İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 10. sınıf

Beşerî Sistemler ve Süreçler: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf coğrafya Beşerî Sistemler ve Süreçler ünitesinde yerleşme yeri seçimini, kır ve şehir yerleşmelerini, höyükleri ve yerleşmelerin fonksiyonlarını öğren.

Son güncelleme:

10. sınıfta bu ünite: yerleşmelerin kuruluşu, tipleri ve fonksiyonları

9. sınıfta aynı adı taşıyan ünite nüfus üzerineydi: nüfusun tarihsel değişimi, dağılışı, göç, demografik dönüşüm, nüfus piramitleri ve nüfus politikaları. 10. sınıf Maarif kitabında Beşerî Sistemler ve Süreçler yerleşmelere odaklanıyor ve iki alt başlıktan oluşuyor: yerleşmelerin kuruluşu ve gelişimi, yerleşmelerin fonksiyonları. Yani bu yıl soru 'insanlar nerede ve ne kadar yaşıyor' değil, 'insanlar yaşadıkları yeri neden orada kurdu ve o yer neyle ayakta duruyor' sorusudur.

İlk alt başlık yerleşmenin tarihsel serüveniyle açılıyor. Avcı ve toplayıcı insan Paleolitik Çağ'da mağara ve kaya oyuklarını barınak olarak kullanır; Neolitik Çağ'da tarım ve hayvancılığa geçince yerleşik hayat başlar ve iklimi elverişli, suyu bol, toprağı verimli yerler seçilir. Maden işlemenin yaygınlaşmasıyla maden ve odun kaynaklarının yakınları, ürün fazlası ve takasla birlikte ticaret yolları ile limanlar yeni yerleşme alanları olur. Devletlerin kurulmasıyla yönetim merkezleri, Sanayi Devrimi ile fabrikaların çevresinde hızla büyüyen şehirler, kırdan kente göçle de metropoller ortaya çıkar.

Kitap yerleşme yeri seçimini ve gelişimini etkileyen faktörleri iki grupta topluyor. Doğal faktörler iklim, topoğrafya (yükselti, eğim, bakı, dağların uzanışı), su kaynakları, toprak yapısı, kara ve denizlerin dağılışı ile bitki örtüsüdür. Beşerî faktörler ise ekonomik faaliyetler, ulaşım olanakları, göçler ve bilim ile teknolojideki gelişmelerdir; örneğin deniz dolgusuyla kazanılan alanlara yeni yerleşmeler kurulabilmesi teknolojinin doğal sınırı aşmasına örnektir. Ardından yerleşme tipleri geliyor: kır yerleşmeleri (kasaba, köy ve köy altı yerleşmeleri) ile şehirler. Köy altı yerleşmelerinden mahalle ve mezra yıl boyu, yayla, oba ve kom ise yılın belli dönemlerinde kullanılır. Şehirler nüfus büyüklüğüne göre küçük, orta, büyük şehir ve metropol olarak sınıflandırılır.

Türkiye bölümünde yerleşme yoğunluğunun batıdan doğuya ve kıyıdan iç kesimlere doğru genel olarak azaldığı, engebeli ve genç arazi yapısının kısa mesafelerde yerleşme olanaklarını değiştirdiği anlatılıyor. Türkiye'deki ilk yerleşmeler mağara yerleşmeleri, höyükler (Çatalhöyük, Alacahöyük, Aşıklıhöyük, Arslantepe, Kültepe gibi) ve tapınak alanı Göbeklitepe üzerinden işleniyor. Salda Gölü etkinliği ise hassas bir doğal alanın çevresinde yerleşme ve turizm baskısının nasıl koruma kararlarıyla sınırlandırıldığını gösteriyor. İkinci alt başlıkta yerleşmeler on fonksiyona göre sınıflandırılıyor: tarım, madencilik, sanayi, ticaret, yönetim, sağlık, ulaşım, turizm, eğitim ve kültür, askerî. Yönetim fonksiyonu içinde merkezî yönetim (başkent ve taşra teşkilatı olarak il ve ilçe) ile yerel yönetim (il özel idaresi, belediye, köy) ayrımı da yer alıyor.

Kavram bağları, sık yapılan hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitenin en temel ayrımı doğal ve beşerî faktörler arasındadır. Soruda bir yerleşmenin neden seyrek ya da yoğun olduğu soruluyorsa, önce verilen gerekçenin doğadan mı (sıcaklık, yağış, eğim, toprak, orman) yoksa insandan mı (iş imkânı, yol, göç, teknoloji) geldiğine bak. Amazon ve Kongo havzalarındaki gür ormanlar, kutuplara yakın soğuk alanlar ve çöller doğal sınırlamaya; deniz dolgusu üzerinde kurulan bir mahalle ya da yeni açılan bir otoyolun çevresinde büyüyen yerleşme beşerî faktörün etkisine örnektir.

Sık yapılan hata, köy altı yerleşmelerini karıştırmaktır. Mahalle ve mezra sürekli yaşanan yerlerdir; mahalle köyün içindeki ayrı bir yerleşme parçası, mezra köyden uzakta birkaç ev ve tarladan oluşan bir birimdir. Yayla, oba ve kom geçicidir: yayla hayvancılık, tarım ve son yıllarda turizm için, oba konargöçerlerin yaz yerleşmesi olarak, kom ise köyden uzakta hayvancılık için kullanılır. Bir diğer hata, kır ve şehir ayrımını yalnız nüfusa bağlamaktır. Kitap nüfusun yanında ekonomik faaliyet türünü ve idari yapıyı da ölçüt sayar; ayrıca ölçütler değişirse yerleşmenin tipi de değişebilir.

Fonksiyon sorularında hâkim fonksiyon kavramı kritiktir. Bir yerleşmenin birden fazla fonksiyonu olabilir ama gelişimine en çok katkı yapan biri öne çıkar. Kitap, tarımla başlayıp sanayi, ticaret, sağlık ve eğitimle çok fonksiyonlu bir merkeze dönüşen Adana'yı ve üniversiteleriyle eğitim ve kültür fonksiyonu baskınlaşan Eskişehir'i örnek veriyor. Şehirlerde fonksiyon çeşitliliğinin kır yerleşmelerinden fazla olduğunu, fonksiyonların zamanla değişebildiğini ve yenilerinin eklenebildiğini unutma. Soru kalıbı genellikle bir yerleşmenin kısa tarifini verir ve hâkim fonksiyonu ya da fonksiyondaki değişimi sordurur.

Höyük sorusunda dikkat etmen gereken nokta tanımdır: höyük, yıkılan yerleşmelerin kalıntılarının üst üste birikmesiyle oluşan yayvan tepedir. Göbeklitepe ise yerleşik şehir hayatından önce avcı ve toplayıcı topluluklarca yapılmış bir tapınak alanı olarak anlatılır; onu höyüklerle aynı kategoriye koyma.

Sınavdaki yeri ve 9. ve 11. sınıfla bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafyadan 5 soru geliyor ve yerleşme konusu, doğal ve beşerî faktörleri ayırma ile Türkiye'deki dağılışı yorumlama becerisi üzerinden soruya dönüşmeye çok uygundur. Gelecek yıllarda kapsamın nasıl şekilleneceğini ÖSYM duyurularından takip et; faktör ayırma alışkanlığı her durumda işine yarar.

9. sınıftaki Beşerî Sistemler ve Süreçler ünitesinde öğrendiğin nüfus dağılışı ve göç bilgisi bu ünitenin zemini. Orada nüfusun neden belli yerlerde yoğunlaştığını görmüştün; burada aynı faktörlerin yerleşmenin kuruluşunu ve büyümesini nasıl belirlediğini görüyorsun. Göç bu yıl bir konu başlığı değil, yerleşmenin büyüyüp küçülmesini açıklayan beşerî faktörlerden biri olarak karşına çıkıyor. 11. sınıf Maarif programında da Beşerî Sistemler ve Süreçler teması sürüyor; bu yıl kurduğun fonksiyon ve faktör çerçevesi şehirleşme ve mekân düzenlemesine dair sorularda da temel olacak. Bu yılın Ekonomik Faaliyetler ve Etkileri ünitesi de fonksiyonların arkasındaki ekonomik faaliyet türlerini ve sektörleri ayrıntılandırıyor.

Önerilen çalışma sırası

Önce yerleşmenin tarihsel gelişimini bir zaman şeridine dök: mağara, Neolitik köy, maden yerleşmesi, ticaret ve liman şehri, yönetim merkezi, sanayi şehri, metropol. Her durağın altına yer seçimini belirleyen temel etkeni yaz. Sonra doğal ve beşerî faktörleri iki sütunlu bir tabloya koy ve her faktöre Türkiye'den bir yerleşme örneği ekle; yaşadığın yerin hangi faktörlerle kurulduğunu da tabloya işle.

İkinci adımda kır yerleşmesi tiplerini sürekli ve geçici diye ayıran küçük bir şema çiz. Üçüncü adımda on fonksiyonu kartlara yaz, her kartın arkasına Türkiye'den ve dünyadan birer yerleşme ekle; kitabın önerdiği balık kılçığı tekniğiyle kendi şehrinin fonksiyonlarını ve hangisinin hâkim olduğunu çıkar. Son adımda Salda Gölü örneğini düşün: bir doğal alanın çevresinde yerleşme ve turizm büyüdüğünde hangi zararlar doğabilir, hangi koruma kararları bunu sınırlar, üç cümleyle yaz.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Yerleşme yeri seçiminde ve yerleşmelerin gelişiminde etkili olan coğrafi faktörleri sorgulayabilme
  • Türkiye ve dünyadaki yerleşmeleri fonksiyonlarına göre sınıflandırabilme

Çalışma taktikleri

  • Her yerleşme sorusunda gerekçeyi doğal ya da beşerî diye etiketle; teknoloji ve göç beşerî tarafta yer alır.
  • Köy altı yerleşmelerini sürekli (mahalle, mezra) ve geçici (yayla, oba, kom) diye iki kutuya ayırarak ezberle.
  • On fonksiyonu kartlara yaz, her karta bir Türkiye bir dünya örneği ekle; hâkim fonksiyonu ayrı renkle işaretle.
  • Fonksiyon değişimi sorularında 'yeni ne eklendi' diye sor: maden tesisi, otel, üniversite, liman.
  • Höyük tanımını ve Göbeklitepe'nin farkını tek cümleyle not al; ikisini karıştıran seçenekleri hemen ele.
  • Türkiye'de yerleşme yoğunluğunun batıdan doğuya, kıyıdan içe azaldığını nedenleriyle birlikte iki satırda özetle.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdaki köy altı yerleşmelerinden hangisi, konargöçer ailelerin yaz mevsiminde hayvancılık için kurduğu geçici bir yerleşmedir?

  1. A)Mahalle
  2. B)Mezra
  3. C)Kasaba
  4. D)Oba
  5. E)Metropol
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Oba, konargöçer ailelerin yazın kurduğu ve temel geçim kaynağı hayvancılık olan geçici bir köy altı yerleşmesidir. Mahalle ve mezra yıl boyu yaşanan köy altı yerleşmeleridir. Kasaba bir kır yerleşmesi, metropol ise şehir yerleşmesidir; ikisi de köy altı yerleşmesi değildir.

2. Geçimi uzun süre tarım ve balıkçılığa dayanan bir kıyı köyünde oteller ve bir yat limanı açılmış, yaz aylarında köye çok sayıda ziyaretçi gelmeye başlamıştır. Bu gelişmeye göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

  1. A)Kır yerleşmelerinin fonksiyonları değişemeyeceği için köy yalnızca tarım fonksiyonunu sürdürür.
  2. B)Köyün fonksiyonlarına turizm eklenmiştir; yerleşmelerin fonksiyonları zamanla değişebilir ve yenileri eklenebilir.
  3. C)Köy, yönetim fonksiyonu kazanarak il merkezine dönüşmüştür.
  4. D)Balıkçılık birincil bir ekonomik faaliyet olmadığı için köyün hiçbir zaman tarım fonksiyonu olmamıştır.
  5. E)Köy, askerî fonksiyonu öne çıkan bir yerleşme hâline gelmiştir.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Otel ve yat limanının açılması, yerleşmeye turizm fonksiyonunun eklendiğini gösterir; kitap, yerleşmelerin fonksiyonlarının zamanla değişebileceğini ve yenilerinin eklenebileceğini vurgular. Balıkçılık tarım fonksiyonu içinde sayılan birincil faaliyettir. Metinde yönetim ya da askerî fonksiyona dair bir gelişme yoktur.

3. Aşağıdakilerden hangisi, yerleşmeyi etkileyen beşerî bir faktörün doğal koşulların sınırlayıcı etkisini aştığı duruma örnektir?

  1. A)Gür yağmur ormanlarıyla kaplı bir havzada yerleşmelerin seyrek olması
  2. B)Kara alanı daha geniş olan Kuzey Yarım Küre'de yerleşmelerin daha fazla olması
  3. C)Dik yamaçlı ve dar vadili bir dağlık alanda evlerin dağınık ve seyrek olması
  4. D)Bir kıyı şehrinde deniz doldurularak kazanılan alanda yeni konut ve ulaşım alanları kurulması
  5. E)Verimli alüvyal topraklara sahip bir ovada köylerin sık dizilmesi
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Deniz dolgusuyla yeni yerleşim alanı elde etmek, bilim ve teknolojideki gelişmenin (beşerî faktör) denizin sınırlayıcı etkisini aşmasıdır. Orman, kara ve deniz dağılışı ile eğimin yerleşmeyi seyrekleştirdiği seçenekler doğal faktörün sınırlayıcı etkisini, verimli ovada köylerin sık dizilmesi ise doğal faktörün olumlu etkisini gösterir; hiçbirinde beşerî bir faktör doğal sınırı aşmamıştır.

Kendi notundan soru üret

Hazırladığın doğal ve beşerî faktör tablosunu ya da fonksiyon kartlarını DubbAI'ye yükle; yerleşme tipleri ve fonksiyonlarıyla ilgili bu üniteye özel sorular üretsin.

10. sınıf Coğrafya: 4.622 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler