İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 10. sınıf

Bölgeler, Ülkeler ve Küresel Bağlantılar: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf coğrafya Bölgeler, Ülkeler ve Küresel Bağlantılar ünitesinde kültür ocağı Türkistan'ı, Türk dünyasını, Türk-İslam kültürünü ve kültürel mirası öğren.

Son güncelleme:

Türk kültürünün mekânsal özellikleri: ünitenin kapsamı

10. sınıf Maarif coğrafya kitabında Bölgeler, Ülkeler ve Küresel Bağlantılar ünitesi tek bir alt başlıktan oluşuyor: Türk kültürünün mekânsal özellikleri. Ünitenin anahtar kavramları kültür ocağı, kültürel miras, Türkistan, Türk dünyası ve Türk kültürü. Aynı adı taşıyan 9. sınıf ünitesi bölge belirleme kriterlerini, bölge türlerini ve bölge sınırlarının nasıl değiştiğini anlatıyordu. 10. sınıfta bölge kavramı somut bir örneğe uygulanıyor: Türk kültürünün doğduğu yer, göçlerle yayıldığı alan ve bugün ortak değerlerle birbirine bağlı geniş bir kültür bölgesi olarak Türk dünyası.

İlk konu Türk kültürünün ocağıdır. Bir kültürün doğduğu ve oradan yayıldığı yere kültür ocağı denir. Saka, Hun, Göktürk ve Uygur gibi ilk Türk devletlerinin Altay Dağları çevresinde kurulup genişlediği düşünüldüğünde Türklerin ilk ana yurdu Orta Asya'dır ve bu bölge Türkistan ya da Türkeli diye de anılır. Kitap ana yurdun sınırlarını da veriyor: merkezde Altay Dağları, doğuda Kingan Dağları, kuzeyde Sibirya ormanları, güneyde Amu Derya, Hindikuş ve Altın dağları, batıda Ural Dağları ve Hazar Denizi.

İkinci konu göçlerdir. Türkistan'ın giderek kuraklaşması, otlak ve kaynak yetersizliği, artan nüfus, boylar arası çatışmalar ve Çin ile Moğollarla yaşanan mücadeleler kitlesel göçlere yol açtı. Türkler ilk dönemde yaşam tarzlarını sürdürebilmek için bozkıra benzeyen, geniş otlaklı alanları seçtiler: Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlar ve Macaristan ovaları gibi. Kitap üç büyük göç dalgasını öne çıkarıyor: Sakaların Karadeniz'in kuzeyine ve oradan Kafkasya ile Anadolu'ya yayılması, Hunların Doğu Avrupa'ya yönelmesiyle başlayan Kavimler Göçü ve Oğuzların Hazar'ın güneyinden İran, Kafkasya, Mezopotamya ve Anadolu'ya gelişi. Bu göçlerle oluşan, Türklerin geçmişte ya da bugün yaşadığı ve kültürlerinin sürdüğü Avrasya bölgelerine Türk dünyası denir; kavram yalnız siyasi sınırları değil etnik, tarihî ve kültürel bağları da kapsar.

Üçüncü konu Türk kültürünün iki dönemidir. Konargöçer Türk kültürü sert karasal iklimli Orta Asya bozkırında doğdu: kışlak ve yaylak arasında hayvan sürüleriyle göç, keçe çadır, at ve koyun, maden işlemeciliği, eyer ve üzengi, Gök Tanrı inancı, kurgan ve balbal, oguş, urug, boy ve budun diye büyüyen toplum yapısı, boy işareti tamga, on iki hayvanlı takvim ve Nevruz, renklerle yön adlandırma. Türk-İslam kültürü ise 9. yüzyıldan itibaren İslamiyet'in kabulü ve Maveraünnehir, Horasan gibi tarıma elverişli bölgelerde yerleşik hayata geçişle oluştu; Hoca Ahmet Yesevi, külliye, kervansaray, ahilik, denizciliğin gelişmesi bu dönemin öne çıkan unsurlarıdır. Ünite dil ve alfabeler, ortak gelenek ve görenekler, somut ve somut olmayan kültürel miras ve Türkiye, KKTC ile Türk dünyası arasındaki ilişkiler (TÜRKSOY, Türk Devletleri Teşkilatı, TİKA, Yunus Emre Enstitüsü) ile tamamlanıyor.

Coğrafi bağlar, karıştırılan kavramlar ve soru kalıpları

Bu ünite tarih dersine benzer görünse de coğrafya kitabının istediği şey kültür ile mekân arasındaki bağdır. Her bilgiyi bir coğrafi nedene bağlamaya çalış. Konargöçerlik neden ortaya çıktı? Çünkü bozkırda kısa boylu otlar yaz başında sararıyor, kışlar sert, tarım zor. Yaylak ve kışlak neden var? Çünkü sürüler yazın serin ve taze otlu yükseltilere, kışın daha ılık alçak alanlara götürülüyor. Türk kültüründe neden karasal özellikler baskın? Çünkü Türkler uzun süre iç bölgelerde yaşadı. Neden farklı kültürlerle etkileşim yoğun? Çünkü yaşanan alanlar göç ve ticaret yolları üzerindeydi.

En çok karışan ayrım somut ve somut olmayan kültürel mirastır. Somut miras elle tutulan şeydir: yazıt, kurgan, türbe, cami, saray, han, köprü, çeşme. Orhun Yazıtları, Esik Kurganları, Hoca Ahmet Yesevi Türbesi, Selimiye Camii, Menûçihr Camii, İshak Paşa Sarayı bu gruptadır. Somut olmayan miras ise yaşatılan bilgi ve uygulamadır: destan ve fıkra anlatma, sema ve semah, Nevruz ve Hıdırellez kutlaması, ebru, hat, tezhip, minyatür, keşkek ve aşure yapımı, Türk kahvesi ikramı, Karagöz, meddahlık, âşıklık. Tuzak şudur: bir el sanatının ürünü somut görünse bile kitap ebru, çinicilik ya da halı dokumacılığını bir gelenek ve beceri olarak somut olmayan miras içinde sayıyor.

Kronoloji ve alfabe sorularında karışıklık sık görülür. Konargöçer dönemde runik adı da verilen Türk alfabesi ve Soğud alfabesinden türetilen Uygur alfabesi kullanıldı; Orhun Yazıtları bu dönemden kalma en önemli yazılı kaynaktır. İslamiyet'in kabulünden sonra uzun süre Arap alfabesi kullanıldı ve Kutadgu Bilig, Divanu Lügat'it-Türk, Atabetü'l Hakayık gibi eserler yazıldı. Türkiye 1928'den sonra Latin alfabesine geçti, Orta Asya Türk cumhuriyetleri Sovyet döneminde Kiril alfabesini kullandı ve bu fark iletişimi zorlaştırdı; çözüm olarak Türk Devletleri Teşkilatı Latin temelli ortak bir alfabe kararı aldı.

Bir ilginç soru kaynağı da renk ve yön ilişkisidir: kitaba göre kara kuzeyi, ak batıyı, kızıl güneyi, gök doğuyu gösterir; Akdeniz batıdaki deniz demektir. Ayrıca TÜRKSOY ile Türk Devletleri Teşkilatını karıştırma: ilki kültür alanında iş birliği yapan teşkilattır ve her yıl bir şehri Türk Dünyası Kültür Başkenti seçer, ikincisi ekonomik, siyasi, sosyal ve kültürel iş birliğini kapsayan daha geniş bir örgüttür.

Sınavdaki yeri ve 9. sınıftaki aynı adlı üniteden farkı

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafya 5 soruyla yer alıyor. Kültür bölgeleri, kültürün mekânla ilişkisi ve kültürel miras, kısa metin ya da harita tarifine dayalı sorulara uygun konulardır. Gelecek yıllardaki kapsamı ÖSYM duyurularından izle; ama bir kültürel özelliği coğrafi nedenine bağlama becerisi her soru biçiminde işe yarar. Bu ünitenin bilgisi tarih dersindeki ilk Türk devletleri ve Türk-İslam devletleri konularıyla da örtüştüğü için iki dersi birlikte çalışmak zamanını verimli kullanmanı sağlar.

9. sınıfta aynı ad altında bölgenin ne olduğunu, hangi kriterlere göre belirlendiğini, şekilsel ve işlevsel bölge gibi türleri ve sınırların zamanla nasıl değiştiğini öğrenmiştin. 10. sınıfta bu araçları tek bir büyük kültür bölgesine uyguluyorsun. Türk dünyası, ortak dil, tarih ve gelenek kriterleriyle tanımlanan bir kültür bölgesidir ve sınırları göçlerle sürekli değişmiştir. Yani 9. sınıfta öğrendiğin bölge sınırlarında değişim fikri, 10. sınıfta Türkistan'dan Balkanlara uzanan göç yolları ile canlı bir örneğe kavuşuyor.

Ünite 10. sınıfın Beşerî Sistemler ve Süreçler ünitesindeki yerleşme ve kentleşme bilgisine de bağlanıyor: konargöçer yaşamdan köy ve şehir kuran yerleşik yaşama geçiş, külliye çevresinde büyüyen şehirler, kapalı çarşı, han ve kervansaray gibi ticaret yapıları yerleşmelerin işlevini anlatan somut örneklerdir.

Önerilen çalışma sırası

Önce bir dilsiz Avrasya haritası al ve Türklerin ana yurdunu kitabın verdiği sınır unsurlarıyla çiz: Altay merkezde, doğuda Kingan, kuzeyde Sibirya ormanları, güneyde Amu Derya ve Hindikuş, batıda Ural ve Hazar. Ardından üç büyük göçü oklarla işaretle ve her okun yanına göçün nedenini yaz. Haritayla çalışmak bu ünitedeki bilgilerin büyük kısmını mekâna oturtur.

İkinci adımda konargöçer ve Türk-İslam kültürünü iki sütunlu bir tabloda karşılaştır: yaşam biçimi, barınma, inanç, yazı, mimari, ekonomik faaliyet. Her satıra bir coğrafi neden ekle. Üçüncü adımda kültürel miras listesini somut ve somut olmayan diye ikiye ayır; emin olamadığın örnekte kendine elle tutulan bir yapı mı, yaşatılan bir uygulama mı diye sor.

Son adımda kurumları ve alfabeleri bir zaman şeridine diz: Orhun Yazıtları, Arap alfabesi dönemi, Türkiye'nin Latin alfabesine geçişi, Sovyet döneminde Kiril alfabesi, TÜRKSOY, Türk Devletleri Teşkilatı ve ortak alfabe kararı. Bitirdiğinde Nevruz gibi tek bir kültürel unsuru seç ve onun hangi coğrafyalarda neden yaşadığını üç cümleyle anlatmayı dene; bu, ünitenin bütün mantığını birleştiren iyi bir sınamadır.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Türk dünyasının ortak kültürel özellikleri hakkında çıkarım yapabilme

Çalışma taktikleri

  • Her kültürel özelliği bir coğrafi nedene bağla: bozkır iklimi konargöçerliği, iç bölgelerde yaşamak karasal etkileri, ticaret yolları kültürel etkileşimi açıklar.
  • Somut mu somut olmayan mı diye sorulduğunda kendine sor: elle tutulan bir yapı ya da nesne mi, yoksa yaşatılan bir gelenek, beceri ya da anlatı mı?
  • Renk ve yön eşleşmesini kısa bir formülle hatırla: kara kuzey, ak batı, kızıl güney, gök doğu.
  • Ana yurdun sınırlarını dört yönle ezberle ve mutlaka harita üzerinde çiz; yalnız okumak kalıcı olmuyor.
  • Alfabeleri sırayla yaz: Türk (runik) ve Uygur, Arap, ardından Türkiye'de Latin, Sovyet döneminde Kiril, en sonda Latin temelli ortak alfabe.
  • TÜRKSOY kültür odaklıdır ve Türk Dünyası Kültür Başkenti seçer; Türk Devletleri Teşkilatı ekonomik ve siyasi iş birliğini de kapsar.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir kültürün doğduğu, ortaya çıktığı ve oradan dünyaya yayıldığı yere ne ad verilir?

  1. A)Kültür ocağı
  2. B)Kültürel miras
  3. C)Budun
  4. D)Yaylak
  5. E)Türk dünyası
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Kitap, bir kültürün doğduğu ve yayıldığı yeri kültür ocağı olarak tanımlar; Türk kültürünün ocağı Orta Asya, yani Türkistan'dır. Kültürel miras atalardan kalan varlıklar, budun boyların birleşmesiyle oluşan toplum, yaylak yaz otlağı, Türk dünyası ise kültürün yayıldığı geniş alandır.

2. Aşağıdaki eşleştirmelerin hangisinde verilen iki unsur da 10. sınıf coğrafya kitabına göre somut olmayan kültürel miras örneğidir?

  1. A)Ebru sanatı ve Esik Kurganları
  2. B)Mevlevi sema töreni ve keşkek yapımı
  3. C)Orhun Yazıtları ve Dede Korkut Hikâyeleri
  4. D)Menûçihr Camii ve Hıdırellez Bayramı
  5. E)Karagöz ve Anıtkabir
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Kitapta sema töreni dinî ve tasavvufi gelenek, keşkek yapımı ise yiyecek hazırlama geleneği olarak somut olmayan miras içinde sayılır. Diğer seçeneklerin her birinde somut bir unsur var: Esik Kurganları, Orhun Yazıtları, Menûçihr Camii ve Anıtkabir elle tutulan yapı ya da yazıttır.

3. Eski Türklerde renkler yönleri ifade ediyordu: kara kuzeyi, ak batıyı, kızıl güneyi, gök doğuyu gösteriyordu. Bu anlayışla yaşayan bir Türk boyu, yurdunun batısındaki bir göle ve doğusundaki bir dağa ad verecek olsa aşağıdakilerden hangisini seçmesi beklenir?

  1. A)Karagöl ve Kızıldağ
  2. B)Akgöl ve Gökdağ
  3. C)Gökgöl ve Akdağ
  4. D)Kızılgöl ve Karadağ
  5. E)Akgöl ve Karadağ
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Adım 1: Göl batıda; batı ak renkle gösterildiği için göl Akgöl olur. Adım 2: Dağ doğuda; doğu gök renkle gösterildiği için dağ Gökdağ olur. Adım 3: İkisini birlikte içeren tek seçenek B. A kuzey ve güney, C doğu ve batı ters, D güney ve kuzey, E batı ve kuzey eşleşmesidir.

Kendi notundan soru üret

Defterindeki Türk dünyası haritanı ya da kültürel miras listeni DubbAI'ye yükle; sana kültür ocağı, göçler ve somut ile somut olmayan miras ayrımı üzerine bu üniteye özel sorular üretsin.

10. sınıf Coğrafya: 4.622 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler