleştir: yağış yeşil, kuyu ve baraj mavi, kirlilik gri. Falkenmark sorularında sınır değerleri karıştırma ve kişi başı su miktarının bölgesel farkları gizlediğini unutma.

9 ve 10. sınıftaki aynı adlı temadan farkı: 9. sınıfta Afetler ve Sürdürülebilir Çevre tehlike, risk, maruziyet ve afet kavramlarını, afet türlerini ve bütüncül afet yönetimi döngüsünü işliyordu. 10. sınıfta afetle mücadelede iyi uygulamalar, dirençli şehir ölçütleri ve afet bilinci öne çıktı. 11. sınıfta odak afet olayından küresel çevre sistemine kayıyor: gezegen sınırları ve ekolojik açık, iklim değişikliğinde azaltım ve uyum ile Kyoto ve Paris süreci, Türkiye'de su ayak izi, su stresi ve havza ölçeğinde su yönetimi. Yani 9 ve 10'daki risk düşüncesi burada kaynak sınırları ve uluslararası politika düzeyine taşınıyor.

11. sınıf konuları AYT'ye hazırlık açısından önemlidir. AYT'de coğrafya iki testte yer alır: Edebiyat-Sosyal Bilimler 1 testinde Coğrafya-1 bölümünden 6, Sosyal Bilimler 2 testinde Coğrafya-2 bölümünden 11 soru gelir. Küresel çevre sorunları ve su kaynakları, metin ve grafikle kurulan yorum sorularına çok uygun konulardır. Kapsamı ÖSYM duyurularından izle. Çalışma sırası olarak önce dokuz gezegen sınırı sürecini birer örnekle eşleştir, sonra iklim sürecini bir zaman şeridine dök (IPCC, Rio, Kyoto, Paris, Türkiye'nin adımları), ardından üç renkli su ayak izini ve Falkenmark eşiklerini bir tabloda topla, en sonda Türkiye'nin su sorunlarını miktar, kalite ve dağılış diye üç sütunda yeniden yaz.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Gezegen sınırının zorlanması sonucu oluşan çevre sorunlarına yönelik içerik oluşturabilme
  • Küresel iklim değişikliğinin etkilerini azaltma ve iklim değişikliğine uyum sağlamaya yönelik stratejileri tartışabilme
  • Türkiye’de bulunan su kaynaklarının sürdürülebilir kullanımını sorgulayabilme

Çalışma taktikleri

  • Dokuz gezegen sınırı sürecini birer günlük hayat örneğiyle eşleştiren bir kart hazırla; sorular bu eşleştirmeyi sorar.
  • Ekolojik açık, biyolojik kapasite ve limit aşım gününü tek cümlelik tanımlarla ayır: toplam, fark ve tarih.
  • İklim diplomasisini zaman şeridine dök: IPCC 1988, Rio 1992, Kyoto 1997, Paris 2015, Türkiye'nin 2053 net sıfır hedefi.
  • Her önlemi 'azaltım mı uyum mu' diye etiketleyerek alıştırma yap; seçeneklerde ikisi sıkça karıştırılır.
  • Su ayak izinin üç rengini kaynakla eşleştir: yağış yeşil, kuyu ve baraj mavi, kirliliği seyreltme gri.
  • Falkenmark eşiklerini (1700, 1000, 500 m³) ezberle ve kişi başı suyun havza farklarını gizlediğini bir örnekle açıklayabil.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir yıl içinde insanlığın doğal kaynak tüketiminin, doğanın o yıl kendini yenileyebildiği kaynak miktarına ulaştığı güne ne ad verilir?

  1. A)Biyolojik kapasite
  2. B)Ekolojik açık
  3. C)Limit aşım günü
  4. D)Gezegen sınırı
  5. E)Sanal su günü
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Tüketimin yıllık yenilenen kaynak miktarına ulaştığı tarih limit aşım günüdür. Biyolojik kapasite ekolojik varlıkların toplam verimliliği, ekolojik açık tüketimin yenilenmeyi aşan kısmı, gezegen sınırı ise aşılmaması gereken eşiklerdir.

2. Küresel iklim değişikliğiyle mücadeleye ilişkin aşağıdaki ifadeler veriliyor: I. Kyoto Protokolü, Rio'da kabul edilen çerçeve sözleşmenin ilke ve hedeflerine bağlayıcılık kazandırmıştır. II. Paris İklim Anlaşması, küresel sıcaklık artışını sanayi öncesi döneme göre 2 °C'nin altında tutmayı hedefler. III. Türkiye, Paris İklim Anlaşması'nı gelişmiş ülke statüsüyle onaylamıştır. Bu ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız II
  3. C)I ve II
  4. D)I ve III
  5. E)I, II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C I doğru: çerçeve sözleşmenin ilkeleri Kyoto ile bağlayıcı hale geldi. II doğru: Paris'in temel hedefi artışı 2 °C'nin altında sınırlamaktır. III yanlış: Türkiye gelişmiş ülke kategorisine itiraz etmiş ve Paris Anlaşması'nı gelişmekte olan ülke statüsüyle kabul etmiştir. Cevap I ve II.

3. Bir ülkenin su ayak izi incelendiğinde tarımsal üretimde yeşil su ayak izinin, evsel ve endüstriyel su kullanımında ise gri su ayak izinin en büyük paya sahip olduğu görülüyor. Bu bilgilere göre aşağıdaki çıkarımlardan hangisine ulaşılabilir?

  1. A)Tarımın neredeyse tamamı baraj ve kuyulardan çekilen suyla sulanmaktadır.
  2. B)Ülkenin dış su ayak izi iç su ayak izinden büyüktür.
  3. C)Evsel ve endüstriyel atık suların doğaya karışmadan tamamen arıtıldığı anlaşılmaktadır.
  4. D)Ülkede su stresi yaşanmadığı kesin olarak söylenebilir.
  5. E)Tarımsal üretim yağış koşullarına sıkı biçimde bağlıdır ve su kaynakları üzerinde önemli bir kirlilik baskısı vardır.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E Yeşil su yağışla toprağa geçen sudur; payının büyük olması tarımın yağışa bağımlı olduğunu gösterir. Bu yüzden ilk seçenek (mavi su) yanlıştır. Gri su kirliliği seyreltmek için gereken sudur; payının büyük olması kirlilik baskısına işaret eder, dolayısıyla tam arıtma çıkarımı yanlıştır. Dış ve iç su ayak izi karşılaştırması ile su stresi durumu verilen bilgiden çıkarılamaz. Doğru cevap son seçenektir.

Kendi notundan soru üret

Gezegen sınırları kartını ya da su ayak izi tablonu DubbAI'ye yükle; Afetler ve Sürdürülebilir Çevre temasına özel, iklim anlaşmaları ve su stresini yoklayan sorular üretsin.

11. sınıf Coğrafya: 4.184 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler