İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 10. sınıf

Afetler ve Sürdürülebilir Çevre: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf coğrafya Afetler ve Sürdürülebilir Çevre ünitesinde afetle mücadelede iyi uygulamaları, dirençli şehir ölçütlerini, erken uyarıyı ve afet bilincini öğren.

Son güncelleme:

İyi uygulama örnekleri, dirençli yaşam alanı, korunma ve afet bilinci

10. sınıf Maarif coğrafya kitabında Afetler ve Sürdürülebilir Çevre ünitesi dört alt başlıkla ilerliyor: afetlerle mücadelede iyi uygulama örnekleri, afetlere karşı dirençli yaşam alanları, afetlerden korunma ve afet bilinci. 9. sınıftaki aynı adlı ünite tehlike, risk ve afet kavramlarını, afetlerin oluşum kaynağına göre türlerini, Türkiye'deki başlıca afetleri ve bütüncül afet yönetiminin evrelerini öğretiyordu. 10. sınıf ise bu temeli varsayıp şunu soruyor: ülkeler ve şehirler afetlere karşı ne yapıyor, hangi uygulama neden işe yarıyor ve sen bu kararı kendi yaşadığın yere göre nasıl verirsin?

İlk alt başlık, afetlerin dünyaya dengesiz dağıldığını hatırlatarak başlıyor: Güneydoğu Asya'da deprem, tsunami ve volkanizma, Güney Asya'da su baskınları, Orta Amerika'da kasırgalar, Kuzey Afrika'da kuraklık, Akdeniz çevresinde orman yangını, deprem ve heyelan öne çıkar. Kitabın kilit ayrımı şudur: deprem, tsunami ve kasırga gibi gerçekleşmesi önlenemeyen afetlerde zararı en aza indirmek hedeflenir; su baskını, heyelan, orman yangını, kuraklık ve salgında ise afetin gerçekleşmesini önlemeye yönelik önlemler ön plandadır. Ardından Şili ile İran'daki Bem depremleri karşılaştırılıyor; ABD'de bir kasırga, Brezilya'da Rio Grande do Sul su baskını ve Petropolis heyelanı, Japonya'da Töhoku depremi ve tsunamisi ile Fukushima nükleer santral kazası, Muğla orman yangınları örnek olarak işleniyor. Her örneğin yanında o afete özgü tedbir var: yer altı sığınağı, akarsu yatağına imar yasağı, istinat duvarı, nükleer tesisin düşük riskli yere kurulması, tsunami erken uyarısı, yangın riski taşıyan faaliyetlerin yasaklanması.

Aynı alt başlıkta yeşil vatan kavramı geçiyor: bitki ve hayvan varlığının büyük kısmını barındıran doğal ortam. Afetler yalnızca şehirlere değil bu doğal mirasa da zarar verir. Kitap afet yönetimini afet öncesi, esnası ve sonrası diye üçe ayırır ve yetkililerin özellikle afet öncesi risk azaltma çalışmalarına yoğunlaştığını vurgular. İki iyi uygulama kartı inceleniyor: coğrafi bilgi sistemi tabanlı Gaziantep Risk Haritası ve İtalya'nın Potenza bölgesinde dirençliliği bölgesel kalkınma planlamasına yerleştiren #weResilient stratejisi.

İkinci alt başlık yaşam alanı ve direnç kavramlarını kuruyor. Direnç, şehirlerin çevresel risklerle baş edebilme kapasitesidir. OECD'nin dirençli şehir çalışmasında Antalya ve Bursa da pilot şehirler arasındadır. Kitap altı temel özellik sayar: sağlamlık, uyum sağlama, yedeklilik, esneklik, kapsayıcılık ve entegrasyon, kaynaklara sahip olma. Etkinlikte Türkiye ile Japonya'nın konumu ve tsunami sonrası çalışmaları karşılaştırılıyor; Türkiye tarafında Kandilli'nin ulusal tsunami uyarı merkezi olması ve tsunami baskın haritaları, Japonya tarafında kıyı yapıları, kot yükseltme, hızlı uyarı ve suyun ulaştığı yüksekliği gösteren işaretler öne çıkıyor. Üçüncü alt başlık korunmayı üç başlıkta topluyor: tehlike ve risklerin belirlenmesi, tahmin ve erken uyarı sistemleri (Japonya'da J-Alert, Hindistan'da su baskını uyarı sistemi, Pasifik Erken Uyarı Sistemi) ile fiziksel ve yapısal zarar azaltma. Dördüncü alt başlık ise afet bilincini bilişsel, duyuşsal ve psikomotor bir farkındalık düzeyi olarak tanımlıyor ve afete hazırlıkla iki yönlü bir ilişki içinde gösteriyor.

Kavram bağları, karıştırılan ayrımlar ve soru kalıpları

Bu ünitenin en verimli ayrımı önleme ile zarar azaltmadır. Soru sana bir tedbir verip hangi amaca hizmet ettiğini sorabilir. Dere yatağı ıslahı, dik yamaçlara istinat duvarı, orman yangını uyarı ve müdahale sistemleri afetin gerçekleşmesini önlemeye dönüktür. Depreme dayanıklı yapı, sağlam zemin seçimi, tsunami erken uyarısı ve tahliye planı ise önlenemeyen bir afette kaybı azaltmaya dönüktür. Önce afetin türünü belirle, sonra bu türün önlenebilir mi önlenemez mi olduğuna bak; cevap kendiliğinden çıkar.

İkinci kritik ayrım yapısal ve yapısal olmayan risklerdir. Binanın taşıyıcı sistemiyle ilgili olan her şey yapısaldır: dayanıksız binanın güçlendirilmesi, yıkılıp yeniden yapıldığı kentsel dönüşüm, yeni binanın depreme dayanıklı inşa edilmesi. Kitaplık, buzdolabı, şofben, televizyon ünitesi gibi eşyaların devrilmesi ya da raftaki ağır cisimlerin düşmesi ise yapısal olmayan risktir ve eşyaları duvara sabitlemek, yatağı pencere önüne koymamak gibi basit önlemlerle azaltılır. Öğrenciler en çok bu iki grubu karıştırıyor; binanın kendisi mi, içindeki eşya mı diye sor.

Dirençli şehrin altı özelliği tanımlarıyla birbirine çok yakın durduğu için dikkat ister. Sağlamlık, yapının şok ve stres altında işlevini sürdürmesidir. Yedeklilik, olağan sistem çöktüğünde devreye giren yedek kapasitedir. Esneklik, kurum ve toplumun değişime hızla yanıt verebilmesidir. Uyum sağlama, eski alışkanlıkları bırakıp olayın gereğine göre karar vermektir. Kapsayıcılık ve entegrasyon, toplumun bütün paydaşlarının politikalara katılımıdır. Kaynaklara sahip olma ise yerel hizmetleri hızla eski hâline getirme kabiliyetidir. Her birine bir anahtar sözcük bağla: dayanmak, yedek, hızlı yanıt, yeni karar, katılım, onarım.

Soru kalıpları genellikle bir mekân tarif edip hangi afetin olası olduğunu ve hangi önlemin uygun olduğunu sorar. Ölçme bölümündeki Artvin örneği tam bunu yapıyor: dik yamaçlı vadi, ormanlık alan, yoğun kar gören yükselti ve akarsu gibi ipuçlarından kütle hareketi, çığ, su baskını ve orman yangını riskini çıkarıyorsun. İstanbul'daki buzlanma erken uyarı sistemi de afet tanımını yalnızca deprem ve sel ile sınırlamaman gerektiğini gösteriyor. Mekânın coğrafi özelliği, yerleşmenin mimarisi ve binaların yapısı kitaba göre korunma kararındaki temel belirleyicilerdir.

Sınavdaki yeri ve 9. sınıftaki aynı adlı üniteden farkı

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla temsil ediliyor. Afet konuları, kısa bir senaryo ya da bir mekân tarifiyle kolayca soruya dönüştüğü için bu ünitenin akıl yürütme becerisi sınav hazırlığında değerlidir. Gelecek yıllardaki sınav kapsamını ÖSYM duyurularından takip et; ancak önleme ile zarar azaltma, yapısal ile yapısal olmayan risk ayrımları hangi formatta olursa olsun işine yarayacak kalıcı bilgilerdir.

9. sınıfta aynı adlı ünitede tehlikenin ne zaman afete dönüştüğünü, afetlerin doğa ya da insan kaynaklı olarak nasıl sınıflandığını, Türkiye'de deprem, sel, taşkın, erozyon ve salgın gibi afetleri ve bütüncül afet yönetiminin risk azaltma, hazırlık, müdahale ve iyileştirme evrelerini görmüştün. 10. sınıf bu kavramları tekrar tanımlamıyor, uyguluyor: hangi ülke hangi afete hangi çözümü geliştirmiş, dirençli şehir hangi ölçütlerle tanımlanır, erken uyarı sistemi nasıl işler, okulun ve evin bir afete ne kadar hazır? 9. sınıftaki evre bilgisini, 10. sınıftaki örneklerin her birini öncesi, esnası, sonrası diye yerleştirmek için kullanabilirsin.

Ünite aynı zamanda 10. sınıfın Mekânsal Bilgi Teknolojileri ünitesine de bağlanıyor. Gaziantep risk haritası coğrafi bilgi sistemlerinin, Pasifik Erken Uyarı Sistemi ise sensör, şamandıra, uydu ve uyarı merkezinden oluşan bir veri zincirinin uygulamasıdır. Bir afet sorusunda harita ya da sensör geçiyorsa, o ünitedeki bilgini kullanmaya hazır ol.

Önerilen çalışma sırası

Önce kitaptaki dünya örneklerini bir tabloya dök: afetin adı, türü, yaşandığı ülke ve kitapta önerilen tedbir. Rakamları değil, tedbirin mantığını yaz. Ardından her satırın yanına önleme mi, zarar azaltma mı olduğunu işaretle. Bu tablo ünitenin omurgası olacak.

İkinci adımda dirençli şehrin altı özelliğini anahtar sözcükleriyle bir kartta topla ve her birine yaşadığın şehirden bir örnek bul. Yedek su deposu, mahalle toplanma alanı, engelli ve yaşlıların planlara katılımı, kentsel dönüşüm gibi örnekleri doğru özelliğe yerleştirebiliyorsan bu bölüm tamamdır. Sonra korunmanın üç başlığını çalış ve evindeki yapısal olmayan riskleri gerçekten tespit et; bu küçük gözlem soruları hatırlamanı çok kolaylaştırır.

Son adımda afet bilincine geç. Kendi aile afet planını ve afet ve acil durum çantasının içeriğini yaz, çantanın neden düzenli aralıklarla güncellenmesi gerektiğini bir cümleyle açıkla. Ardından afete hazırlık ile afet bilinci arasındaki iki yönlü ilişkiyi kendi cümlelerinle anlat. Bitirince bir mekân tarifi uydur ve o mekân için olası afetleri ve uygun önlemleri sıralayarak kendini sına.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Afetlerle mücadelede iyi uygulama örneklerini sorgulayabilme
  • Afete dirençli yaşam alanlarının coğrafi koşullarını çözümleyebilme
  • Mekânın özelliklerine göre afetlerden korunma uygulamalarına karar verebilme
  • Afetlerden korunma amacı ile afet bilinci oluşturmanın faydalarını yansıtabilme

Çalışma taktikleri

  • Her tedbir sorusunda önce afetin önlenebilir mi önlenemez mi olduğuna karar ver: deprem, tsunami ve kasırgada hedef zarar azaltma, su baskını, heyelan ve yangında hedef önlemedir.
  • Binanın taşıyıcı sistemiyle ilgili önlem yapısal, eşyanın devrilmesi ve düşmesiyle ilgili önlem yapısal olmayan risk azaltmadır.
  • Dirençli şehrin altı özelliğini anahtar sözcükle ezberle: sağlamlık dayanmak, yedeklilik yedek, esneklik hızlı yanıt, uyum yeni karar, kapsayıcılık katılım, kaynaklara sahip olma onarım.
  • Mekân tarifli sorularda yer şekli, eğim, bitki örtüsü, kar ve akarsu ipuçlarını tek tek afet türüne çevir.
  • Erken uyarı sistemlerini ülkesiyle eşleştir: J-Alert Japonya, su baskını uyarı sistemi Hindistan, Pasifik Erken Uyarı Sistemi Büyük Okyanus kıyısı ülkeleri.
  • Kitaptaki her dünya örneğini öncesi, esnası, sonrası diye 9. sınıftaki evrelere yerleştir; iki yılın bilgisini tek tabloda birleştir.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Deprem anında devrilebilecek bir kitaplığın ve buzdolabının duvara sabitlenmesi aşağıdaki çalışmalardan hangisine örnektir?

  1. A)Yapısal olmayan riskleri azaltma
  2. B)Kentsel dönüşüm
  3. C)Dere yatağı ıslahı
  4. D)Tahmin ve erken uyarı
  5. E)Yerleşmeyi güvenli alana taşıma
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Kitaplık ve buzdolabı binanın taşıyıcı sistemine ait değildir; devrilme ve düşmeleriyle oluşan tehlike yapısal olmayan risk olarak adlandırılır. Bunları duvara sabitlemek yapısal olmayan riskleri azaltma çalışmasıdır. Kentsel dönüşüm yapısal, dere ıslahı su baskınına yönelik, erken uyarı ve taşıma ise başka önlem gruplarıdır.

2. Bir şehirde afet sırasında ana elektrik ve su sistemi çöktüğünde, önceden ayrılmış jeneratörlerin ve ikinci bir su deposunun devreye girerek hizmeti sürdürmesi, kitapta sayılan dirençli şehir özelliklerinden hangisine örnektir?

  1. A)Sağlamlık
  2. B)Kapsayıcılık ve entegrasyon
  3. C)Yedeklilik
  4. D)Uyum sağlama
  5. E)Esneklik
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Kitaba göre yedeklilik, öngörülemeyen bir afet karşısında acil durum kaynağının devreye alınması ve yedek kapasitenin hizmet sağlayıcı olarak görev yapmasıdır. Ana sistem çöktüğünde önceden ayrılmış jeneratör ve depo devreye giriyor; bu yedek kapasitedir. Sağlamlık yapının kendisinin dayanması, kapsayıcılık paydaş katılımı, uyum sağlama yeni koşula göre karar verme, esneklik ise değişime hızlı yanıt verme kapasitesidir.

3. 10. sınıf coğrafya kitabı, gerçekleşmesi önlenemeyen afetlerde zararı azaltmaya yönelik önlemlerin, önlenebilir afetlerde ise afetin gerçekleşmesini önlemeye yönelik önlemlerin ön planda olduğunu belirtir. Buna göre aşağıdaki önlemlerden hangisi afetin gerçekleşmesini önlemeye değil, önlenemeyen bir afette zararı azaltmaya yöneliktir?

  1. A)Heyelan riski olan dik yamaçlara istinat duvarı yapılması
  2. B)Taşkına karşı dere yatağının ıslah edilmesi
  3. C)Kıyı yerleşmelerinde tsunami baskın alanlarının işaretlenmesi ve tahliye haritası hazırlanması
  4. D)Orman içinde yangın riski oluşturan faaliyetlerin yasaklanması
  5. E)Orman yangını uyarı ve müdahale sistemlerinin kurulması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Adım 1: Her seçeneğin hangi afete yönelik olduğunu belirle: A heyelan, B su baskını, C tsunami, D ve E orman yangını. Adım 2: Kitaba göre heyelan, su baskını ve orman yangını önlenebilir afetlerdir; bunlara yönelik istinat duvarı, dere ıslahı, faaliyet yasağı ve yangın uyarı-müdahale sistemleri önleme amaçlıdır. Adım 3: Tsunami deprem kaynaklıdır ve gerçekleşmesi önlenemez; baskın alanını işaretlemek ve tahliye planlamak yalnızca can ve mal kaybını azaltır. Cevap C.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki afet örnekleri tablosunu ya da dirençli şehir özelliklerini DubbAI'ye yükle; sana önleme ile zarar azaltma ayrımı ve mekâna göre önlem seçimi üzerine bu üniteye özel sorular üretsin.

10. sınıf Coğrafya: 4.622 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler