İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 9. sınıf

Geometrik Şekiller: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf matematik Maarif programı Geometrik Şekiller: üçgende iç ve dış açılar, kenar-açı ilişkisi ve üçgen eşitsizliğinin ispatları.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Geometrik Şekiller, 9. sınıfın üçüncü temasıdır ve 12 ders saati sürer. İçerik çerçevesi tek başlıktır: üçgende açı ve kenarla ilgili özellikler ve bu özellikler arasındaki ilişkiler. Temanın üç genellemesi var: üçgende en uzun kenarın karşısındaki açının ölçüsü en büyüktür; Öklid geometrisinin aksiyomatik yapısı geometrideki bağıntıların ispatlanmasının temelini oluşturur; üçgenin temel özelliklerinin anlaşılmasıyla üçgen oluşturabilme koşulları belirlenir. Ortaokulda ölçerek gördüğün özellikleri bu temada doğrulayacak ya da ispatlayacaksın.

Program, nokta, doğru, doğru parçası, ışın ve açıyı oluşturabildiğini, kesişen iki doğrunun ve paralel iki doğrunun bir kesenle yaptığı açılara dair çıkarım yapabildiğini, üçgenin kenar ve açılarıyla ilgili muhakeme edebildiğini kabul ediyor. Yöndeş, iç ters ve komşu bütünler açıları hatırlaman bu yüzden önemlidir. Gösterimde m(BAC) açının ölçüsünü, [AB] doğru parçasını, |AB| onun uzunluğunu, ⊥ dikliği ve // paralelliği anlatır. Burada kurduğun açı ve kenar ilişkileri, hemen ardından gelen Eşlik ve Benzerlik temasında eşlik ve benzerlik koşullarıyla Tales, Öklid ve Pisagor teoremlerinin ispatlarında kullanılır.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.9.3.1 Üçgende açı ve kenarla ilgili özellikleri, üçgenin açıları ve kenarları arasındaki ilişkileri doğrulayabilme veya ispatlayabilme. Birinci süreç bileşeninde iç ve dış açıların ölçüleri toplamına, açıların karşısındaki kenarlara ve kenar uzunlukları arasındaki ilişkiye dair farklı doğrulama ya da ispatları kullanırsın. İşe bir soruyla başlarsın: iç açıların toplamının 180° olduğu, düzlemdeki bütün üçgenler için doğru mudur? Birkaç üçgende ölçüm yapmak fikir verir ama genellemenin ispata ihtiyacı olduğunu fark etmen beklenir. Program, bir ispatın adımlarını ve gerekçelerini boşlukları doldurarak tamamlamayı ve aynı önermenin farklı ispatlarını karşılaştırmayı öneriyor.

İkinci süreç bileşeninde yaptığın doğrulama ya da ispatları yeni durumlara uyarlayarak değerlendirirsin. Örneğin iç açılar toplamının ispatından dış açılar toplamına ve bir dış açının komşu olmayan iki iç açının toplamına eşit olduğu önermesine geçersin. Kenar-açı ilişkisi ile üçgen eşitsizliğini de doğrulaman, ulaştığın önermeleri geometrik problemlerde ve gerçek yaşam durumlarında kullanman istenir. Program bağlam olarak görsel sanatlarda üçgen kullanımını, mimari ve mühendislikteki üçgen formlu yapıları, Atatürk'ün 1936-1937 yıllarında hazırladığı Geometri kitabını ve Ebülvefa Buzcani, Kuşyar bin Lebban, Kadızade-i Rumi, Nasirüddin Tusi gibi bilim insanlarının çalışmalarını öneriyor. Matematik yazılımlarıyla doğrulama yapmak da teşvik edilir.

Konu anlatımı

İç açılar toplamının ispatı paralellik fikrine dayanır: düzlemde bir doğruya dışındaki bir noktadan yalnızca bir paralel doğru çizilebilir. ABC üçgeninde A köşesinden BC kenarına paralel bir d doğrusu çiz. d ile AB'nin oluşturduğu açı, iç ters açı olduğu için m(B)'ye; d ile AC'nin oluşturduğu açı da aynı nedenle m(C)'ye eşittir. A köşesinde bu iki açı ile m(A) yan yana gelir ve bir doğru açı oluşturur. Bu yüzden m(A) + m(B) + m(C) = 180° olur. İspatın her adımında hangi bilgiyi kullandığını yazman önemlidir: paralellik, iç ters açıların eşitliği ve doğru açının 180° olması.

Her köşede iç açı ile dış açı komşu bütünlerdir, toplamları 180°'dir. Üç köşede bu toplamlar 540° eder; içlerinden iç açıların toplamı olan 180° çıkarıldığında dış açıların toplamının 360° olduğu bulunur. C köşesindeki dış açı için m(C) + dış açı = 180° ve m(A) + m(B) + m(C) = 180° eşitliklerini karşılaştırırsan dış açının m(A) + m(B)'ye eşit olduğu çıkar. Yani bir dış açının ölçüsü, kendisine komşu olmayan iki iç açının ölçüleri toplamına eşittir. Örneğin m(A) = 40° ve m(B) = 65° ise C köşesindeki dış açı 105°, iç açı m(C) ise 75° olur.

Kenar ile açı arasındaki ilişkiye göre bir üçgende uzun kenarın karşısında büyük açı, büyük açının karşısında uzun kenar bulunur. Bunu dış açı önermesiyle doğrulayabilirsin. ABC üçgeninde |AC| > |AB| olsun. AC üzerinde |AD| = |AB| olacak biçimde bir D noktası al. ABD ikizkenar olduğundan m(ABD) = m(ADB) olur. ADB açısı DBC üçgeninin dış açısıdır, bu yüzden m(ADB) = m(DBC) + m(C) > m(C). Öte yandan m(ABC) > m(ABD) olduğundan m(B) > m(C) bulunur. Örneğin m(A) = 50°, m(B) = 70° ve m(C) = 60° olan üçgende en büyük açı B'dir, karşısındaki kenar AC en uzun; en küçük açı A'dır, karşısındaki BC en kısadır. Sıralama |BC| < |AB| < |AC| olur.

Üçgen eşitsizliği, kenar uzunlukları a, b ve c olan bir üçgende her kenarın diğer ikisinin toplamından küçük, farkının mutlak değerinden büyük olduğunu söyler: |b − c| < a < b + c. Kenar-açı ilişkisiyle doğrulanabilir. BA kenarını A'dan öteye |AD| = |AC| olacak biçimde uzat. ADC ikizkenar olduğundan m(ADC) = m(ACD) olur. BCD üçgeninde m(BCD) > m(ACD) = m(D) olduğundan bu açının karşısındaki BD kenarı, D açısının karşısındaki BC kenarından uzundur. |BD| = c + b olduğundan b + c > a bulunur. Bu eşitsizlik, iki nokta arasındaki en kısa yolun doğru parçası olmasının üçgendeki karşılığıdır.

Üçgen eşitsizliği bir üçgenin kurulup kurulamayacağına karar vermeni sağlar. 3 cm, 4 cm ve 8 cm'lik çubuklarla üçgen kurulamaz, çünkü 3 + 4 = 7 < 8 olur. İki kenarı 7 ve 12 olan bir üçgende üçüncü kenar x için 5 < x < 19 yazılır; x tam sayı ise 6'dan 18'e kadar 13 değer alabilir. x = 5 ya da x = 19 olursa üç köşe aynı doğru üzerine düşer ve üçgen oluşmaz. Bir ek koşul aralığı daraltabilir: en büyük açının x kenarının karşısında olması isteniyorsa x'in 12'den de büyük olması gerekir ve x için 12 < x < 19 aralığı kalır. Gerçek yaşamda üçgenin kenarları sabitken biçiminin değişmemesi, köprü ve çatı makaslarında üçgen formun tercih edilmesinin bir nedenidir.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık yapılan hata dış açıyı yanlış iki iç açıyla ilişkilendirmektir. Dış açı kendi köşesindeki iç açının bütünleridir ve diğer iki köşedeki iç açıların toplamına eşittir. İkinci tipik hata karşı kenarı yanlış eşleştirmektir: A açısının karşısındaki kenar BC'dir, AB ya da AC değil. Üçgen eşitsizliğinde eşitlik durumunu dâhil etmek de sık görülür; 7 ve 12 kenarlı üçgende 5 ve 19 değerleri kabul edilemez. İspat sorularında ise sonucu doğru yazıp gerekçeyi atlamak ya da paralellik bilgisini kullanmadan iç açılar toplamını ispatlamış gibi davranmak yaygın bir eksikliktir.

Maarif tarzı sorular bu temada çoğunlukla şekillidir ve bağlam içinde kurulur: çatı makası, bahçe çiti, harita üzerinde üç yer ya da bir çubuk seti gibi. Bir soru tipi ispat adımlarından birini boş bırakır ve eksik gerekçeyi seçtirir; çeldiriciler doğru bir bilgi olsa bile o adıma uymayan gerekçelerdir. Başka bir tip verilen uzunluklarla üçgen kurulup kurulamayacağını ya da üçüncü kenarın alabileceği değerleri sorar. Kenar-açı sıralaması sorularında açılar önce iç açılar toplamı ve dış açı önermesiyle bulunur, sonra kenarlar sıralanır. Bir önermeyi yeni bir duruma uyarlamayı ölçen sorular da beklenmelidir.

Öğrenme çıktıları (1)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.9.3.1 Üçgende açı ve kenarla ilgili özellikleri, üçgenin açıları ve kenarları arasındaki ilişkileri doğrulayabilme veya ispatlayabilme

  1. a)Üçgende iç ve dış açıların ölçülerinin toplamına, açılara karşılık gelen kenarlarla ilgili özelliklere ve kenarların uzunlukları arasındaki ilişkilere dair farklı doğrulama veya ispatları kullanır.
  2. b)Yapılan doğrulama veya ispatları yeni durumlara uyarlayarak değerlendirir.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Şekil verilmeyen her açı sorusunda üçgeni kabaca çiz ve bildiğin açıları hemen üzerine yaz.
  • Dış açıyı yazarken kendi köşesindeki iç açıyı değil, diğer iki köşedeki iç açıları topla.
  • Kenar sıralaması sorularında her açıyı karşısındaki kenarla eşleştiren iki satırlık bir tablo kur.
  • Üçgen eşitsizliğinde uçları dâhil etme: kenarlar a ve b ise üçüncü kenar |a − b| ile a + b arasında, eşitlik olmadan.
  • İç açılar toplamının ispatını kitaba bakmadan baştan yaz ve her adımın yanına gerekçesini ekle.
  • Ek koşullu sorularda önce üçgen eşitsizliğinden aralığı bul, sonra koşulun bu aralığı nasıl daralttığını ayrıca yaz.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.9.3.1 · Üçgende açı ve kenarla ilgili özellikleri, üçgenin açıları ve kenarları arasındaki ilişkileri doğrulayabilme veya ispatlayabilme

Süreç bileşeni: a) Üçgende iç ve dış açıların ölçülerinin toplamına, açılara karşılık gelen kenarlarla ilgili özelliklere ve kenarların uzunlukları arasındaki ilişkilere dair farklı doğrulama veya ispatları kullanır.

Okulda düzenlenen Sağlıklı Beslenme Haftası’nda kantin masasına üçgen biçiminde küçük bir bilgilendirme panosu konmaktadır. Panonun A köşesi sebzeyi, B köşesi proteini, C köşesi tahılı gösterir. Her besin grubunun porsiyon miktarı santimetreye çevrilmiş ve bu uzunluk, o besin grubunun bulunduğu köşenin karşısındaki kenara verilmiştir. Porsiyonlara karşılık gelen uzunluklar tablodaki gibidir.
Besin grubuKöşeKarşı kenarın uzunluğu
TahılC77 cm
SebzeA1212 cm
ProteinB99 cm
Bu panodaki üçgende açı ölçülerinin büyükten küçüğe sıralanışı aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Geometrik Şekiller · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Tablodaki uzunluklar ilgili köşenin karşısındaki kenara aittir. Buna göre ∣BC∣=12|BC| = 12 cm, ∣AC∣=9|AC| = 9 cm ve ∣AB∣=7|AB| = 7 cm olur. 7+9>127 + 9 > 12, 7+12>97 + 12 > 9 ve 9+12>79 + 12 > 7 olduğundan bu uzunluklarla üçgen kurulabilir. Üçgende uzun kenarın karşısındaki açının ölçüsü daha büyüktür. - ∣BC∣=12|BC| = 12 cm, A^\widehat{A} nın karşısındadır. - ∣AC∣=9|AC| = 9 cm, B^\widehat{B} nin karşısındadır. - ∣AB∣=7|AB| = 7 cm, C^\widehat{C} nin karşısındadır. 12>9>712 > 9 > 7 olduğundan m(A^)>m(B^)>m(C^)m(\widehat{A}) > m(\widehat{B}) > m(\widehat{C}) bulunur. Doğru seçenek D’dir.
2.Orta

MAT.9.3.1 · Üçgende açı ve kenarla ilgili özellikleri, üçgenin açıları ve kenarları arasındaki ilişkileri doğrulayabilme veya ispatlayabilme

Süreç bileşeni: b) Yapılan doğrulama veya ispatları yeni durumlara uyarlayarak değerlendirir.

Bir okulun spor salonu çatısında kullanılacak üçgen biçimli çelik makas için proje grubu, derste doğruladığı iki önermeyi bu yeni yapıya uyarlamaktadır. Doğrulanan birinci önerme şudur: Üçgende bir dış açının ölçüsü, kendisine komşu olmayan iki iç açının ölçüleri toplamına eşittir. İkinci önerme şudur: Üçgende ölçüsü daha büyük olan açının karşısındaki kenar daha uzundur. Makası oluşturan ABCABC üçgeninde [BC][BC] kenarı CC noktasından itibaren DD noktasına kadar uzatılmıştır. Uygulama planında m(BAC^)=48∘m(\widehat{BAC}) = 48^{\circ} ve dış açı m(ACD^)=118∘m(\widehat{ACD}) = 118^{\circ} olarak verilmiştir.
Geometri şekli
Şekil ölçekli değildir.
Proje grubu bu iki önermeyi çatı makasına doğru biçimde uyarladığına göre, çelik çubukların uzunlukları arasındaki sıralama aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Geometrik Şekiller · Yaprak test 1 · Soru 5

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Dış açı önermesi bu makasa uyarlanırsa m(ACD^)m(\widehat{ACD}), kendisine komşu olmayan BAC^\widehat{BAC} ve ABC^\widehat{ABC} iç açılarının ölçüleri toplamına eşittir: 118∘=48∘+m(ABC^)118^{\circ} = 48^{\circ} + m(\widehat{ABC}). Buradan m(ABC^)=70∘m(\widehat{ABC}) = 70^{\circ} bulunur. CC deki iç açı, dış açının bütünleridir: m(ACB^)=180∘−118∘=62∘m(\widehat{ACB}) = 180^{\circ} - 118^{\circ} = 62^{\circ}. Kontrol: 48∘+70∘+62∘=180∘48^{\circ} + 70^{\circ} + 62^{\circ} = 180^{\circ}. Açı sıralaması m(ABC^)>m(ACB^)>m(BAC^)m(\widehat{ABC}) > m(\widehat{ACB}) > m(\widehat{BAC}), yani 70∘>62∘>48∘70^{\circ} > 62^{\circ} > 48^{\circ} olur. Bu açıların karşılarındaki kenarlar sırasıyla [AC][AC], [AB][AB] ve [BC][BC] olduğundan büyük açı-büyük kenar önermesi ∣AC∣>∣AB∣>∣BC∣|AC| > |AB| > |BC| sıralamasını verir.
3.Zor

MAT.9.3.1 · Üçgende açı ve kenarla ilgili özellikleri, üçgenin açıları ve kenarları arasındaki ilişkileri doğrulayabilme veya ispatlayabilme

Süreç bileşeni: a) Üçgende iç ve dış açıların ölçülerinin toplamına, açılara karşılık gelen kenarlarla ilgili özelliklere ve kenarların uzunlukları arasındaki ilişkilere dair farklı doğrulama veya ispatları kullanır.

Bir proje grubu, üçgende açı-kenar ilişkilerini incelemek için çubuklarla bir ABCABC üçgeni modeli kurmaktadır. Modelde [BC][BC] kenarı CC noktasından DD noktasına uzatılmıştır. ∣BC∣=5|BC| = 5 cm, ∣AB∣=11|AB| = 11 cm ve ∣AC∣|AC| uzunluğu santimetre cinsinden bir tam sayıdır. Dış açı teoreminin ispatına göre m(ACD)=m(BAC)+m(ABC)m(ACD) = m(BAC) + m(ABC) dir. Modelde m(ABC)>m(BAC)m(ABC) > m(BAC) ve m(ACD)<m(BAC)+m(ACB)m(ACD) < m(BAC) + m(ACB) koşulları birlikte sağlanmaktadır.
Geometri şekli
Buna göre ∣AC∣|AC| uzunluğunun santimetre cinsinden alabileceği tam sayı değerlerin toplamı kaçtır?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Geometrik Şekiller · Yaprak test 1 · Soru 9

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Dış açı teoreminden m(ACD)=m(BAC)+m(ABC)m(ACD) = m(BAC) + m(ABC) dir. Verilen m(ACD)<m(BAC)+m(ACB)m(ACD) < m(BAC) + m(ACB) eşitsizliğinde bu eşitlik yerine yazılırsa m(BAC)+m(ABC)<m(BAC)+m(ACB)m(BAC) + m(ABC) < m(BAC) + m(ACB) elde edilir. Her iki yandan m(BAC)m(BAC) çıkarılınca m(ABC)<m(ACB)m(ABC) < m(ACB) bulunur. Büyük açının karşısında büyük kenar olduğundan ∣AC∣<∣AB∣|AC| < |AB| olur. ∣AB∣=11|AB| = 11 cm olduğundan ∣AC∣<11|AC| < 11 dir. Diğer koşul m(ABC)>m(BAC)m(ABC) > m(BAC) ise karşı kenarlara göre ∣AC∣>∣BC∣|AC| > |BC| demektir. ∣BC∣=5|BC| = 5 cm olduğundan ∣AC∣>5|AC| > 5 tir. ∣AC∣=n|AC| = n denirse üçgen eşitsizliği n+5>11n + 5 > 11, n+11>5n + 11 > 5 ve 5+11>n5 + 11 > n koşullarını verir. Bunlardan bağlayıcı olanlar n>6n > 6 ve n<16n < 16 dir. Açı koşullarıyla birlikte 6<n<116 < n < 11 olur. nn tam sayı olduğundan n∈{7,8,9,10}n \in \{7, 8, 9, 10\} ve toplam 7+8+9+10=347 + 8 + 9 + 10 = 34 tür. n=6n = 6 için 5+6=115 + 6 = 11 olduğundan üçgen oluşmaz; n=11n = 11 için ise m(ABC)=m(ACB)m(ABC) = m(ACB) olacağından verilen kesin eşitsizlik bozulur.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki üçgen ispatlarını ya da açı-kenar föyünü DubbAI'ye yükle; eksik ispat adımı, kenar-açı sıralaması ve üçgen eşitsizliği odaklı yeni sorular üretsin.

9. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 9. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler