İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 10. sınıf

Coğrafyanın Doğası: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf coğrafya Coğrafyanın Doğası ünitesinde coğrafi bakışı, mekân okuryazarlığını ve Marmara Gölü'nün kuruması örnek olayını öğren.

Son güncelleme:

10. sınıfta Coğrafyanın Doğası: coğrafi bakış ve örnek olay

9. sınıfta aynı adı taşıyan ünitede coğrafyanın konusunu, bölümlerini ve bilim olarak nasıl geliştiğini görmüştün. 10. sınıf Maarif kitabında ise ünite tek bir alt başlığa odaklanıyor: coğrafi bakış. Yani bu yıl 'coğrafya nedir' sorusundan çok 'bir olaya coğrafyacı gibi nasıl bakılır' sorusu üzerinde çalışıyorsun. Ünite kısa ama sonraki bütün ünitelerde kullanacağın düşünme biçimini kuruyor.

Kitabın tanımına göre coğrafi bakış, bir olayı ya da olguyu mekân içinde ele almak, nerede görüldüğünü, neden orada ortaya çıktığını ve nasıl sonuçlar doğurduğunu yerel, bölgesel ve küresel ölçeklerde birlikte değerlendirmektir. Bu bakışın parçaları olarak mekânsal düşünme, ölçek bilinci, yer ve mekân algısı, insan ile çevre arasındaki etkileşim ve coğrafi bağlantılar sayılıyor. Bu parçaların hepsi bir araya geldiğinde ortaya mekân okuryazarlığı çıkıyor: bir haritaya, bir fotoğrafa ya da bir haber metnine bakıp oradaki mekânsal ilişkiyi okuyabilme becerisi.

Ünitenin anahtar kavramları konum, zaman, mekân, hareket, dağılış, değişim ve sürdürülebilirlik. Bunları ezberlenecek bir liste olarak değil, bir olayı çözümlerken sırayla sorduğun sorular olarak düşün. Olay nerede (konum)? Hangi zaman aralığında yaşandı ve ne değişti (zaman, değişim)? Mekânda ne yer değiştirdi: su mu, insan mı, mal mı (hareket)? Etkiler hangi alana yayıldı (dağılış)? Kaynak bu hızla kullanılırsa gelecekte ne olur (sürdürülebilirlik)?

Kitap coğrafi bakışın gücünü göstermek için iki örnek kullanıyor. İlki, Londra'da bir kolera salgınında ölümlerin harita üzerinde işaretlenmesiyle salgının kaynağı olan su kuyusunun bulunması. Burada bir sağlık sorunu, mekânsal dağılış okunarak çözülüyor. Asıl uzun örnek ise Manisa'daki Marmara Gölü. Gediz Nehri'nin getirdiği alüvyonların önünü kapatmasıyla oluşmuş bu alüvyon set gölü, kanallar ve setlerle sulama amaçlı bir rezervuara dönüştürülüyor, sulak alan olarak koruma statüsü kazanıyor, balıkçılık ve kuşlar için önemli bir yaşam alanı oluyor. Ardından gölü besleyen su azalırken sulama için çekilen su artıyor, kuraklık da eklenince göl tamamen kuruyor. Kitap bu olayın balıkçılığa, biyolojik çeşitliliğe ve çekilen kıyı alanlarının paylaşımı yüzünden toplumsal ilişkilere etkisini tartışmaya açıyor.

Su bütçesi, kavram bağları ve sık yapılan hatalar

Marmara Gölü örneğinde en çok işine yarayacak araç su bütçesi mantığıdır. Göle giren su (kanallarla getirilen su, göl yüzeyine düşen yağış, çevreden gelen yüzey akışı) ile gölden çıkan su (buharlaşma, sulama için çekilen su) karşılaştırılır. Girdiler çıktılardan azsa bütçe eksiye düşer ve göl hacim kaybeder. Bu tabloyu okurken doğal kalemleri (yağış, buharlaşma) ile beşerî kalemleri (kanal suyu, sulama çekimi) ayırmayı alışkanlık hâline getir; sınavda 'kurumada etkili olan beşerî faktör hangisidir' türü sorular tam olarak bu ayrımı ister.

Sık yapılan ilk hata, kuruma gibi bir olayı tek bir nedene bağlamaktır. Coğrafi bakış çok nedenli düşünmeyi ister: kuraklık doğal bir etkendir, ama aşırı su çekimi ve havza dışından gelen suyun azalması beşerî etkenlerdir ve sonuç ikisinin birleşimidir. İkinci hata, ölçeği karıştırmaktır. Göl çevresindeki balıkçının gelir kaybı yerel bir etki, havzadaki tarımsal sulamanın aksaması bölgesel bir etki, kuş göç yollarındaki bir durağın kaybolması ise daha geniş ölçekli bir etkidir. Soruda 'yerel', 'bölgesel', 'küresel' kelimelerini gördüğünde seçenekleri bu süzgeçten geçir.

Üçüncü tuzak kavramların birbirine karıştırılmasıdır. Değişim zaman içinde aynı mekânda olan farklılaşmayı, dağılış bir olgunun mekâna nasıl yayıldığını, hareket ise insan, madde ya da enerjinin yer değiştirmesini anlatır. Kanallarla başka bir akarsudan göle su taşınması hareket, göl alanının yıllar içinde daralması değişim, kuruma sonrası etkilerin göl çevresindeki yerleşmelere yayılması ise dağılış örneğidir.

Ünite sonu değerlendirmesinde kitap aynı düşünme biçimini başka olaylarla deniyor: dar bir deniz yolunda bir gemi kazasının küresel ticarete etkisi, bir iç gölün kuruyarak çevre felaketine dönüşmesi ve denizde bir petrol platformu kazasının kıyı ekonomisine etkileri. Bu örneklerin ortak yanı, bir noktadaki olayın farklı ölçeklerde zincirleme sonuçlar doğurmasıdır. Soru kalıbı da genellikle budur: bir metin ya da harita verilir, senden olayın konumunu, nedenlerini ve etkilerini doğru ölçekte eşleştirmen istenir.

Sınavdaki yeri ve 9. ve 11. sınıfla bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla yer alıyor. Bu ünitenin kavramları tek başına az soru çıkarsa da paragraf ve harita yorumlama sorularının neredeyse hepsi coğrafi bakışı ölçer: verilen olayın nedenini doğal ve beşerî diye ayırmak, etkisini doğru ölçekte söylemek, sürdürülebilir olanı seçmek. Kapsamın gelecekte nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından takip et; ama bu beceri her formatta işe yarar.

9. sınıftaki Coğrafyanın Doğası ünitesi daha çok bilimin tanıtımıydı: coğrafyanın konusu ve bölümleri, neden coğrafya öğrendiğimiz ve bilimin tarihsel gelişimi. 10. sınıfta aynı ad altında bu bilgiyi bir örnek olay üzerinde kullanıyorsun. Yani 9. sınıfta 'fiziki coğrafya ve beşerî coğrafya nedir' diye öğrendiğin ayrım, bu yıl 'gölün kurumasında hangi etken fiziki, hangisi beşerî' sorusuna dönüşüyor. 11. sınıf Maarif coğrafya programında da tema adları benzer biçimde sürüyor; orada da bir olayı mekânsal bağlamda çözümleme alışkanlığını bekleyen sorularla karşılaşacaksın.

Önerilen çalışma sırası

Önce yedi anahtar kavramı (konum, zaman, mekân, hareket, dağılış, değişim, sürdürülebilirlik) kendi cümlelerinle tanımla ve her birine yaşadığın yerden bir örnek bul. Sonra Marmara Gölü örneğini bir akış şeması olarak çiz: oluşumu, rezervuara dönüşmesi, su bütçesinin bozulması, kuruma ve sonuçları. Her kutunun yanına hangi kavramla ilgili olduğunu yaz.

Ardından ünite sonundaki gemi kazası, kuruyan iç göl ve petrol kazası gibi örnekleri aynı şablonla çöz: konum, doğal ve beşerî nedenler, yerel ve küresel etkiler, alınabilecek önlemler. Kitabın performans çalışması bir olay hakkında kısa makale yazmanı istiyor; bunu ciddiye al, çünkü bir olayı yazıyla çözümlemek sınavdaki uzun paragraf sorularını okuma hızını doğrudan artırır. Son adımda haberlerde gördüğün güncel bir çevre ya da ulaşım olayını seç ve aynı şablonla iki dakikada analiz etmeyi alışkanlık hâline getir.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Örnek olay, olgu ve/veya mekânı coğrafyanın temel kavramları ile ilişkilendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Her olay sorusunda önce nedenleri iki sütuna ayır: doğal (yağış, kuraklık, buharlaşma) ve beşerî (sulama, kanal, yapılaşma); seçeneklerin çoğu bu ayrımla elenir.
  • Su bütçesi tablosunda girdi ve çıktıları ayrı topla, farkın işaretine bak; eksi bütçe hacim kaybı demektir.
  • Etkileri yazarken ölçeği etiketle: yerel, bölgesel, küresel. Sınav seçeneklerindeki ölçek kayması en sık tuzaktır.
  • Hareket, değişim ve dağılış kavramlarını birer örnek cümleyle kartlara yaz; karıştırdığın an kartlara dön.
  • Haftada bir güncel haber seç ve nerede, neden orada, nasıl sonuçlar doğurdu sorularıyla beş satırlık bir not çıkar.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Coğrafi bakışın bir olayı incelerken yanıt aradığı temel soru üçlüsü aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Kim, ne zaman, kaç kişi?
  2. B)Nerede, neden orada, nasıl?
  3. C)Ne kadar, hangi fiyata, kime?
  4. D)Hangi yıl, hangi hükümdar, hangi savaş?
  5. E)Hangi formül, hangi birim, hangi sonuç?
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Coğrafi bakış olayı mekânı merkeze alarak inceler: olayın konumu (nerede), o konumda ortaya çıkmasının nedenleri (neden orada) ve süreç ile sonuçları (nasıl). Diğer seçenekler tarih, ekonomi ya da fen bilimlerine özgü soru kalıplarıdır.

2. Bir sulama göletine bir yıl boyunca kanallardan 30, yağıştan 5, yüzey akışından 5 birim su girmiş; buharlaşmayla 20, sulama amacıyla 60 birim su çekilmiştir. Yer altı suyu katkısı yok sayılırsa bu yıl için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. A)Su bütçesi artı 40 birimdir, göl hacmi artar.
  2. B)Su bütçesi sıfırdır, göl hacmi değişmez.
  3. C)Su bütçesi eksi 40 birimdir ve açığın en büyük kalemi beşerî kaynaklı çekimdir.
  4. D)Su bütçesi eksi 40 birimdir ve açığın tek nedeni buharlaşmadır.
  5. E)Su bütçesi eksi 80 birimdir, çünkü yalnızca çıktılar hesaba katılır.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Girdiler: 30 + 5 + 5 = 40 birim. Çıktılar: 20 + 60 = 80 birim. Bütçe 40 − 80 = −40 birimdir, göl hacim kaybeder. Çıktılar içinde en büyük kalem 60 birimlik sulama çekimidir ve bu beşerî bir etkendir; buharlaşma tek neden değildir.

3. Bir gölün kurumasını coğrafi bakışla inceleyen bir öğrencinin yaptığı şu değerlendirmeler veriliyor: I. Kuruma yalnızca birkaç kurak yılla açıklanmalıdır, insan etkisini katmak gereksizdir. II. Kurumanın göl çevresindeki balıkçılığa etkisi ile havzadaki tarımsal sulamaya etkisi farklı ölçeklerde birlikte ele alınmalıdır. III. Çekilen kıyı alanlarının paylaşımında köylüler arasında çıkan anlaşmazlıklar olayın beşerî boyutunun parçasıdır. Bu değerlendirmelerden hangileri coğrafi bakışla uyumludur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız II
  3. C)I ve III
  4. D)II ve III
  5. E)I, II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Coğrafi bakış çok nedenli düşünmeyi ister; kurumayı yalnız iklime bağlayıp sulama gibi beşerî etkenleri dışarıda bırakmak (I) bu bakışa aykırıdır. Etkileri yerel ve bölgesel ölçekte birlikte değerlendirmek (II) ölçek bilincini, toprak paylaşımı anlaşmazlığını olayın parçası saymak (III) insan ve çevre etkileşimini yansıtır. Doğru cevap II ve III.

Kendi notundan soru üret

Marmara Gölü için çizdiğin akış şemasını ya da kavram kartlarını DubbAI'ye yükle; coğrafi bakış kavramlarını farklı örnek olaylarla sınayan sorular üretsin.

10. sınıf Coğrafya: 4.622 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler