İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Coğrafya · 10. sınıf

Doğal Sistemler ve Süreçler: konu anlatımı ve çalışma rehberi

10. sınıf coğrafya Doğal Sistemler ve Süreçler ünitesinde levha tektoniği, volkanizma, depremler, ayrışma ile akarsu, karst, kıyı, buzul ve rüzgâr şekillerini öğren.

Son güncelleme:

10. sınıfta bu ünite: iç kuvvetlerden dış kuvvetlere yeryüzünün şekillenmesi

9. sınıfta aynı adı taşıyan ünite atmosfer ve iklim üzerineydi: sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem, iklim tipleri ve iklim değişikliği. 10. sınıf Maarif kitabında Doğal Sistemler ve Süreçler bambaşka bir konuyu, yeryüzü şekillerinin oluşumunu anlatıyor. Ünite beş alt başlıktan oluşuyor: tektonik süreçler, iklim ve kayaç yapısının ayrışmaya etkisi, aşınma, taşınma ve biriktirme süreçleri, yer şekilleriyle ilgili saha çalışması ve yer şekilleri ile beşerî faaliyetlerin etkileşimi. Bu yılın en kalabalık ünitesi budur.

Tektonik süreçler bölümü Dünya'nın iç yapısıyla (yer kabuğu, manto, çekirdek) başlar, Wegener'in kıtaların kayması düşüncesinden levha tektoniği kuramına geçer. Mantodaki konveksiyon akımları levhaları üç biçimde hareket ettirir. Ayrılmada önce rift çukurları, sonra deniz tabanı yayılması ve okyanus ortası sırtları oluşur. Yanal kaymada (transform) levhalar birbirine sürtünerek ters yönde kayar ve şiddetli depremler üretir. Yaklaşmada yoğun okyanusal kabuk dalma-batma zonunda alta dalar, okyanus çukuru (hendek), ada yayları, volkanizma ve orojenez ortaya çıkar. Kıtaların eski ve aşınmış çekirdekleri kalkanlar, genç ve yüksek kuşaklar ise Alp-Himalaya, Kayalık ve And dağlarıdır. Sıkışan tabakalar kıvrılırsa antiklinal ve senklinalli kıvrım dağları, kırılırsa horst (kırık dağı) ve graben (çöküntü alanı) oluşur.

Volkanizma yüzey ve derinlik volkanizması olarak ayrılır. Yüzeyde merkezî püskürme tabakalı volkan (stratovolkan), kalkan volkan ve tüf konisi oluşturur; çizgisel (fisür) püskürme geniş lav platoları yayar. Derinlikte katılaşan magma batolit, lakolit, sill ve dayk gibi kütleler bırakır. Volkanların büyük kısmı Pasifik çevresindeki ateş çemberinde, bir kısmı sıcak noktalarda, Akdeniz çevresinde ve Doğu Afrika rift hattında yer alır. Depremler bölümünde iç merkez ile dış merkez ayrımı, fay türleri, tsunami ve sismograf ile büyüklük ölçümü işlenir. Türkiye kısmında Kuzey Anadolu, Doğu Anadolu ve Batı Anadolu fay sistemleri, bu sistemler boyunca dizilen tektonik ovalar, horst özelliğindeki Ege dağları ile graben ovaları, başlıca volkan dağları ve jeotermal alanlar anlatılır. Bölüm, tortul tabakalar, fosiller ve radyometrik tarihlemeyle kurulan jeolojik zaman çizelgesiyle kapanır.

Dış kuvvetler kısmı ayrışmayla başlar. Fiziksel ayrışma sıcaklık farkı, donma, tuz kristali ve ıslanma-kuruma çatlamasıyla kayacı kimyasını değiştirmeden parçalar; kimyasal çözünmede su, karbondioksit ve oksijen mineralleri değiştirir; bitki kökleri ve insan faaliyetleri de katkı yapar. Ardından aşınma (erozyon ve kütle hareketleri) ile biriktirme gelir. Akarsular platoları ve peneplenleri, menderesleri, gömük menderes ve taraçaları, çentik, boğaz, kanyon, asimetrik ve alüvyal tabanlı vadileri, birikinti konisi, taşkın ovası, ırmak adası ve deltaları oluşturur. Kalker ve jipsli arazilerde lapya, dolin, uvala, polye, düden, mağara, obruk, sarkıt, dikit ve traverten görülür. Kıyılarda falez, kıyı oku, tombolo ve lagün ile boyuna, enine, rialı, dalmaçya, fiyortlu gibi kıyı tipleri; buzullarda sirk, hörgüç kaya, moren, sandur ve drumlin; rüzgârda deflasyon, çöl kaldırımı, yardang, mantar kaya, lös ve kumul işlenir. Ünite, Nil Vadisi ve Kapadokya peribacaları gibi örneklerle yer şekillerinin yerleşme, tarım, ulaşım ve kültürü nasıl etkilediğini tartışarak biter.

Kavram bağları, sık yapılan hatalar ve soru kalıpları

Bu ünitenin omurgası iç kuvvetler ile dış kuvvetler arasındaki dengedir. İç kuvvetler (levha hareketleri, volkanizma, depremler) yeryüzünde yükselti farkı yaratır; dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga, yer altı suyu) yükseltileri aşındırıp çukurları doldurarak bu farkı azaltmaya çalışır. Bir yer şekli sorusunda ilk iş, şeklin hangi taraftan geldiğini belirlemektir: horst, graben, volkan konisi, okyanus çukuru iç kuvvet; delta, dolin, moren, kumul dış kuvvet ürünüdür.

Levha sınırları sorularında en sık hata, ayrılma ile yaklaşmanın ürünlerini karıştırmaktır. Okyanus ortası sırtı ve rift vadisi ayrılmanın, okyanus çukuru, ada yayı ve kıvrım dağları yaklaşmanın ürünüdür. Transform sınırda yeni kabuk ne oluşur ne de tüketilir; orada beklemen gereken şey depremdir. Volkan sorularında lavın akışkanlığına bak: akışkan bazaltik lav yayvan kalkan volkan ve lav platosu, daha az akışkan lav ile piroklastik malzeme dik yamaçlı stratovolkan yapar.

Ayrışma sorularında iklim ile kayaç birlikte düşünülür. Kurak ve soğuk yerlerde fiziksel ayrışma, sıcak ve nemli yerlerde kimyasal çözünme öne çıkar. Granit gibi iri kristalli derinlik kayaçları dirençlidir ve sivri tepeler, dik yamaçlar bırakır; kireç taşı, kil taşı gibi tortul kayaçlar daha kolay ayrışır. Karst sorularında aşındırma şekilleri (lapya, dolin, uvala, polye, düden, obruk) ile çökelme şekillerini (sarkıt, dikit, sütun, traverten) ayırmak puan kazandırır. Akarsu sorularında taban seviyesi kavramı anahtardır: taban seviyesine yaklaşan akarsu yana aşındırır ve menderes çizer, arazi yükselir ya da taban seviyesi düşerse derine aşındırma yeniden başlar ve taraçalar oluşur.

Kıyı tipi sorularında dağların kıyıya göre uzanışına bak: paralelse boyuna kıyı (Karadeniz ve Akdeniz), dikse enine ve girintili kıyı (Ege). Fiyort ve skayer buzul etkisi gerektirdiği için Türkiye kıyılarında beklenmez; rialı, kalanklı ve dalmaçya tipinin örnekleri ise Türkiye'nin güneybatısında ve Akdeniz kıyılarında görülür. Soru kalıbı genellikle bir yer şeklinin tarifini verip oluşturan dış kuvveti ya da bulunduğu iklim bölgesini sordurur.

Sınavdaki yeri ve 9. ve 11. sınıfla bağı

TYT Sosyal Bilimler testinde coğrafyadan 5 soru geliyor ve iç ile dış kuvvetler, Türkiye'nin yer şekilleri bu soruların klasik kaynaklarındandır. Bu ünitede öğrendiğin kavramlar bir fotoğraf, bir harita ya da kısa bir tarif üzerinden sorulmaya çok uygundur. Gelecek yıllarda kapsamın nasıl düzenleneceğini ÖSYM duyurularından takip et; yer şekli okuma becerisi her durumda kalıcıdır.

9. sınıftaki Doğal Sistemler ve Süreçler ünitesi iklimi anlatıyordu ve bu ünitede o bilgiyi doğrudan kullanacaksın: ayrışma türünü belirleyen sıcaklık ve nem, rüzgâr aşındırmasının kurak bölgelerde, buzulların kutuplara yakın ve yüksek dağlarda etkili olması hep 9. sınıftaki iklim bilgisine dayanıyor. 11. sınıf Maarif programında da Doğal Sistemler ve Süreçler teması sürüyor; bu yıl kurduğun iç kuvvet ve dış kuvvet çerçevesi orada da işine yarayacak. Ayrıca bu yılın Afetler ve Sürdürülebilir Çevre ünitesinde, afetlere dirençli yaşam alanları ve afet bilinci konuları işlenirken depremi doğuran tektonik yapıyı bilmen sana avantaj sağlayacak.

Önerilen çalışma sırası

Önce Dünya'nın iç yapısını ve üç levha hareketini birer kesit çizimiyle çalış; her çizimin altına oluşan yer şekillerini ve bir dünya örneğini yaz. Ardından volkan türlerini lavın akışkanlığına göre bir tabloda topla ve Türkiye'nin üç fay sistemini dilsiz bir haritaya işaretle; her fay boyunca bir iki ova ve volkan dağı adı ekle. Jeolojik zaman çizelgesinde yalnızca hangi zamanın hangi büyük olayla anıldığını (örneğin boğazların oluşumu, Alp-Himalaya orojenezi, Pangea) hatırlaman yeterli.

İkinci haftada dış kuvvetlere geç. Önce ayrışma türlerini iklimle eşleştir, sonra her dış kuvvet için iki sütunlu bir tablo yap: aşındırma şekilleri ve biriktirme şekilleri. Akarsu, karst, dalga, buzul ve rüzgâr satırlarını doldurduğunda ünitenin dış kuvvet kısmı tek sayfaya sığar. Son olarak yaşadığın yerin çevresindeki bir yer şeklini seç, kitabın saha çalışması önerisine uygun olarak fotoğraflayıp hangi süreçle oluştuğunu ve insanların onu nasıl kullandığını beş cümleyle anlat.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Yerkürenin tektonik yapısını çözümleyebilme
  • Yeryüzü şekillerinin oluşumunda etkili olan aşınma ve çözünme süreçleri ile iklim ve kayaç özellikleri arasındaki ilişkileri yapılandırabilme
  • Yeryüzü şekillerinin oluşumunu aşınım ve birikim süreçleri açısından çözümleyebilme
  • Yeryüzü şekillerinin oluşumunda doğal süreçlerin etkilerini saha/sanal saha çalışmalarıyla araştırabilme
  • Yakın çevresindeki yeryüzü şekilleri ile beşerî faaliyetler arasındaki etkileşimi sorgulayabilme

Çalışma taktikleri

  • Her yer şekline önce 'iç kuvvet mi, dış kuvvet mi' etiketi koy; seçeneklerin yarısı bu etiketle elenir.
  • Levha hareketlerini üç kesit çizimiyle ezberle: ayrılma sırt ve rift, yaklaşma hendek, ada yayı ve dağ, transform deprem.
  • Dış kuvvetler için aşındırma ve biriktirme sütunlu tek bir tablo hazırla; karst satırında çözünme ve çökelme şekillerini ayrı renkle yaz.
  • Türkiye'nin üç fay sistemini dilsiz haritaya çiz, her birine iki ova ve bir volkan dağı ekle.
  • Kıyı tiplerinde dağların kıyıya paralel ya da dik uzanışına bak; buzul gerektiren fiyort ve skayeri Türkiye dışı olarak işaretle.
  • Akarsu sorularında taban seviyesini sor: yaklaştıysa yana aşındırma ve menderes, uzaklaştıysa derine aşındırma ve taraça.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. İki levhanın birbirinden uzaklaştığı okyanus tabanında, sınır boyunca magmanın yükselip katılaşmasıyla oluşan uzun yükselti aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Okyanus çukuru (hendek)
  2. B)Volkanik ada yayı
  3. C)Kıvrım dağı
  4. D)Okyanus ortası sırtı
  5. E)Graben
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Ayrılan levha sınırına magma eklenir ve sınır boyunca okyanus ortası sırtları yükselir. Okyanus çukuru ve ada yayı levhaların yaklaştığı dalma-batma zonlarında, kıvrım dağı yaklaşan levhalar arasında sıkışan tortullardan oluşur. Graben kırılan arazinin çöken parçasıdır, okyanus tabanındaki ayrılma sırtı değildir.

2. Kireç taşından oluşan bir arazide aşağıdaki yer şekillerinden hangisi kayacın çözünmesiyle değil, suda çözünmüş minerallerin yeniden çökelmesiyle oluşur?

  1. A)Dolin
  2. B)Uvala
  3. C)Polye
  4. D)Düden
  5. E)Traverten
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E Traverten, kalsiyum karbonatça zengin yer altı suyunun yüzeye çıktığı yerde mineralleri çökeltmesiyle oluşan bir biriktirme şeklidir. Dolin, uvala, polye ve düden ise suyun kireç taşını çözmesiyle oluşan aşındırma şekilleridir.

3. Geniş ve alüvyonlu bir vadi tabanında menderesler çizerek akan bir akarsuyun bulunduğu arazi, tektonik hareketlerle yükselmiştir. Buna göre bu akarsuyla ilgili aşağıdakilerden hangisinin gerçekleşmesi beklenir?

  1. A)Akış hızı azalır, yana aşındırma güçlenir ve vadi tabanı daha da genişler.
  2. B)Akarsu yeniden derine aşındırmaya başlar, menderesler gömülür ve eski vadi tabanının kalıntıları yamaçlarda taraça olarak kalır.
  3. C)Akarsu hemen denge profiline ulaşır ve aşındırmayı tamamen bırakır.
  4. D)Akarsu yatağında ırmak adaları çoğalır ve vadi tabanı alüvyonla dolarak yükselir.
  5. E)Akarsuyun ağzındaki delta, aşındırma azaldığı için hızla küçülür.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Arazinin yükselmesi akarsuyu taban seviyesinden yeniden uzaklaştırır; eğim ve akış hızı artar, derine aşındırma yeniden başlar. Akarsu kendi tabanını kazarak gömük menderes oluşturur, eski vadi tabanının parçaları yeni vadinin kenarlarında taraça (seki) olarak kalır. Yana aşındırmanın güçlenmesi ve alüvyonla dolma taban seviyesine yaklaşma durumuna, denge profiline hemen ulaşma ise sürecin tersine uyar.

Kendi notundan soru üret

Hazırladığın aşındırma ve biriktirme tablosunu ya da levha kesiti çizimlerini DubbAI'ye yükle; iç ve dış kuvvetlerle oluşan yer şekillerine özel sorular üretsin.

10. sınıf Coğrafya: 4.622 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 10. sınıf coğrafya üniteleri

İlgili rehberler