İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 11. sınıf

Coğrafyanın Doğası: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf coğrafya Coğrafyanın Doğası temasında mekânsal sorunları, Iğdır hava kirliliğini, Bursa Ovası'nı, sünger şehirleri ve coğrafyanın çözüme katkısını öğren.

Son güncelleme:

11. sınıfta Coğrafyanın Doğası: mekânsal sorunlar ve coğrafyanın çözüme katkısı

11. sınıf Maarif kitabında bu tema tek bir alt başlıktan oluşuyor: mekânsal sorunlar karşısında coğrafya bilimi. Amaç, bir yerde ortaya çıkan sorunu tanımlamak, onu doğuran mekân özelliklerini bulmak ve coğrafyanın çözüme hangi yönlerden katkı verdiğini kendi cümlelerinle kurabilmektir. Anahtar kavramlar dört tane: mekânsal sorunlar, dağılış, bağlantı ve bilimsel yaklaşım. Tema kısa ama yıl boyunca işleyeceğin su kaynakları, kentler ve etki alanları konularının düşünme iskeletini burada kuruyorsun.

Önce mekân kavramı netleşiyor: mekân, insanın doğal çevreyle etkileşerek anlam yüklediği, fiziksel, sosyal, ekonomik ve kültürel süreçlerin üst üste bindiği ve zamanla değişen bir yeryüzü parçasıdır. Mekân değiştikçe sorun da doğar. Mekânsal sorun, yerel, bölgesel ya da küresel ölçekte görülen fiziksel, sosyal, ekonomik ve çevresel problemlerin genel adıdır; çevre kirliliği, plansız kentleşme, arazinin yanlış kullanımı ve su yetersizliği tipik örneklerdir. Kitap bu sorunları üç farklı yolla sınıflandırıyor: ölçeğe göre (yerel, bölgesel, küresel), tematik içeriğe göre (sosyal, ekonomik, çevresel, politik ya da yönetsel) ve mekânın niteliğine göre (kentsel, kırsal). Her sorun ayrıca coğrafyanın bir alt dalıyla eşleşir: heyelan afetler coğrafyasına, tuzlanma toprak coğrafyasına, kırdan göçün yaş yapısını bozması nüfus coğrafyasına, akarsu debisindeki düşüş hidrografyaya girer.

Temanın gövdesi örnek olaylar. Iğdır'da dağlarla çevrili çukur konum ve kış akşamlarında oluşan sıcaklık terselmesi, kalitesiz yakıt, sanayi ve trafik kaynaklı kirleticilerle birleşerek ağır bir hava kirliliği üretiyor; çözüm olarak temiz hava eylem planı, yakıt denetimi, yalıtım ve doğal gaza geçiş öne çıkıyor. Bursa Ovası'nda organize sanayi, göç ve hızlı kentleşme verimli tarım arazisini yapılaşmaya açmış; ova büyük ova koruma alanı ilan edilmiş, kaçak yapılar uydu görüntüsü ve CBS ile tespit edilmiş. Kerç Boğazı'ndaki tanker kazası denize sızan petrolün kıyı ekosistemine ve turizme etkisini, Konya Ovası ve çevresindeki obruklar ise aşırı yer altı suyu çekiminin zemini nasıl çökerttiğini ve yapay zekâ destekli obruk duyarlılık haritalarını gösteriyor.

Etkinlikte iki makale özeti var. Birincisi kuraklığın kırsaldaki tarım, hayvancılık, balıkçılık ve ormancılık üzerindeki etkisini, kırdan kente göçü hızlandırmasını ve erken uyarı ile geçim kaynaklarını çeşitlendirme gibi hafifletme yollarını anlatıyor. İkincisi sünger şehir modelini tanıtıyor: suyu kapalı kanallarla hızla şehirden atan gri altyapı yerine, yağmur suyunu kaynağında tutan, geçirgen yüzeyler ve yeşil drenajla şehre geri kazandıran yeşil altyapı anlayışı. Ölçme bölümünde ise Mumbai'deki gecekondulaşma, atık ve muson selleri, Türkiye'de atık yönetimi, Gaziantep'te uydu görüntüleriyle tarım alanı tespiti ve Marmara'daki müsilaj (deniz salyası) gibi yeni örneklerle aynı bakış tekrar çalıştırılıyor. Performans görevi de bir mekânsal sorunu belgesel ya da bilimsel çalışmadan inceleyip coğrafyanın katkısını anlatan bir rapor yazmak.

Kavram bağları, sık yapılan hatalar ve soru kalıpları

Bu temanın ana fikri, coğrafyanın bir sorunu yalnız sayı ya da nitelik olarak değil, konum bilgisiyle birlikte okumasıdır. Coğrafya önce sorunu tanımlar, sonra sorunu doğuran doğal ve beşerî koşulları ayırır, etkilerini çevresiyle bağlantı içinde gösterir, benzer koşullara sahip ve aynı sorunu yaşayabilecek yerlerin dağılışını haritalar. Mühendislik, şehir planlama, sosyoloji ya da çevre bilimiyle iş birliği yapar ama farklı disiplinlerden gelen altyapı, nüfus, ekonomi ve çevre verilerini mekânsal bağlantılar çerçevesinde birleştiren taraf odur. Soru bir uzmanın katkısını tarif ediyorsa, 'nerede ve neden orada' sorusunu yanıtlayan seçenek coğrafyanınkidir.

En sık hata doğal ve beşerî nedenleri karıştırmaktır. Iğdır örneğinde çukur konum, çevredeki dağlar ve sıcaklık terselmesi doğal etkendir; yakıt kalitesi, sanayi ve trafik beşerîdir. Obrukta kireçtaşı gibi çözünebilen kayaçlar ve yer altındaki boşluklar doğal zemini hazırlar, aşırı yer altı suyu kullanımı ise süreci hızlandıran beşerî etkendir. Müsilajda deniz suyunun ani ısınması ve zayıf akıntı doğal, arıtılmadan bırakılan atıklar beşerîdir. Soruda 'aşağıdakilerden hangisi beşerî değildir' gibi bir kökle karşılaşırsan her seçeneği bu iki kutuya tek tek ayır.

İkinci tuzak sınıflandırma ölçütlerini birbirine katmaktır. 'Kentsel ve kırsal' ölçek değil, mekânın niteliğine göre bir ayrımdır; 'yerel, bölgesel, küresel' ise ölçektir; 'sosyal, ekonomik, çevresel, politik' tematik içeriktir. Aynı sorun üç ölçütte de ayrı ayrı adlandırılabilir: Bursa Ovası'nda tarım arazisinin yapılaşması bölgesel ölçekli, çevresel ve ekonomik içerikli, kırsalla kentin buluştuğu bir sorundur. Üçüncü tuzak sünger şehirde: suyu olabildiğince hızlı uzaklaştırmak eski gri altyapı mantığıdır, yeni yaklaşım suyu kaynağında tutmak ve değerli bir kaynak olarak görmektir.

Soru kalıpları genellikle kısa bir haber ya da proje özetiyle açılır. Senden sorunun türünü, ilgili alt dalı, doğal ve beşerî nedenlerini ya da coğrafyanın çözüme katkısını seçmen istenir. Kitaptaki örneklerin hepsinde ortak araçlar CBS, uydu görüntüsü, risk ve duyarlılık haritası ile yer seçimi önerisidir; bunları 'coğrafyanın katkısı' başlığı altında bir arada hatırla.

Sınavdaki yeri ve 9 ve 10. sınıftaki aynı adlı temadan farkı

9 ve 10. sınıftaki aynı adlı temadan farkı: 9. sınıfta Coğrafyanın Doğası doğal ve beşerî ortamı, beş küreyi, coğrafyanın dallarını ve bilimin tarihsel gelişimini tanıtıyordu. 10. sınıfta coğrafi bakış ve mekân okuryazarlığı Marmara Gölü'nün kuruması örnek olayı üzerinden işlendi. 11. sınıfta ise tanımdan ve tek örnekten çıkıp çözüm aşamasına geçiyorsun: mekânsal sorunları sınıflandırıyor, Iğdır, Bursa Ovası, Kerç Boğazı, obruklar, kuraklık ve sünger şehir gibi çok sayıda vakada coğrafyanın çözüme katkısını yapılandırıyorsun. 9. sınıftaki alt dallar burada sorun eşleştirme aracına, 10. sınıftaki coğrafi bakış ise çözüm önerisi yazma becerisine dönüşüyor.

11. sınıf konuları AYT'ye hazırlık açısından önemlidir. AYT'de coğrafya iki ayrı testte yer alır: Edebiyat-Sosyal Bilimler 1 testinde Coğrafya-1 bölümünden 6, Sosyal Bilimler 2 testinde Coğrafya-2 bölümünden 11 soru gelir. Bu tema kendi başına uzun bir konu olmasa da paragraf ya da haber metniyle açılan, doğal ve beşerî nedeni ayırtan, çözüm önerisini değerlendirten soruların zeminidir. Gelecek yılların kapsamını ÖSYM duyurularından takip et; sorun, neden, etki, çözüm zincirini kurma alışkanlığı her durumda işine yarar.

Önerilen çalışma sırası

Önce mekân ve mekânsal sorun tanımlarını kendi cümlelerinle yaz, ardından üç sınıflandırma ölçütünü bir tabloya dök ve her birine kendi şehrinden bir örnek ekle. Sonra kitaptaki her vaka için aynı dört sütunlu çözümlemeyi yap: mekânın konumsal özelliği, sorunun doğal ve beşerî bağlantıları, çevreye etkisi ve coğrafyanın katkısı. Iğdır, Bursa Ovası, Kerç Boğazı, Konya obrukları, kuraklık, sünger şehir, Mumbai ve müsilaj için bu tabloyu doldurduğunda temanın tamamını tekrar etmiş olursun. Son adımda kendi çevrendeki bir sorunu seçip kısa bir rapor taslağı hazırla; performans görevi de tam olarak bunu istiyor.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Mekânsal sorunların çözümünde coğrafya biliminin katkılarını yapılandırabilme

Çalışma taktikleri

  • Her vaka için dört sütunlu tablo kur: konum özelliği, doğal ve beşerî bağlantı, çevreye etki, coğrafyanın katkısı.
  • Mekânsal sorunları üç ayrı ölçütle (ölçek, tematik içerik, mekânın niteliği) adlandırmayı alıştırma yap; 'kentsel ve kırsal' ölçek değildir.
  • Bir sorunu coğrafyanın alt dalıyla eşleştirirken sorunun ana nesnesine bak: toprak, su, iklim, nüfus, yerleşme ya da afet.
  • 'Coğrafyanın katkısı' sorularında konum bilgisi, dağılış haritası, risk haritası ve CBS içeren seçeneği öne al.
  • Sünger şehirde gri altyapı ile yeşil altyapı farkını tek cümleyle söyleyebilecek hale gel.
  • Gazetede ya da haberde gördüğün bir çevre sorununu haftada bir kez bu tabloya dök; paragraf sorularına hız kazandırır.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Mekânsal sorunlar mekânın niteliğine göre sınıflandırıldığında aşağıdaki ikililerden hangisi elde edilir?

  1. A)Kentsel ve kırsal
  2. B)Yerel ve küresel
  3. C)Sosyal ve ekonomik
  4. D)Çevresel ve politik
  5. E)Bölgesel ve küresel
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Mekânın niteliğine göre ayrım kentsel ve kırsal sorunlardır. Yerel, bölgesel, küresel ölçeğe göre; sosyal, ekonomik, çevresel, politik ise tematik içeriğe göre yapılan sınıflandırmadır.

2. Iğdır'da kış aylarında hava kirliliğinin artmasına yol açan etkenlerden hangisi beşerî değil, doğal bir etkendir?

  1. A)Isınmada kalitesiz yakıt kullanılması
  2. B)Sanayi tesislerinden çıkan emisyonlar
  3. C)Kentin dağlarla çevrili çukur bir alanda yer alması
  4. D)Motorlu taşıt sayısının artması
  5. E)Binaların yalıtımının yetersiz olması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Yakıt, sanayi, taşıt ve bina yalıtımı insan kaynaklıdır. Dağlarla çevrili çukur konum ise doğal bir özelliktir ve akşamları sıcaklık terselmesine zemin hazırlayarak kirleticilerin yere yakın birikmesine yol açar.

3. Bir kentte sık yaşanan sel baskınlarının çözümü için mühendis, sosyolog ve coğrafyacıdan oluşan bir ekip kuruluyor. Coğrafyacının bu ekibe katkısıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangileri doğrudur? I. Baskın noktalarını yükselti, geçirimsiz yüzey ve yapılaşma verileriyle aynı harita üzerinde çakıştırarak sorunun nerede ve neden yoğunlaştığını gösterir. II. Benzer koşullara sahip olduğu için ileride aynı sorunu yaşayabilecek mahallelerin dağılışını belirler. III. Diğer disiplinlerden gelen verileri dışarıda bırakarak sorunu yalnız fiziki koşullara bağlı olarak açıklar.

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız III
  3. C)I ve II
  4. D)II ve III
  5. E)I, II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C I doğru: coğrafya veriyi konum bilgisiyle birleştirip dağılışı ve nedenini görselleştirir. II doğru: benzer özellikteki yerlerin dağılışını incelemek coğrafyanın katkılarındandır. III yanlış: coğrafya diğer bilimlerle tamamlayıcı iş birliği yapar, farklı disiplinlerin verilerini birleştirerek bütüncül çözüm arar ve beşerî etkenleri de hesaba katar. Cevap I ve II.

Kendi notundan soru üret

Defterine çıkardığın vaka tablosunu ya da mekânsal sorun özetini DubbAI'ye yükle; Coğrafyanın Doğası temasına özel, haber metniyle açılan sorular üretsin.

11. sınıf Coğrafya: 4.184 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler