İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 11. sınıf

İstatistiksel Araştırma Süreci: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf matematik Maarif programı istatistik teması: iki nicel değişkenli veri, serpme diyagramı, bölgelere göre sayım oranı ve korelasyon yorumu.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

İstatistiksel Araştırma Süreci, 11. sınıf Maarif matematik programının ilk temasıdır ve 24 ders saati sürer. İçerik çerçevesi iki başlıktan oluşur: iki nicel değişkenli veriler ve başkaları tarafından oluşturulan iki nicel değişkenli verileri inceleme. Bu temada bir istatistiksel araştırmayı baştan sona yürütmeyi öğreneceksin: bağlamı belirleme, araştırma sorusu yazma, veri toplama planı yapma, veriyi analize hazırlama, analiz etme ve sonucu yorumlama. Bu yılın farkı, iki değişkenin de sayısal olmasıdır. Boy ile zıplama yüksekliği, ev alanı ile elektrik tüketimi ya da spor süresi ile kalp atış hızı gibi ikililer üzerinde çalışırsın.

Temanın genellemeleri dört fikirde toplanır. Aynı gözlem birimlerinden alınan iki nicel değişkenli dağılım, iki değişkenin birlikte nasıl değiştiğine dair bir eğilim gösterir. İlişkililik, iki değişkenin ilişkili olma durumudur. Doğrusal ilişkinin yönü ve gücü, korelasyon katsayısı adı verilen bir sayıyla ifade edilir. İki değişkenin ilişkili olması aralarında neden-sonuç bağı olduğunu göstermez. Program, tek nicel değişkenli dağılımlarla araştırma yapabildiğini ve iki kategorik değişkenin ilişkililiğini iki yönlü tablo, koşullu göreli sıklık ve sütun grafikleriyle inceleyebildiğini kabul eder. Ortalama hesaplama ve grafik okuma becerin burada doğrudan işe yarar; serpme diyagramında eğilim okumak, aynı yılın fonksiyon temalarındaki grafik yorumlarına da zemin hazırlar.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.11.1.1 öğrenme çıktısı, iki nicel değişkenli veri ile çalışabilme ve iki nicel değişken arasındaki ilişkililiğe dayalı karar verebilmedir. Süreç bileşenleri araştırmanın aşamalarını izler: istatistiksel araştırma gerektiren gerçek yaşam durumunu belirler, ilişkililiğe odaklanan bir soru yazar, veri toplama planı yapar, veriyi toplayıp analize hazırlarsın. Ardından tablo, serpme diyagramı, bölgelere göre sayım oranı ve korelasyon katsayısı arasından uygun aracı seçer, analiz eder, bulguları yorumlar ve sonucu araştırma sorusuna dönerek değerlendirirsin. Program sağlık, eğitim, çevre ve iklim gibi alanlardan bağlamlar önerir; gelir ile tasarruf, gezegenin Güneş'e uzaklığı ile dönme hızı, omurgalı hayvanların kilosu ile yaşam süresi bunlardan bazılarıdır. Kavram haritası, kontrol listesi ve performans görevi bu çıktının tipik etkinlikleridir.

MAT.11.1.2 öğrenme çıktısı, başkaları tarafından oluşturulan iki nicel değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilmedir. Burada üç süreç bileşeni vardır: verilen bir sonuca yönelik istatistiksel temellendirme yaparsın, sonuçtaki hataları ya da yanlılıkları tespit edersin ve gerekçenle yorumu çürütür ya da kabul edersin. Program bu çıktı için hatalı veya yanlı sonuç, yorum, çıkarım ve tahmin içeren çalışma kâğıtları önerir. Haber metinleri, reklam iddiaları ve küçük gönüllü örneklemlerle yapılmış anketler tipik malzemedir. Senden beklenen, veriye şüpheyle ama adil biçimde bakmak, yanlılığın hangi kararlara yol açabileceğini fark etmek ve yargını istatistiksel bir dille ifade etmektir.

Konu anlatımı

İki nicel değişkenli veride her gözlem biriminden iki sayısal ölçüm alınır ve bunlar bir ikili olarak kaydedilir. Örneğin bir sınıftaki her öğrencinin günlük uyku süresi (saat) ve boy uzunluğu (cm) aynı satıra yazılır. İyi bir araştırma sorusu iki nicel değişkeni açıkça adlandırır, ilgilenilen evreni belirtir, veri toplanarak cevaplanabilir ve değişebilirlik içerir. “Okulumuzdaki 11. sınıf öğrencilerinin günlük uyku süresi ile boy uzunluğu arasında bir ilişkililik var mıdır?” böyle bir sorudur. Veri toplama planında aracı (anket, görüşme, gözlem, ölçüm), örneklemi ve kişisel verilerin gizliliğini belirlersin. A okulundan seçilen bir örneklemin sonucu B okulunda farklı çıkabilir; bu yüzden sonucu hangi evrene genelleyebileceğini baştan düşünürsün.

Serpme diyagramında (saçılım grafiği) yatay eksene bir değişken, dikey eksene diğeri yerleştirilir ve her gözlem birimi tek bir nokta olur. Noktalar soldan sağa yükselen bir bant oluşturuyorsa bir değişken artarken diğerinin de artma eğiliminde olduğunu, yani pozitif yönlü ilişkiyi görürsün. Bant alçalıyorsa ilişki negatif yönlüdür. Noktalar dar bir doğrusal bantta toplandıkça ilişki güçlenir; belirgin bir desen yoksa ilişki yok ya da çok zayıftır. Bu okuma, programın birlikte değişebilirlik dediği fikre dayanır: bir değişkenin değerleri değişirken diğerinin değerleri nasıl değişiyor?

İlişkililiğin mantığını sayıyla görmek için önce bölgelere göre sayım oranı kullanılır. İki değişkenin aritmetik ortalaması x̄ ve ȳ hesaplanır; diyagrama x = x̄ dikey doğrusu ve y = ȳ yatay doğrusu çizilir. Düzlem dört bölgeye ayrılır. 1. bölgede iki değer de ortalamanın üstünde, 3. bölgede ikisi de altındadır; bu noktalar pozitif yönlü ilişkiyi destekler. 2. ve 4. bölgelerde değerlerden biri ortalamanın üstünde, diğeri altındadır ve negatif yönlü ilişkiyi destekler. Oran, (1. ve 3. bölgedeki nokta sayısı − 2. ve 4. bölgedeki nokta sayısı) ÷ toplam nokta sayısı ile bulunur. Hiçbiri ortalama doğruları üzerinde olmayan 10 noktadan 4'ü 1. bölgede, 4'ü 3. bölgede, 1'i 2. bölgede ve 1'i 4. bölgedeyse oran (8 − 2) ÷ 10 = 0,6 olur ve pozitif yönlü bir eğilime işaret eder.

Korelasyon katsayısı r, istatistik yazılımı ya da elektronik tablo ile elde edilir; bu sınıfta yalnız yorumlanır. r her zaman −1 ile 1 arasında bir sayıdır. İşareti yönü verir: r > 0 pozitif, r < 0 negatif yönlü doğrusal ilişki demektir. Gücü ise r'nin 0'a mı yoksa 1 ya da −1'e mi yakın olduğuna bakarak ilişki yok, zayıf, orta ya da güçlü diye yorumlarsın. Bu yüzden r = −0,9 zayıf değil, negatif yönlü güçlü bir ilişkiyi gösterir. Aykırı değerlere dikkat et: diğerlerinden çok uzaktaki tek bir nokta r'yi belirgin biçimde büyütebilir ya da küçültebilir. r'ye bakmadan önce serpme diyagramını incele.

Güçlü bir ilişki, neden-sonuç ilişkisi anlamına gelmez. Program bunu atomlarla örnekler: atom ağırlığı ile yoğunluk arasında pozitif yönlü ilişki bulunursa “atom ağırlığı arttıkça yoğunluk artma eğilimindedir” diyebilirsin, ama “ağırlık arttığı için yoğunluk artar” diyemezsin; maddenin metal olup olmaması ya da katı, sıvı, gaz hâli de yoğunluğu etkiler. Araştırma sorusuna cevap verirken belirsizliği dikkate alan bir dil kullanırsın: “Bu örneklemde günlük ekran süresi ile uyku süresi arasında negatif yönlü, orta güçte bir ilişki gözlendi.” Sonucu örneklemin temsil ettiği evrenle sınırlı tutarsın.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Bu sınıfta korelasyon katsayısını formülle hesaplamazsın; değer yazılımla elde edilir ya da soruda verilir ve senden yön ile güç yorumu beklenir. Araştırma sorusu ölçütlerinden değişebilirlik incelenirken değişebilirlik türlerine girilmez. Regresyon doğrusu, en küçük kareler yöntemi, doğrunun eğimini yorumlama ve r² ile açıklanan oran da programda yer almaz. Bu konular bu sınıf düzeyindeki sorularda karşına çıkmaz; bir kaynakta görürsen bu temaya ait olmadığını bil ve zamanını yön, güç, aykırı değer ve nedensellik yorumuna ayır.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata yön ile gücü karıştırmaktır; gücü r'nin işareti değil, 1 ya da −1'e yakınlığı belirler. İkincisi, bölgelere göre sayım oranında 2. ve 4. bölgeleri pozitif tarafa yazmaktır; ortalama doğrularını çizmeden bölge saymaya başlama. Üçüncüsü, araştırma sorusuna kategorik bir değişken koymaktır: cinsiyet ile boy arasındaki ilişkiyi soran bir soru iki nicel değişkenli değildir. Dördüncüsü, verinin toplandığı aralığın çok dışına yorum taşımaktır; 6 ile 9 saat arasında ölçülen uyku verisinden 13 saat uyuyan biri hakkında hüküm çıkmaz. Gönüllülerden oluşan küçük bir örneklemin sonucunu bütün evrene genellemek de sık görülen bir yanlılıktır.

Maarif tarzı sorular genellikle tablo ya da serpme diyagramı içeren bir gerçek yaşam bağlamıyla başlar: pazar tezgâhları, basketbol istatistikleri, kütüphane kayıtları, gübre miktarı ile verim gibi. Her soru bir süreç bileşenini ölçer. Kimi soruda araştırma sorusunun iki nicel değişken içerip içermediğine karar verirsin, kimisinde tablodan bölgelere göre sayım oranını hesaplarsın, kimisinde bir aykırı değerin r'yi nasıl değiştireceğini tartışırsın. MAT.11.1.2 sorularında bir öğrencinin ya da haberin yorumu verilir; bu yorumu destekleyen ya da çürüten gerekçeyi seçersin. Köklerde hangi varsayımın yapıldığı, hangi önermenin veriyle desteklendiği ya da sonucu daha genellenebilir kılan değişikliğin ne olduğu sorulur. Farklı toprak türleri gibi gizli bir üçüncü değişken de sık kullanılan bir tuzaktır.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.11.1.1 İki nicel değişkenli veri ile çalışabilme ve iki nicel değişken arasındaki ilişkililiğe dayalı karar verebilme

  1. a)İki nicel değişkenli veriye dayalı istatistiksel araştırma gerektiren gerçek yaşam durumlarını belirler.
  2. b)Bağlam içerisinde iki nicel değişken arasındaki ilişkililiğe odaklanan araştırma soruları oluşturur.
  3. c)İki nicel değişkenli veri toplamak/elde etmek için plan yapar.
  4. ç)İki nicel değişkenli verileri toplayarak/elde ederek analize hazırlar.
  5. d)Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen iki nicel değişkenli verileri analiz etmek için görselleştirme ve/veya özetleme [tablo, serpme diyagramı (saçılım grafiği), bölgelere göre sayım oranı, korelasyon katsayısı] araçlarından uygun olanı seçer.
  6. e)Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen verileri belirlediği araçlarla analiz eder.
  7. f)İki nicel değişkenli veri dağılımlarına dayalı istatistiksel araştırmadan elde edilen bulguları yorumlayarak sonuç çıkarır.
  8. g)İki nicel değişkenli veri dağılımlarına dayalı istatistiksel araştırmadan elde edilen sonuçları araştırma sorusu bağlamında değerlendirir.

MAT.11.1.2 Başkaları tarafından oluşturulan iki nicel değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilme

  1. a)Başkaları tarafından oluşturulan iki nicel değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik istatistiksel temellendirme yapar.
  2. b)Başkaları tarafından oluşturulan iki nicel değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik hataları ya da yanlılıkları tespit eder.
  3. c)Başkaları tarafından oluşturulan iki nicel değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları çürütür ya da kabul eder.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her serpme diyagramında önce gözle yön ve güç tahmini yap, sonra bölgelere göre sayım oranını hesaplayıp tahmininle karşılaştır.
  • Sayım oranından önce iki ortalamayı ayrı satıra yaz ve x = x̄, y = ȳ doğrularını diyagrama çiz.
  • Yön için r'nin işaretine, güç için 1 ya da −1'e yakınlığına bak; r = −0,85'i güçlü bir ilişki olarak oku.
  • “Neden olur”, “artırır”, “sağlar” gibi fiiller gördüğünde dur ve verinin yalnız ilişkililik gösterdiğini hatırla.
  • Bir yorumu değerlendirirken örneklemin büyüklüğünü, nasıl seçildiğini ve sonucun hangi evrene genellendiğini kontrol et.
  • Kendi küçük veri setine uzak bir nokta ekleyip yazılımla r değerinin nasıl değiştiğini gözle.
  • Yazdığın araştırma sorusunda iki değişkenin de sayıyla ölçüldüğünü ve birimlerini işaretle.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.11.1.1 · İki nicel değişkenli veri ile çalışabilme ve iki nicel değişken arasındaki ilişkililiğe dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: d) Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen iki nicel değişkenli verileri analiz etmek için görselleştirme ve/veya özetleme [tablo, serpme diyagramı (saçılım grafiği), bölgelere göre sayım oranı, korelasyon katsayısı] araçlarından uygun olanı seçer.

Bir okul basketbol turnuvasında bir öğrenci, oyuncuların maç başına şut sayısı ile maç başına attığı sayı arasındaki ilişkiyi araştırmaktadır. 8 oyuncudan elde edilen eşleştirilmiş veriler şöyledir:
OyuncuMaç başına şut sayısıMaç başına sayı
186
21210
354
41511
5914
61816
775
8119
Öğrencinin araştırma sorusu şudur: "Maç başına şut sayısı ile maç başına sayı arasında bir ilişki var mıdır; varsa bu ilişkinin yönü, doğrusal olup olmadığı ve aykırı gözlemleri nasıldır?" Öğrenci bu soruyu veriyi görsel olarak inceleyerek cevaplamak istemekte, bu aşamada sayısal bir ilişki ölçüsü hesaplamamaktadır. Buna göre öğrencinin bu verileri analiz etmek için seçmesi gereken en uygun araç aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 11. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 2

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

1. Tabloda her oyuncu için iki nicel değişken eşleştirilmiştir: maç başına şut sayısı ve maç başına sayı. Araştırma sorusu bu iki değişkenin ilişkisini konu alır. 2. Amaç; ilişkinin yönünü, doğrusal olup olmadığını ve aykırı gözlemleri görsel olarak incelemektir. Sayısal bir ilişki ölçüsü hesaplanmayacaktır. 3. Korelasyon katsayısı ile bölgelere göre sayım oranı ilişkiyi bir sayıyla özetler; doğrusallığı ve tek tek aykırı gözlemleri görsel olarak göstermez. Histogram yalnızca şut sayısının dağılımını, ortalama tablosu ise yalnızca merkezî eğilimi verir; ikisi de ilişkiyi göstermez. 4. Serpme diyagramı, eşleştirilmiş iki nicel değişkeni birlikte göstererek yönü, biçimin doğrusal olup olmadığını ve aykırı gözlemleri görünür kılar. 5. Bu nedenle en uygun araç serpme diyagramıdır. Cevap B.
2.Orta

MAT.11.1.2 · Başkaları tarafından oluşturulan iki nicel değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilme

Süreç bileşeni: c) Başkaları tarafından oluşturulan iki nicel değişkenli verilerin ilişkililiğine dayalı istatistiksel sonuç veya yorumları çürütür ya da kabul eder.

Selin, bilim fuarı projesi için aynı türden altı fideye farklı miktarlarda gübre vermiş ve dört hafta sonundaki verimi ölçmüştür. Diğer koşullar sabit tutulmuştur. Elde ettiği veriler aşağıdaki tablodadır.
Gübre miktarı (g)Verim (kg)
0022
5544
101066
151577
202077
252566
Selin, bu verilere dayanarak şu yorumu yapmıştır: «Gübre miktarı arttıkça verim sürekli ve doğrusal biçimde artmaktadır. Bu nedenle gübre miktarı 3030 g olduğunda verim, gözlenen aralıktaki artış hızıyla artmaya devam eder.» Buna göre Selin'in yorumuna yönelik en uygun değerlendirme aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 11. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 8

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Gübre miktarı 0,5,10,15,20,250, 5, 10, 15, 20, 25 g iken verim sırasıyla 2,4,6,7,7,62, 4, 6, 7, 7, 6 kg'dır. Ardışık değişimler +2,+2,+1,0,−1+2, +2, +1, 0, -1 kg olduğundan artış hızı sabit değildir: verim 1515 grama kadar artar, 1515 ile 2020 gram arasında duraklar, 2525 gramda azalır. Bu nedenle «sürekli ve doğrusal artış» ifadesi verilerin bütünüyle uyuşmaz. Ayrıca 3030 g, gözlenen 00–2525 g aralığının dışındadır; sabit bir artış hızı da olmadığından verimin aynı hızla artmaya devam edeceği söylenemez. Yorum çürütülmelidir. B seçeneği verimin hiç artmadığını ileri sürdüğü için hatalıdır. A, D ve E ise yorumu hatalı gerekçelerle kabul eder. En uygun değerlendirme C'dir.
3.Zor

MAT.11.1.1 · İki nicel değişkenli veri ile çalışabilme ve iki nicel değişken arasındaki ilişkililiğe dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: f) İki nicel değişkenli veri dağılımlarına dayalı istatistiksel araştırmadan elde edilen bulguları yorumlayarak sonuç çıkarır.

Bir belediye park ekibi, tarh düzenlemesi için “Haftalık organik gübre miktarı arttıkça bitkilerin boy artışı da artar mı?” sorusunu ele almıştır. Parktaki 12 çiçek tarhının 6’sı kumlu, 6’sı killi topraktadır. Her tarha ait haftalık gübre miktarı (kg) ve dört hafta sonundaki ortalama boy artışı (cm) tabloda verilmiştir.
TarhToprak türüGübre miktarı (kg)Boy artışı (cm)
1Kumlu210
2Kumlu39
3Kumlu48
4Kumlu57
5Kumlu66
6Kumlu75
7Killi818
8Killi917
9Killi1016
10Killi1115
11Killi1214
12Killi1313
Tüm tarhlar birlikte değerlendirildiğinde gübre miktarı ile boy artışı arasındaki korelasyon katsayısı yaklaşık 0,600{,}60 bulunmuştur. Bu bulgulara göre aşağıdaki sonuçlardan hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 11. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Kumlu tarhlarda gübre 2,3,4,5,6,72, 3, 4, 5, 6, 7 kg iken boy artışı sırasıyla 10,9,8,7,6,510, 9, 8, 7, 6, 5 cm’dir. Gübre 11 kg arttıkça boy artışı 11 cm azalır; ilişki ters yönlüdür. Killi tarhlarda da gübre 88 kg’dan 1313 kg’a çıkarken boy artışı 1818 cm’den 1313 cm’ye iner; ilişki yine ters yönlüdür. Grup ortalamaları ise farklıdır: kumlu toprakta ortalama gübre 4,54{,}5 kg ve ortalama boy artışı 7,57{,}5 cm, killi toprakta ortalama gübre 10,510{,}5 kg ve ortalama boy artışı 15,515{,}5 cm’dir. Killi tarhlar hem daha çok gübre almış hem daha fazla uzamıştır. Birleştirilmiş verideki yaklaşık 0,600{,}60’lık pozitif korelasyon bu düzey farkından doğar; aynı toprak türündeki ilişkiyi yansıtmaz. Bu nedenle “gübre artarsa boy da artar” genellemesi yapılamaz. Doğru sonuç A’dır. B grup içi örüntüyü yok sayar. C killi gruptaki azalan yönü doğru yönlü sanır. D korelasyonun ancak 11 olursa ilişki kurulacağını varsayar. E en büyük boy artışını (1818 cm, 88 kg gübre) en büyük gübre miktarıyla (1313 kg, 1313 cm) eşleştirir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki serpme diyagramı ve sayım oranı notlarını DubbAI'ye yükle; korelasyon yorumu, aykırı değer ve nedensellik tuzağı odaklı yeni sorular üretsin.

11. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 11. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler