İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 11. sınıf

Nicelikler ve Değişimler: Fonksiyonlarla İşlemler: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf matematik Maarif programı fonksiyonlarla işlemler: bileşke fonksiyon, bileşkenin nitel özellikleri ve fonksiyonlarda dört işlem ile tanım kümesi.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Bu sayfa, 11. sınıf Nicelikler ve Değişimler temasının üçüncü parçasını anlatır ve programda 36 ders saati sürer. İçerik çerçevesi iki başlıktır: fonksiyonların bileşkesi ve fonksiyonlarda dört işlem. Önceki parçalarda trigonometrik, üstel ve logaritmik fonksiyon ailelerini tek tek inceledin; bu temada iki fonksiyonu art arda uygulayarak ya da toplayıp çarparak yeni fonksiyonlar üretmeyi öğreneceksin. Temanın genellemeleri, fonksiyonların nitel özelliklerine göre sınıflandırılabildiğini ve grafiklerin denklem ile eşitsizlikleri yorumlamanın temel araçlarından biri olduğunu söyler. Bu yüzden her yeni fonksiyonu işaret, artanlık, sıfırlar, bire birlik ve teklik-çiftlik gibi nitel özellikleriyle incelersin.

Program; doğrusal, karesel, karekök, rasyonel, trigonometrik, üstel ve logaritmik referans fonksiyonları ve bunlardan türetilen fonksiyonları cebirsel ve grafik temsilleri üzerinden inceleyebildiğini kabul eder. Referans fonksiyonlara dönüşüm uygulayabildiğin ve iki temsil arasında geçiş yapabildiğin de varsayılır. Bu birikim burada girdi olur: bir fonksiyonun grafiğini referans grafikten elde ettiğin her dönüşümü artık bir bileşke olarak okuyacaksın. Üstel ve logaritmik fonksiyonlar parçasındaki ters fonksiyon bilgisi de bir fonksiyonla tersinin bileşkesini incelerken yeniden kullanılır.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.11.3.7 öğrenme çıktısı, fonksiyonların bileşkelerine ilişkin muhakeme yapabilmedir. Süreç bileşenlerinde bileşkeyi oluşturan fonksiyonları ve aralarındaki ilişkileri belirler, bileşkeyi sembolik dille yazar, verilen bir fonksiyonu iki ya da daha fazla fonksiyonun bileşkesi olarak ifade edersin. Ardından bileşkenin işareti, artanlığı, sıfırları, bire birliği, teklik-çiftliği ve örtenliği hakkında varsayımda bulunur, örüntüleri genelleştirir, önermeleri grafikle doğrular ya da mantık bağlaçları ve niceleyicilerle cebirsel olarak ispatlarsın. Program, art arda indirim ve vergi, zamana bağlı yakıt tüketimi, balondaki gaz basıncı ve popülasyon-yiyecek ilişkisi gibi bağlamlarda kullanışlılığı değerlendirmeni ister.

MAT.11.3.8 öğrenme çıktısı, fonksiyonlarda dört işlem özelliklerini yorumlayabilmedir. Üç süreç bileşeni vardır: dört işlemin yapılabilme koşullarını incelersin, işlemleri uygun cebirsel ya da grafik temsillerle ifade edersin ve bu özellikleri dönüştürdüğün fonksiyonlar bağlamında sözel olarak açıklarsın. Program toplama ve çıkarmayı hem cebirsel hem grafik olarak, çarpma ve bölmeyi cebirsel olarak incelemeyi ve grafikteki değişimi matematik yazılımıyla gözlemlemeyi önerir. Değerlendirmede açık uçlu sorulardan oluşan çalışma kâğıtları kullanılır.

Konu anlatımı

Referans fonksiyondan türetilen bir fonksiyon, aslında bir bileşkedir. g(x) = √(x − 2) fonksiyonunda önce u(x) = x − 2 uygulanır, sonra f(x) = √x. Bu art arda uygulamaya f ile u'nun bileşkesi denir ve (f ∘ u)(x) = f(u(x)) diye yazılır. Gösterimde sağdaki fonksiyon önce uygulanır. Aynı fikirle h(x) = 3 · sin x + 1 fonksiyonu, önce sin x hesaplanıp sonra v(t) = 3t + 1 uygulanarak elde edilir: h(x) = v(sin x). Bir fonksiyonu bileşke olarak yazmak, grafiğinin referans grafikten hangi dönüşümlerle oluştuğunu görmeni sağlar.

f ∘ g'nin bir x için tanımlı olması için x'in g'nin tanım kümesinde bulunması ve g(x) değerinin f'nin tanım kümesine düşmesi gerekir. f(x) = √x ve g(x) = x − 5 için f(g(x)) = √(x − 5) yalnız x ≥ 5 iken tanımlıdır; g(f(x)) = √x − 5 ise x ≥ 0 için tanımlıdır. Bileşke genel olarak değişmeli değildir: f(x) = x² ve g(x) = x + 1 için (f ∘ g)(x) = (x + 1)² iken (g ∘ f)(x) = x² + 1 olur ve x = 1'de 4 ≠ 2 bulunur. Gerçek sayılarda tanımlı, bire bir ve örten bir fonksiyonun tersiyle bileşkesi doğrusal referans fonksiyonu verir: f(x) = 2x + 3 ise f⁻¹(x) = (x − 3)/2 ve f(f⁻¹(x)) = x olur.

Gerçek yaşamda bileşke, bir sürecin çıktısının diğerinin girdisi olduğu durumları modeller. Etiket fiyatı x TL olan bir ürüne önce 50 TL indirim uygulanıp sonra %20 vergi ekleniyorsa indirim g(x) = x − 50, vergi f(x) = 1,2x ile gösterilir ve satış fiyatı (f ∘ g)(x) = 1,2x − 60 olur. Sıra değişirse (g ∘ f)(x) = 1,2x − 50 bulunur; 300 TL'lik üründe ilki 300 TL, ikincisi 310 TL eder. Benzer zincirler zaman → alınan yol → harcanan yakıt, zaman → balondaki gaz kütlesi → basınç ya da zaman → popülasyon → ortamda kalan yiyecek biçiminde kurulur.

Bileşkenin nitel özellikleri, cebirsel temsili verilmeyen fonksiyonlar için de çıkarılabilir. f ve g bire birse f ∘ g de bire birdir: f(g(x₁)) = f(g(x₂)) ise f bire bir olduğundan g(x₁) = g(x₂), g bire bir olduğundan x₁ = x₂ olur. f çift ise g ∘ f de çifttir: her x için f(−x) = f(x) olduğundan g(f(−x)) = g(f(x)) sağlanır. Bileşke tanımlı olduğu sürece iki artan fonksiyonun bileşkesi artan, iki azalanınki artan, biri artan diğeri azalan olanınki azalandır. Örneğin u(x) = −x azalan, eˣ artan olduğundan e⁻ˣ azalandır. Bu önermeleri yazılımda çizdiğin grafiklerle de doğrularsın.

Fonksiyonlarla dört işlem her x için ayrı ayrı tanımlanır: (f + g)(x) = f(x) + g(x), (f − g)(x) = f(x) − g(x), (f · g)(x) = f(x) · g(x) ve (f / g)(x) = f(x) / g(x). Toplam, fark ve çarpım, f ile g'nin tanım kümelerinin kesişiminde tanımlıdır; bölümde bu kesişimden g(x) = 0 yapan değerler de çıkarılır. f(x) = √x ve g(x) = x − 1 için f / g'nin tanım kümesi [0, 1) ∪ (1, ∞) olur. f(x) = x² ve g(x) = x için (f + g)(x) = x² + x ve (f − g)(x) = x² − x bulunur; ilkinin sıfırları −1 ve 0, ikincisininki 0 ve 1'dir. Grafikte her x için iki yüksekliği toplayarak ya da çıkararak yeni grafiği nokta nokta kurarsın. Gelirden maliyeti çıkararak kârı veren model fark fonksiyonunun tipik bağlamıdır.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Bu temada keyfî fonksiyonlar üzerinden bileşke işleminin ve ters fonksiyonun genel özellikleri ele alınmaz. (f ∘ g)⁻¹ = g⁻¹ ∘ f⁻¹ eşitliği ve f ∘ (g ∘ h) = (f ∘ g) ∘ h biçimindeki birleşme özelliği bu sınıfta işlenmez; bu yüzden (f ∘ g)⁻¹(3) gibi değerleri bu kurallarla hesaplatan alıştırmalar programa uygun değildir. Bütün çalışmalar gerçek sayılarda tanımlı ve gerçek değerli fonksiyonlarla yapılır. Bu sınıf düzeyindeki sorular bileşkenin bağlamda doğru sırayla kurulmasına, tanımlılık koşullarına ve nitel özelliklerine odaklanır.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık hata sırayı karıştırmaktır: (f ∘ g)(2) için önce g(2) bulunur, sonuç f'ye konur. Bağlamda da aynı tuzak vardır; önce indirim sonra vergi uygulanıyorsa iç fonksiyon indirimdir. İkinci hata bileşkenin tanım kümesini yalnız dış fonksiyona bakarak yazmaktır; iç fonksiyonun tanım kümesini ve ürettiği değerleri de kontrol etmelisin. Üçüncüsü, bölüm fonksiyonunun tanım kümesini sadeleşmiş ifadeden okumaktır: x² / x sadeleşince x olur, ama x = 0 yine tanım dışıdır. Artanlık önermelerinde “artan ile azalanın bileşkesi artandır” gibi yanlış genellemeler de sık görülür.

Maarif tarzı sorular gerçek yaşam zinciriyle kurulur: mağazadaki indirim ve vergi, aracın yakıt tüketimi, balondaki gaz basıncı, pazar tezgâhındaki gelir ve maliyet. Kolay sorular bağlamdaki işlemleri doğru sırayla bileşke olarak yazmanı ister. Orta düzeyde fark ya da bölüm fonksiyonunun tanım kümesini, sıfırını ve işaretini bağlamda yorumlarsın. Zor sorularda cebirsel temsili verilmeyen, yalnız nitel özelliği belirtilen fonksiyonlarla kurulmuş önermelerin doğruluğuna karar verir ya da bir öğrencinin bileşke hakkındaki genellemesini karşıt örnekle sınarsın. Köklerde varsayım, önerme ve kullanışlılık ifadeleri sık yer alır.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.11.3.7 Fonksiyonların bileşkelerine ilişkin muhakeme yapabilme

  1. a)İki veya daha fazla fonksiyonun bileşkesinden oluşan bir fonksiyonun bileşenlerini (bileşke fonksiyon ile bileşkeyi oluşturan fonksiyonların cebirsel ve grafik temsilleri) belirler.
  2. b)İki veya daha fazla fonksiyonun bileşkesinden oluşan bir fonksiyonun bileşenleri arasındaki ilişkileri belirler.
  3. c)İki veya daha fazla fonksiyonun bileşkesiyle elde ettiği fonksiyonları sembolik bir dile dönüştürür.
  4. ç)Verilen fonksiyonları iki veya daha fazla fonksiyonun bileşkesi şeklinde ifade eder.
  5. d)Bileşke fonksiyonlara ve bu fonksiyonların nitel özelliklerine (işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) ilişkin varsayımlarda bulunur.
  6. e)Varsayımlarına dayalı olarak bileşke fonksiyonlara ve bileşke fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin örüntüleri geneller.
  7. f)Genellemelerinin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol eder.
  8. g)Genellemelerinden elde ettiği önermeleri matematiksel olarak doğrulayabileceği şekilde sunar.
  9. ğ)Bileşke fonksiyonu gerçek yaşam bağlamında kullanışlılık açısından değerlendirir.
  10. h)Önermelerini grafiksel olarak doğrular veya cebirsel olarak ispatlar.
  11. ı)Uyguladığı doğrulama veya ispat yöntemlerinin farklı durumlardaki kullanışlılığını değerlendirir.

MAT.11.3.8 Fonksiyonlarda dört işlem özelliklerini yorumlayabilme

  1. a)Fonksiyonlarda dört işlemin yapılabilme koşullarını inceler.
  2. b)Fonksiyonlarda dört işlemi uygun cebirsel veya grafik temsillerle ifade eder.
  3. c)Fonksiyonlarda dört işlem özelliklerini dönüştürdüğü fonksiyonlar bağlamında sözel olarak açıklar.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • (f ∘ g)(a) sorusunda önce g(a)'yı ayrı bir satıra yaz, sonra f'ye koy; sırayı kâğıtta görmek tuzağı engeller.
  • Bağlam sorularında işlemleri zaman sırasıyla oklarla yaz; ilk yapılan işlem bileşkede en sağdaki fonksiyondur.
  • Bileşkenin tanım kümesi için iki koşulu ayrı ayrı yaz: x iç fonksiyonun tanım kümesinde mi, g(x) dış fonksiyonun tanım kümesinde mi?
  • f / g'nin tanım kümesini yazarken sadeleştirmeden önce paydanın sıfırlarını çıkar.
  • Artanlık için bileşke kuralını çarpımdaki işaret kuralı gibi düşün: aynı yönlüyse artan, ters yönlüyse azalan.
  • f(x) = x² ve g(x) = x gibi iki basit fonksiyonla f + g ve f − g grafiklerini yazılımda çizip değişimi gözle.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.11.3.7 · Fonksiyonların bileşkelerine ilişkin muhakeme yapabilme

Süreç bileşeni: a) İki veya daha fazla fonksiyonun bileşkesinden oluşan bir fonksiyonun bileşenlerini (bileşke fonksiyon ile bileşkeyi oluşturan fonksiyonların cebirsel ve grafik temsilleri) belirler.

Bir giyim mağazasında etiket fiyatı xx TL olan bir ürüne (x>100x > 100) önce 100100 TL indirim uygulanmakta, indirimli tutara ise %20\%20 KDV eklenmektedir. İndirim g(x)=x−100g(x) = x - 100 fonksiyonuyla, KDV ekleme ise f(x)=65xf(x) = \dfrac{6}{5}x fonksiyonuyla modellenmektedir. Bu üründe müşterinin ödeyeceği tutarı veren fonksiyonun bileşenleri ve cebirsel gösterimi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?

dubba.com.tr · 11. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler (3) · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Bağlamda önce indirim, sonra KDV uygulanır. Bileşkede önce uygulanan fonksiyon içte yer alır; dolayısıyla iç fonksiyon indirimi veren gg, dış fonksiyon KDV ekleyen ff olur. Ödenecek tutar (f∘g)(x)=f(g(x))(f \circ g)(x) = f(g(x)) fonksiyonudur. g(x)=x−100g(x) = x - 100 olduğundan f(g(x))=f(x−100)=65(x−100)f(g(x)) = f(x - 100) = \dfrac{6}{5}(x - 100) bulunur. Bu gösterim E seçeneğidir.
2.Orta

MAT.11.3.8 · Fonksiyonlarda dört işlem özelliklerini yorumlayabilme

Süreç bileşeni: c) Fonksiyonlarda dört işlem özelliklerini dönüştürdüğü fonksiyonlar bağlamında sözel olarak açıklar.

Bir lise öğrencisi mahalle pazarında ev yapımı reçel satmaktadır. Satılan miktar xx kilogram olmak üzere gelir ve maliyet fonksiyonları, 0≤x≤240 \leq x \leq 24 koşulunu sağlayan gerçel sayılar için G(x)=40xG(x)=40x ve M(x)=16x+120M(x)=16x+120 biçiminde tanımlanmıştır. Öğrenci, 55 kg’ye göre sapmayı aynı aralıkta d(x)=x−5d(x)=x-5 ile modellemiş; kâr fonksiyonunu K=G−MK=G-M, kârın sapmaya oranını ise S=K/dS=K/d olarak incelemiştir. Buna göre KK ve SS fonksiyonlarına ilişkin aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 11. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler (3) · Yaprak test 1 · Soru 6

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

1. GG ve MM aynı aralıkta tanımlı olduğundan (G−M)(G-M) nin tanım kümesi bu aralıkların kesişimidir: 0≤x≤240 \leq x \leq 24. 2. K(x)=40x−(16x+120)=24x−120=24(x−5)K(x)=40x-(16x+120)=24x-120=24(x-5) olur. Böylece kâr, 55 kg’den sapmanın 2424 katıdır. K(5)=0K(5)=0 olduğu için 55 kg, kârın sıfır olduğu satış miktarıdır; x<5x<5 için kâr negatif olsa da KK tanımlıdır. 3. (K/d)(x)(K/d)(x) için kesişimden d(x)=0d(x)=0 olan değerler çıkarılır. x=5x=5 bu aralıktadır, dolayısıyla SS yalnızca burada tanımsızdır. 4. x≠5x \neq 5 iken S(x)=24(x−5)x−5=24S(x)=\dfrac{24(x-5)}{x-5}=24 bulunur. Bu açıklama A seçeneğidir.
3.Zor

MAT.11.3.7 · Fonksiyonların bileşkelerine ilişkin muhakeme yapabilme

Süreç bileşeni: c) İki veya daha fazla fonksiyonun bileşkesiyle elde ettiği fonksiyonları sembolik bir dile dönüştürür.

Okul kütüphanesinde proje hazırlayan bir öğrencinin kaynak puanı, art arda uygulanan iki kuralla hesaplanmaktadır. Öğrencinin kütüphanede çalıştığı süre xx saat ve x≥0x \geq 0 olmak üzere kurallar şöyledir: Tarama endeksi; xx değerinin 11 eksiğinin karesi 22 ile çarpılıp sonuca 22 eklenerek bulunur. Bu kural gg fonksiyonunu tanımlar. Kaynak puanı; tarama endeksinden 22 çıkarıldıktan sonra elde edilen sayının karekökü alınarak bulunur. Bu kural ff fonksiyonunu tanımlar. Puan hesaplanırken önce tarama endeksi belirlenmekte, sonra bu değer kaynak puanına dönüştürülmektedir. ff yalnızca 22 veya daha büyük girdiler için tanımlıdır ve gg, x≥0x \geq 0 iken bu koşulu sağlayan değerler üretir. Öğrencinin kaynak puanını x≥0x \geq 0 için veren fonksiyon aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 11. sınıf matematik · Nicelikler ve Değişimler (3) · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Kurallar cebirsel olarak yazılır: g(x)=2(x−1)2+2g(x)=2(x-1)^{2}+2 ve f(t)=t−2f(t)=\sqrt{t-2}. Önce tarama endeksi, sonra kaynak puanı hesaplandığı için istenen fonksiyon (f∘g)(x)=f(g(x))(f \circ g)(x)=f(g(x)) dir. f(g(x))=2(x−1)2+2−2=2(x−1)2=2⋅(x−1)2=2 ∣x−1∣f(g(x))=\sqrt{2(x-1)^{2}+2-2}=\sqrt{2(x-1)^{2}}=\sqrt{2}\cdot\sqrt{(x-1)^{2}}=\sqrt{2}\,|x-1|. x≥0x \geq 0 iken x−1x-1 negatif olabildiğinden mutlak değer kaldırılamaz. Örneğin x=0x=0 için puan 2\sqrt{2} tür; 2 (0−1)=−2\sqrt{2}\,(0-1)=-\sqrt{2} bu değeri vermez. Böylece kaynak puanı (f∘g)(x)=2 ∣x−1∣(f \circ g)(x)=\sqrt{2}\,|x-1| olur. (g∘f)(g \circ f) sırayı tersine çevirir. (x−1)2(x-1)^{2} kuvveti ya da 22 katsayısı ise sadeleştirmeyi bozar; x=3x=3 için doğru değer 222\sqrt{2} iken bu ifadeler sırasıyla 424\sqrt{2} ve 44 verir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki bileşke ve dört işlem notlarını DubbAI'ye yükle; bağlamda bileşke sırası, tanım kümesi ve nitel özellik önermeleri odaklı yeni sorular üretsin.

11. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 11. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler