İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 11. sınıf

Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf coğrafya Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri temasında gıda güvencesi, sürdürülebilir tarım, stratejik ve kritik madenler, enerji ve sanayiyi öğren.

Son güncelleme:

Gıda güvencesi, tedarik zinciri ve sürdürülebilir tarım

11. sınıfta bu tema beş başlıkla ilerliyor: tarımsal faaliyetler ve gıda güvencesi, tarım uygulamalarında sürdürülebilirlik, stratejik ve kritik madenler, enerji kaynakları ve sanayileşmenin mekânsal etkileri. İlk durak tarım. Tarımsal üretimi iklim, toprak, yer şekilleri ve su gibi doğal faktörler sınırlar; teknoloji, sermaye, ulaşım, nüfus ve pazar gibi beşerî faktörler ise bu sınırları esnetir. Kitap burada üç kavramı birbirinden ayırmanı istiyor. Gıda güvencesi, herkesin her zaman yeterli, güvenli ve besleyici gıdaya hem fiziksel hem ekonomik olarak erişebilmesidir ve dört boyutu vardır: gıdanın bulunabilirliği, gıdaya ulaşılabilirlik, gıdanın kalitesi ve gıda güvenliği. Bu dördü aynı anda sağlanmadıkça güvenceden söz edilemez. Gıda güvenliği ise bu boyutlardan yalnızca biridir; gıdadaki fiziksel, kimyasal ve biyolojik zararları önlemeye yönelik tedbirleri anlatır. Tedarik zinciri de ham maddeden tüketiciye kadar uzanan üretici ve dağıtıcı ağıdır.

Türkiye'nin konumu gıda güvencesi için hem avantaj hem risk taşır. Üç kıtanın birbirine en çok yaklaştığı yerde bulunması kara, deniz ve hava taşımacılığında geçit rolü verir ve tedarik zincirini hızlandırır; Anadolu'nun ilk tarım merkezlerinden biri olması da zengin bir bitkisel gen kaynağı ve biyoçeşitlilik demektir. Öte yandan ülke, iklim değişikliğinden en çok etkilenmesi beklenen Doğu Akdeniz Havzası'nda ve yarı kurak bir kuşakta yer alır; sıcaklık artışı ve azalan toprak nemi verimi ve fiyatları dalgalandırabilir. Gıda israfı ile gıda kaybı arasındaki fark da sık sorulur: gelişmekte olan ülkelerde kayıp daha çok üretim, depolama, işleme ve dağıtımdaki altyapı eksikliğinden, gelişmiş ülkelerde ise perakende ve hane tüketimindeki israftan kaynaklanır.

Sürdürülebilir tarım, üretimin devamlılığını doğal kaynakları koruyarak ve gelecek kuşakların ihtiyacını gözeterek sağlamayı hedefler; kavramın çıkış noktası BM'nin Ortak Geleceğimiz raporudur. Bir uygulamanın sürdürülebilir sayılması için ekonomik (adil pazar, gelir, istihdam), sosyal (eğitim, çalışma koşulları, yaşam kalitesi) ve çevresel (toprak, su ve biyoçeşitliliğin korunması) ölçütlerin üçüne de katkı vermesi gerekir. Kitap tarımın dönüşümünü Tarım 1.0'dan Tarım 4.0'a dört aşamada anlatır: insan ve hayvan gücü, makineleşme ve kimyasal gübre, yüksek verimli tohum ve gelişmiş sulama, son olarak uydu, drone, sensör, büyük veri ve yapay zekâ ile hassas tarım. Organik tarım ile iyi tarım uygulamalarını karıştırma: organik tarımda sentetik ilaç ve kimyasal gübre yerine doğal gübre ve biyolojik mücadele kullanılır; iyi tarım uygulamalarında kimyasallar yasak değildir ama kontrollü kullanılır ve her aşama kayıt altına alınarak izlenebilir bir zincir kurulur. Hidroponik (topraksız tarım), akuaponik (balık yetiştiriciliği ile topraksız tarımın birleşimi), agrivoltaik (aynı arazide güneş paneli ve tarım; Türkiye'de İstanbul Komşuköy örneği), dikey tarım, tarımsal ormancılık, seracılık ve monokültür de kitabın sürdürülebilirlik ölçütleriyle tarttığı uygulamalardır.

Türkiye'nin ürün haritası bu temanın ezber değil mantık gerektiren kısmıdır. Buğday çimlenirken yağış, olgunlaşıp hasat edilirken kuraklık ister ve Doğu Karadeniz kıyıları dışında hemen her yerde yetişir; arpa soğuğa ve kuraklığa dayanıklıdır, büyük ölçüde yem olur. Mısır bol su ister; çeltik vadi tabanı, akarsu kenarı ve delta ovalarında yetişir, sivrisinek ve sıtma riski nedeniyle yerleşmelerden uzak tutulur. Baklagiller nadas yerine nöbetleşe ekimle toprağı besler; kırmızı mercimek kuraklığa uyumlu olduğu için güneydoğuda yoğunlaşır. Şeker pancarı ve çay hasattan sonra çabuk işlenmesi gerektiği için fabrikaları üretim alanına yakın kurdurur; pancarın yan ürünü küspe çevresinde besi hayvancılığını geliştirir. Hayvancılıkta küçükbaş bozkır ve yaz kuraklığı olan sahalarda, büyükbaş ise yaz yağışlı, çayır ve otlağı geniş sahalarda öne çıkar. Balıkçılığın üç tarafı denizle çevrili bir ülkede geri kalmasının nedenleri (açık deniz balıkçılığının zayıflığı, aşırı avlanma, kirlilik, düşük tüketim) ve kültür balıkçılığının yükselişi de kitapta yer alır.

Stratejik ve kritik madenler, enerjide değişim ve sanayinin mekâna etkisi

Madenler bölümü önce üç temel terimi kurar: cevher ekonomik olarak işletilebilen maden içeren kayaçtır, maden rezervi yatakta henüz çıkarılmamış toplam miktardır, tenör ise cevherdeki maden oranıdır. Ardından asıl ayrım gelir. Stratejik maden ulusal güvenlik, savunma ve ekonomik istikrar açısından önemlidir; yani önceliği jeopolitik ve güvenlik temellidir. Kritik maden ise sanayinin temel girdisidir ve arz kesintisi ya da fiyat dalgalanması tedarik güvenliğini tehdit eder; önceliği ekonomik ve tedarik zinciri temellidir. Bir maden ikisi birden olabilir: titanyum, kobalt, nikel, molibden, krom ve nadir toprak elementleri bu gruptadır. Nadir toprak elementleri yenilenebilir enerji, elektrikli araç ve savunma teknolojilerinde kilit roldedir ve Türkiye bu alanda yüksek potansiyelli bir ülkedir. Bor kitapta önce potansiyel kritik maden örneği olarak verilir, kendi paragrafında ise kritik maden diye anılır; cam, seramik, deterjan, enerji depolama ve nükleer uygulamalarda kullanılır, Türkiye'deki başlıca yatakları Eskişehir-Kırka, Kütahya-Emet, Balıkesir-Bigadiç ve Bursa-Kestelek'tir. Krom paslanmaz çelikte, boksit alüminyum üretiminde, kobalt batarya teknolojisinde öne çıkar.

Enerji bölümünün anahtar kelimesi değişim ve süreklilik. İnsanlık odundan kömüre, kömürden petrol ve doğal gaza geçmiş, yeni kaynaklar eklendikçe eskilerini de kullanmayı sürdürmüştür. Bugün güneş, rüzgâr, su ve jeotermal gibi yenilenebilir kaynaklara ilgi artsa da küresel üretimde fosil kaynakların ağırlığı sürmektedir; yani enerji dönüşümü tamamlanmış değildir. Sınıflamada nükleer enerjinin yenilenemeyen grupta yer aldığını unutma. Türkiye doğu ile batı arasında boru hatlarıyla bir enerji koridorudur; Mavi Vatan'daki deniz yetki alanlarında bilinen petrol ve doğal gaz rezervleri enerji bağımsızlığı açısından stratejik görülür. Yenilenebilir örneklerinde Konya Karapınar güneş santrali, Aydın ve Denizli çevresindeki jeotermal santraller, Çeşme ve Balıkesir çevresindeki rüzgâr türbinleri ile Atatürk, Keban, Deriner ve Yusufeli barajları anılır. Enerji yönetimi ise enerjinin planlı ve verimli kullanılmasıdır; verimli cihazlar, bisiklet yolları ve elektrikli toplu taşıma bu kapsamdadır.

Sanayi bölümünde sanayi türleri (maden, imalat, enerji üretimi, yüksek teknoloji, savunma), planlı üretim alanları (organize sanayi bölgesi, serbest bölge, teknopark) ve buhar gücünden siber fiziksel sistemlere uzanan dört endüstri devrimi tanıtılır. Kuruluş yeri yine doğal ve beşerî faktörlerin birleşimiyle açıklanır: ağır sanayi ham madde ve enerjiye, gıda sanayisi tarım alanlarına yakın kurulur; liman kentleri, demir yolları, büyük pazarlar ve devlet teşvikleri yatırımı çeker. Mekânsal etkiler üç yönlüdür: sosyal yönde göç ve hızlı şehirleşme, ekonomik yönde istihdam, bölgesel kalkınma ve ihracat, çevresel yönde hava ve su kirliliği, atık ve ekosistem tahribatı. Kitabın örneği Gaziantep Organize Sanayi Bölgesi'dir: iç göçü hızlandırmış, çevresinde yeni yerleşmeler doğurmuş, son yıllarda Yeşil OSB dönüşümüyle enerji verimliliği ve atık yönetimine yönelmiştir. Savunma sanayisinde ASELSAN örneği ise yerli üretimin dışa bağımlılığı azaltıp dış politikada hareket alanı açtığını göstermek için kullanılır.

Karıştırılan kavramlar ve soru kalıpları

En sık hata gıda güvencesi ile gıda güvenliğini eş anlamlı sanmaktır. Güvence şemsiye kavramdır, güvenlik onun dört boyutundan biridir. Bir soruda gıdanın raflarda bulunduğu ama fiyatı yüzünden alınamadığı anlatılıyorsa sorun ulaşılabilirlik boyutundadır; gıdada kimyasal kalıntı anlatılıyorsa gıda güvenliğindedir. İkinci tuzak organik tarım ile iyi tarım uygulamalarıdır: kimyasal girdinin hiç kullanılmadığı model organik, kontrollü kullanılıp kayıt ve denetimle izlendiği model iyi tarımdır. Üçüncüsü stratejik ve kritik ayrımıdır: soru savunma, ulusal güvenlik ve jeopolitikten söz ediyorsa stratejik, sanayi girdisi, arz kesintisi ve fiyat dalgalanmasından söz ediyorsa kritik nitelik kastedilir. Rezerv ile tenörü de karıştırma; rezerv miktar, tenör orandır. Yüksek rezervli ama düşük tenörlü bir yatağın işletilmesi pahalı olabilir.

Ürün soruları genellikle iklim isteği ile yer seçimini birlikte sorar. Buğday, nohut, pamuk ve ayçiçeğinde ortak kalıp, büyüme döneminde su ve olgunlaşma döneminde kuraklık isteğidir. Çay ve şeker pancarında ise ortak kalıp, ürünün çabuk bozulması nedeniyle fabrikanın tarlaya yakın kurulmasıdır. Sanayi yer seçimi sorularında ilk iş tesisin ham madde mi, enerji mi, pazar mı, iş gücü mü odaklı olduğunu belirlemektir. Enerji sorularında yenilenebilir ve yenilenemeyen ayrımı, kaynak ile santral örneğini eşleştirme (Karapınar güneş, Denizli jeotermal, Keban hidroelektrik) ve enerji koridoru kavramı öne çıkar. Sürdürülebilir tarım sorularında bir uygulamanın yalnızca çevresel değil ekonomik ve sosyal ölçüte de katkı vermesi gerektiğini akılda tut; monokültür verimi artırsa da toprağı yorduğu için çevresel ölçütte zayıf kalır.

Sınavdaki yeri, 9 ve 10. sınıftaki aynı adlı temadan farkı ve çalışma sırası

9 ve 10. sınıftaki aynı adlı temadan farkı: 9. sınıfta Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri, faaliyetlerin yer seçimini etkileyen doğal ve beşerî faktörleri ve TEKNOSAB örneğini işliyordu. 10. sınıfta ekonomik sektörler, GSYİH ile gelişmişlik bağı ve Türkiye ekonomisinin sektörel yapısı vardı. 11. sınıfta ise faaliyet kollarının içine giriyorsun: tarımda gıda güvencesi ve sürdürülebilir uygulamalar, Türkiye'de ürünlerin yetişme koşulları, madencilikte stratejik ve kritik maden ayrımı, enerjide değişim ve süreklilik, sanayide Gaziantep OSB örneğiyle mekânsal etkiler. Yani 9'da öğrendiğin faktörler burada ürün ve maden düzeyinde, 10'daki sektör kavramı ise kaynak güvenliği ve sürdürülebilirlik düzeyinde yeniden karşına çıkıyor.

11. sınıf konuları AYT'ye hazırlık açısından önemlidir. AYT'de coğrafya iki testte yer alır: Edebiyat-Sosyal Bilimler 1 testinde Coğrafya-1 bölümünden 6, Sosyal Bilimler 2 testinde Coğrafya-2 bölümünden 11 soru gelir. Tarım ürünlerinin yetişme koşulları, madenlerin ve enerji kaynaklarının dağılışı, sanayinin yer seçimi geleneksel olarak ekonomik coğrafya sorularının çekirdeğidir; bu tema o soruların zeminini kurar. Kapsamın gelecek yıllarda nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından izle.

Çalışma sırası önerim şu: önce gıda güvencesinin dört boyutunu ve gıda güvenliği ile tedarik zinciri tanımlarını kendi cümlelerinle yaz. Sonra sürdürülebilir tarımın üç ölçütünü bir tabloya dök ve organik tarım, iyi tarım, hidroponik, agrivoltaik, monokültür ve seracılığı bu tabloda tek tek değerlendir. Üçüncü adımda Türkiye ürünleri için iki sütunlu bir liste kur: iklim isteği ve yer seçimini açıklayan özellik. Dördüncü adımda madenleri stratejik, kritik ve ikisi birden diye gruplayıp yanına kullanım alanını ve Türkiye'deki yatağını ekle. Son olarak enerji kaynaklarını yenilenebilir ve yenilenemeyen diye ayırıp her birine bir Türkiye örneği bul ve sanayinin sosyal, ekonomik ve çevresel etkilerini Gaziantep örneği üzerinden üç maddeyle özetle.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Tarımsal faaliyetleri gıda güvencesi açısından sorgulayabilme
  • Dünya ve Türkiye’deki tarım uygulamalarını sürdürülebilirlik ölçütlerine göre değerlendirebilme
  • Dünya ve Türkiye’de bulunan stratejik-kritik madenlerin ülke ekonomileri ve ülkeler arası ilişkilerdeki yerine yönelik çıkarım yapabilme
  • Dünya ve Türkiye’deki enerji kaynaklarının kullanımında meydana gelen değişim ve sürekliliği algılayabilme
  • Sanayi faaliyetlerinin mekânsal etkilerini sorgulayabilme

Çalışma taktikleri

  • Gıda güvencesinin dört boyutunu (bulunabilirlik, ulaşılabilirlik, kalite, gıda güvenliği) bir örnek olayla eşleştirerek çalış; soru hangi boyutun bozulduğunu sorar.
  • Organik tarım ile iyi tarım uygulamalarını tek kriterle ayır: kimyasal girdi hiç yok mu, yoksa kontrollü ve kayıtlı mı?
  • Madenleri üç sütunlu tabloya yaz: stratejik mi kritik mi, kullanım alanı, Türkiye'deki yatağı. Bor yataklarının dört ilini mutlaka ezberle.
  • Ürün kartı hazırla: büyüme dönemindeki ve olgunlaşma dönemindeki iklim isteği, fabrikanın tarlaya yakın olup olmadığı, yan ürünü.
  • Enerji örneklerini haritaya işle: Karapınar, Aydın ve Denizli, Çeşme ve Balıkesir, Atatürk, Keban, Deriner ve Yusufeli.
  • Sanayinin etkilerini her zaman sosyal, ekonomik ve çevresel diye üçe böl; seçeneklerde bu üçlüden hangisinin istendiğine dikkat et.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Üretimde kimyasal girdiye belirli sınırlar içinde izin veren, ürünün tarladan tüketiciye kadar geçtiği her aşamanın kayıtlarla takip edilebildiği tarım modeli hangisidir?

  1. A)İyi tarım uygulamaları
  2. B)Organik tarım
  3. C)Monokültür tarım
  4. D)Akuaponik tarım
  5. E)Agrivoltaik tarım
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Organik tarımda sentetik ilaç ve kimyasal gübre kullanılmaz. Kimyasalların kontrollü kullanıldığı ve üretimin kayıtla izlendiği model iyi tarım uygulamalarıdır. Monokültür tek ürün yetiştirmeyi, akuaponik balık ile topraksız tarımın birleşimini, agrivoltaik güneş paneli ile tarımı anlatır.

2. Madenlerle ilgili aşağıdaki ifadeler veriliyor: I. Türkiye'deki başlıca bor yatakları arasında Eskişehir-Kırka ve Kütahya-Emet bulunur. II. Bir maden aynı anda hem stratejik hem kritik olarak nitelendirilemez. III. Tenör, çıkarılan cevherin içindeki maden oranını ifade eder. Bu ifadelerden hangileri doğrudur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız III
  3. C)I ve II
  4. D)I ve III
  5. E)II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D I doğru: Kırka ve Emet başlıca bor yataklarındandır. II yanlış: stratejik nitelik güvenlik temelli, kritik nitelik tedarik temelli olduğu için bir maden ikisini birden taşıyabilir; titanyum, kobalt, krom bunun örnekleridir. III doğru: tenör cevherdeki maden oranıdır. Cevap I ve III.

3. İki ülkede gıda kayıpları ve israfıyla ilgili şu bilgiler veriliyor: A ülkesinde ürünlerin önemli kısmı tarladan sofraya ulaşana kadar depolama, işleme ve dağıtım aşamalarında bozulmaktadır. B ülkesinde ise kayıpların büyük kısmı market raflarında ve hanelerde tüketilmeden atılan gıdalardan oluşmaktadır. Bu bilgilere göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi her iki ülke için de en uygun öncelikli önlemi gösterir?

  1. A)A: Tüketicilere porsiyon ve alışveriş bilinci kazandırmak / B: Soğuk hava deposu ve yol ağı kurmak
  2. B)A: Depolama, soğuk zincir ve dağıtım altyapısını güçlendirmek / B: Perakende ve hane düzeyinde israfı önleyen bilinçlendirme ve düzenlemeler yapmak
  3. C)A: Tarım alanlarını hızla genişletmek / B: Gıda ithalatını artırmak
  4. D)A: Monokültür tarımı yaygınlaştırmak / B: Organik tarımı yasaklamak
  5. E)A: Tarımsal üretimi azaltmak / B: Tarımsal üretimi artırmak
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B A'daki sorun tedarik zincirinin üretim sonrası halkalarındaki altyapı eksikliğidir; bu tablo kitapta gelişmekte olan ülkelerle ilişkilendirilir ve çözüm depolama ile dağıtım altyapısıdır. B'deki sorun perakende ve tüketim aşamasındaki israftır; bu da gelişmiş ülkelerin tipik durumudur ve çözüm tüketici bilinci ile israfı önleyen düzenlemelerdir. Birinci seçenek eşleştirmeyi ters kurar, diğerleri kaybın kaynağına yönelmez.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki ürün kartlarını ya da maden tablonu DubbAI'ye yükle; Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri temasına özel, gıda güvencesi ve stratejik maden ayrımını yoklayan sorular üretsin.

11. sınıf Coğrafya: 4.184 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler