İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 9. sınıf

İstatistiksel Araştırma Süreci: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf matematik Maarif programı İstatistiksel Araştırma Süreci: tek nicel değişken, araştırma sorusu, histogram, kutu grafiği, çeyrekler açıklığı.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

İstatistiksel Araştırma Süreci, 9. sınıfın altıncı temasıdır ve 34 ders saati sürer. İçerik çerçevesi iki başlıktır: tek nicel değişkenli veri dağılımları ve başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarını inceleme. Temanın genellemeleri şunlardır: nicel veri dağılımları verilerdeki değişebilirlik hakkında bilgi verir; sayısal özetler dağılımın merkezinin nereye eğilim gösterdiğini ve nasıl yayıldığını belirlemede kullanılır; örneklemin dağılımı evrenin dağılımına ilişkin fikir verir. Bu temada bir araştırmayı soru sormaktan sonuç yazmaya kadar kendin yürütecek, başkalarının istatistiksel iddialarını da eleştirel gözle tartacaksın.

Program, istatistiksel araştırma sürecinin bileşenlerini bildiğini, betimleyen ve karşılaştıran araştırma soruları kurabildiğini, veri toplama planı yapabildiğini kabul ediyor. Sütun, daire, çizgi ve nokta grafiği ile kök-yaprak gösterimini, sıklık, ortalama, tepe değer, ortanca, açıklık ve ortalama mutlak sapma gibi özetleri de ortaokuldan biliyor olmalısın. Bu temada yeni olan histogram, kutu grafiği, çeyrekler açıklığı ve standart sapma fikridir. Göreli sıklık ve değişebilirlik kavramları ise hemen ardından gelen Veriden Olasılığa temasında deneysel olasılığın temelini oluşturur.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.9.6.1 Tek nicel değişkenli veri dağılımları ile çalışabilme ve tek nicel değişken içeren veriye dayalı karar verebilme. Bu çıktı araştırma sürecinin bütününü kapsar: nicel veri gerektiren bir gerçek yaşam durumunu belirler, betimleyen ya da karşılaştıran bir araştırma sorusu kurar, veri toplama planı yapar, verileri toplayıp analize hazırlarsın. Ardından uygun görselleştirme ve özetleme aracını seçer, analizi yapar, verilerin arasını ve ötesini yorumlar ve sonucu araştırma sorusu bağlamında değerlendirirsin. Program sağlık, eğitim, çevre, iklim gibi bağlamları ve biyoloji, coğrafya, tarih, psikoloji, sosyoloji dersleriyle bağlantılı araştırmaları öneriyor; analizde istatistik yazılımı kullanılması bekleniyor.

MAT.9.6.2 Başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarına ilişkin istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilme. Burada üç süreç bileşeni vardır: bir sonuç ya da yorum için istatistiksel temellendirme yapar, içindeki hata ya da yanlılığı tespit eder ve gerekçeyle ya çürütür ya da kabul edersin. Program, hatalı veya yanlı yorumlar içeren çalışma kâğıtlarını ve beyin fırtınası, zıt panel gibi tartışma tekniklerini öneriyor. Bu çıktı, haberlerde ve reklamlarda karşına çıkan sayısal iddiaları değerlendirmen için doğrudan bir hazırlıktır.

Konu anlatımı

İstatistiksel araştırma süreci bağlamı belirleme, soru sorma, veri toplama planı yapma, verileri analize hazırlama, analiz etme ve yorumlama bileşenlerinden oluşur. İyi bir istatistiksel araştırma sorusunun amacı nettir, araştırmaya değerdir, ilgilenilen grup yani evren açıktır, değişken açıkça görülür, veri toplanarak cevaplanabilir, değişebilirliği yansıtır, verileri tek tek ya da bütün olarak incelemeye imkân verir ve nicel veri toplamaya uygundur. Benim boyum kaç santimetre sorusu istatistiksel değildir, çünkü tek bir cevabı vardır ve değişebilirlik içermez. Okulumuzdaki 9. sınıf öğrencilerinin günlük ekran süreleri nasıl bir dağılım gösterir sorusu ise bu ölçütleri karşılar.

Değişebilirlik dört kaynaktan doğar. Doğal değişebilirlik, öğrencilerin boylarının farklı olması gibi doğada kendiliğinden vardır. Ölçüm değişebilirliği, bir topun düşme süresini kronometreyle ölçen iki kişinin kronometreyi tam aynı anda başlatamaması gibi araçtan ya da ölçen kişiden doğar. Müdahale değişebilirliği isteyerek oluşturulur: bitkileri farklı sürelerde güneş ışığı alan ortamlara koymak buna örnektir. Örneklem değişebilirliği ise aynı evrenden alınan farklı örneklemlerin farklı ortalamalar vermesidir. Veri toplama planı; veri toplama aracını (anket, görüşme, gözlem), evren ve örneklemi, rastgeleliğin nasıl sağlanacağını, değişkenleri, verinin nerede, ne zaman ve nasıl toplanıp kaydedileceğini içerir. Kişisel verilerin gizliliği ve dürüstlük de planın parçasıdır.

On öğrencinin günlük ekran süreleri dakika cinsinden küçükten büyüğe şöyle olsun: 40, 55, 60, 60, 70, 75, 80, 90, 95, 175. Toplam 800 olduğundan aritmetik ortalama 80 dakikadır. Veri sayısı çift olduğundan ortanca ortadaki iki değerin ortalamasıdır: (70 + 75)/2 = 72,5. Tepe değer 60, açıklık 175 − 40 = 135 dakikadır. Alt yarının (40, 55, 60, 60, 70) ortancası alt çeyrek Ç1 = 60, üst yarının (75, 80, 90, 95, 175) ortancası üst çeyrek Ç3 = 90 olur. Çeyrekler açıklığı Ç3 − Ç1 = 30 dakikadır ve verilerin ortadaki yarısının ne kadar geniş bir aralığa yayıldığını gösterir.

Aynı veride 175 yerine 100 olsaydı ortalama 72,5'e düşerdi ama ortanca 72,5 olarak kalırdı. Yani tek bir aykırı değer ortalamayı kendi yönüne çeker, ortancayı ise pek etkilemez. Açıklık da aykırı değerden çok etkilenir; çeyrekler açıklığı daha dayanıklıdır. Bu yüzden birkaç uç değer içeren dağılımlarda tipik değer için ortanca, yayılım için çeyrekler açıklığı daha iyi bir seçim olabilir. Standart sapma, verilerin ortalama etrafında ne kadar yayıldığını anlatan bir ölçüdür; değeri büyüdükçe veriler ortalamadan daha uzağa dağılır. Bu sınıfta standart sapmanın değerini istatistik yazılımıyla bulur, iki dağılımı karşılaştırırken yorumlarsın.

Görselleştirme aracı araştırma sorusuna göre seçilir. Nokta grafiği az sayıda veride her değeri tek tek gösterir. Histogram verileri eşit genişlikteki aralıklara gruplar ve dağılımın şeklini görmeni sağlar. Kutu grafiği ise alt uç değer, alt çeyrek, ortanca, üst çeyrek ve üst uç değeri bir arada gösterir; iki grubu karşılaştırmada özellikle kullanışlıdır. Sonucu yazarken araştırma sorusuna dönersin ve merkez ile yayılım hakkında belirsizliği dikkate alan cümleler kurarsın: Bu örneklemden hareketle okuldaki 9. sınıf öğrencilerinin günlük ekran süresinin ortancasının 70-75 dakika civarında olduğu tahmin edilebilir; öğrencilerin yaklaşık yarısının süresi 60 ile 90 dakika arasındadır. Örneklemden evrene yapılan her genelleme bir tahmindir ve kesin yargı biçiminde yazılmamalıdır.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Standart sapma bu sınıfta formülle hesaplanmaz. Kavramsal olarak, yani verilerin ortalama etrafındaki yayılımını anlatan bir ölçü olarak ele alınır ve değeri teknolojik araçlar ya da istatistik yazılımlarıyla bulunur. Senden beklenen, verilen standart sapma değerlerini yorumlamak ve iki dağılımdan hangisinin daha yayvan olduğuna karar vermektir. Bu nedenle 9. sınıf sorularında standart sapmayı elle hesaplaman istenmez; böyle bir hesap yerine grafikler ya da hazır değerler üzerinden yayılım karşılaştırması yapılır.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık yapılan hata ortanca ya da çeyrek ararken verileri sıralamamaktır. Çift sayıda veride ortancayı ortadaki iki değerin ortalaması yerine yalnız birini almak, açıklık ile çeyrekler açıklığını karıştırmak ve kutu grafiğindeki kutunun tüm verileri gösterdiğini sanmak da yaygındır; kutu yalnızca ortadaki yarıyı gösterir. Evren ile örneklemi karıştırmak, örneklemden elde edilen sonucu evren için kesin bir gerçek gibi yazmak ve değişebilirlik türlerini birbirine karıştırmak sık görülen diğer yanlışlardır. Az sayıda ve rastgele seçilmemiş kişiye dayanan bir iddiayı kabul etmek de bu temanın tipik tuzağıdır.

Maarif tarzı sorular bu temada bir araştırma durumunu anlatan bir metin, tablo ya da grafikle kurulur. Hangi sorunun istatistiksel araştırma sorusu olduğu, verilen bir örneğin hangi değişebilirlik türüne girdiği ve araştırma sorusu için hangi grafiğin ya da özetin uygun olduğu sık sorulur. Kutu grafiğinden ortanca ve çeyrekler açıklığı okunarak iki grubun karşılaştırılması istenebilir. MAT.9.6.2'ye yönelik sorularda bir kişinin iddiası verilir ve iddiadaki hata seçtirilir: ortalama ile ortancanın karıştırılması, aykırı değer etkisinin göz ardı edilmesi, küçük ya da yanlı örneklem veya yanıltıcı grafik ölçeği gibi.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.9.6.1 Tek nicel değişkenli veri dağılımları ile çalışabilme ve tek nicel değişken içeren veriye dayalı karar verebilme

  1. a)Nicel veriye dayalı istatistiksel araştırma gerektiren gerçek yaşam durumlarını belirler.
  2. b)Bağlam içerisinde nicel veri dağılımlarını betimleyen ve karşılaştıran araştırma soruları oluşturur.
  3. c)Nicel verileri toplamak/elde etmek için plan yapar.
  4. ç)Nicel verileri toplayarak/elde ederek analize hazırlar.
  5. d)Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen nicel verileri analiz etmek için görselleştirme (nokta grafiği, histogram, kutu grafiği) ve/veya özetleme [aritmetik ortalama, ortanca (medyan), tepe değer (mod), açıklık, çeyrekler açıklığı, standart sapma] araçlarından uygun olanı seçer.
  6. e)Araştırma sorusu bağlamında toplanan/elde edilen nicel verileri belirlediği araçlarla analiz eder.
  7. f)Nicel veri dağılımlarına dayalı istatistiksel araştırma sonucu elde edilen çıktılardan hareketle verilerin arasını ve ötesini yorumlayarak sonuç çıkarır.
  8. g)Nicel veriye dayalı araştırmadan elde edilen sonuçları, araştırma sorusu bağlamında değerlendirir.

MAT.9.6.2 Başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarına ilişkin istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilme

  1. a)Başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarına ilişkin istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik istatistiksel temellendirme yapar.
  2. b)Başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarına ilişkin istatistiksel sonuç veya yorumlara yönelik hataları ya da yanlılıkları tespit eder.
  3. c)Başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarına ilişkin istatistiksel sonuç veya yorumları çürütür ya da kabul eder.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Ortanca ve çeyrek sorulan her soruda ilk iş veriyi küçükten büyüğe sıralayıp yeniden yaz.
  • Kendi küçük veri kümene bir aykırı değer ekle; ortalama, ortanca, açıklık ve çeyrekler açıklığının ne kadar değiştiğini tabloya not et.
  • Araştırma sorusu yazarken evren, değişken ve birimin açıkça yazılı olup olmadığını tek tek kontrol et.
  • Değişebilirlik türünü bulmak için farkı doğanın mı, ölçenin mi, deneyi yapanın mı, seçilen grubun mu yarattığını sor.
  • Kutu grafiğini okurken beş değeri ayrı ayrı yaz ve kutunun yalnızca ortadaki yarıyı gösterdiğini hatırla.
  • Başkasının iddiasını değerlendirirken örneklemin büyüklüğüne, nasıl seçildiğine ve grafik ekseninin nereden başladığına bak.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.9.6.1 · Tek nicel değişkenli veri dağılımları ile çalışabilme ve tek nicel değişken içeren veriye dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: ç) Nicel verileri toplayarak/elde ederek analize hazırlar.

Fen bilimleri dersinde bir grup öğrenci, aynı yükseklikten bırakılan bir topun yere düşme süresini kronometreyle altı kez ölçmüştür. Ham kayıtlar aşağıdaki gibidir. Öğrenciler, yalnızca kronometrenin doğru başlatılıp doğru durdurulduğu denemelerin düşme süresini temsil ettiğini kabul etmiştir.
DenemeKayıt
10,710{,}71 saniye
20,680{,}68 saniye
3Kronometre başlatılamamış, süre okunamamıştır
40,700{,}70 saniye
50,730{,}73 saniye
67,27{,}2 saniye; öğrenci kronometreyi geç durdurduğunu belirtmiştir
Bu ham kayıtlar analize hazırlanırken aşağıdakilerden hangisi yapılmalıdır?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Analize hazırlama; ölçümü doğru tamamlanan, aynı değişkene ait ve aynı birimdeki değerleri veri listesi hâline getirmektir. Deneme 3’te süre okunamamıştır; bu deneme veri değildir. Deneme 6’da kronometre geç durdurulmuştur; 7,27{,}2 saniye düşme süresini temsil etmez ve 0,720{,}72 yapılarak düzeltilmez. Doğru başlatılıp doğru durdurulan denemeler 1, 2, 4 ve 5’tir. Bu dört kayıt zaten saniye cinsindendir: 0,710{,}71; 0,680{,}68; 0,700{,}70 ve 0,730{,}73. Ortalama hesaplamak ise hazırlık değil, analizdir. Bu nedenle yapılacak iş E’deki listedir.
2.Orta

MAT.9.6.2 · Başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarına ilişkin istatistiksel sonuç veya yorumları tartışabilme

Süreç bileşeni: c) Başkaları tarafından oluşturulan tek nicel değişkenli veri dağılımlarına ilişkin istatistiksel sonuç veya yorumları çürütür ya da kabul eder.

Bir yerel gazete, bir okuma kulübündeki 9 öğrencinin bir haftada okuduğu sayfa sayılarını 55, 66, 77, 88, 99, 1010, 1111, 1212 ve 4040 olarak vermiştir. Haberde şu yorum yapılmıştır: "Ortalama 1212 sayfa olduğuna göre öğrencilerin çoğu bir haftada 1212 sayfadan fazla okumuştur." Bu yoruma ilişkin aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 7

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Veriler küçükten büyüğe sıralıdır: 5,6,7,8,9,10,11,12,405, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 40. Toplam 5+6+7+8+9+10+11+12+40=1085+6+7+8+9+10+11+12+40=108 olduğundan ortalama 108:9=12108:9=12'dir; haberdeki ortalama doğrudur. 1212 sayfadan büyük olan tek değer 4040'tır. Böylece 99 öğrenciden 88'i en fazla 1212 sayfa okumuş, yalnızca 11'i 1212 sayfadan fazla okumuştur. "Öğrencilerin çoğu 1212 sayfadan fazla okumuştur" yorumu dağılımla çelişir. 4040 sayfalık aykırı değer ortalamayı yukarı çekmiştir; ortanca 99'dur. Ortalama doğru olsa da bu ortalamadan "çoğu öğrenci ortalamanın üzerindedir" sonucu çıkarılamaz. Yorum çürütülür; doğru değerlendirme C'dir.
3.Zor

MAT.9.6.1 · Tek nicel değişkenli veri dağılımları ile çalışabilme ve tek nicel değişken içeren veriye dayalı karar verebilme

Süreç bileşeni: g) Nicel veriye dayalı araştırmadan elde edilen sonuçları, araştırma sorusu bağlamında değerlendirir.

Elif, okul serasında aynı tür fasulye fideleriyle bir istatistiksel araştırma yapmaktadır. Araştırma sorusu şudur: "Aynı koşullarda yetiştirilen fasulye fidelerinden günde 4 saat ışık alanlarla günde 8 saat ışık alanların bir haftalık boy artışı dağılımları arasında fark var mıdır?" Elif, 40 fideyi rastgele 20'şerli iki gruba ayırmış; bir gruba her gün 4 saat, diğer gruba her gün 8 saat ışık vermiştir. Su, toprak ve sıcaklık iki grupta da aynı tutulmuştur. Bir haftalık boy artışlarının (cm) değerleri tabloda ve kutu grafiğinde verilmiştir.
Işık süresiEn küçükAlt çeyrekOrtancaÜst çeyrekEn büyük
Günde 4 saat1,52,23,04,65,8
Günde 8 saat2,84,05,06,27,2
Kutu grafiği 2 3 4 5 6 7 Bir haftalık boy artışı (cm) Günde 4 saat Günde 8 saat
Araştırma sorusu bağlamında, bu sonuçlara ilişkin aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi uygundur?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · İstatistiksel Araştırma Süreci · Yaprak test 1 · Soru 10

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: B

Araştırma sorusu yalnızca bu serada, diğer koşullar aynıyken günde 4 saat ile 8 saat ışık alan fasulye fidelerinin boy artışı dağılımlarını karşılaştırır. Değerlendirme bu sorunun sınırları içinde kalmalıdır. 1. Merkez: Ortancalar 3,03{,}0 cm ve 5,05{,}0 cm olduğundan 8 saat grubunun merkezi daha yüksektir. Dağılımlar aynı değildir. 2. Örtüşme: 4 saat grubunun en büyük değeri 5,85{,}8 cm, 8 saat grubunun en küçük değeri 2,82{,}8 cm ve 5,8>2,85{,}8>2{,}8 olduğundan bazı 4 saat fideleri bazı 8 saat fidelerinden daha fazla uzamıştır. Üst çeyrek 4,64{,}6, diğer grubun alt çeyreği 4,04{,}0 değerinden de büyüktür. Dolayısıyla fark her fide için geçerli değildir. 3. Çeyrekler açıklığı: 4,6−2,2=2,44{,}6-2{,}2=2{,}4 cm ve 6,2−4,0=2,26{,}2-4{,}0=2{,}2 cm. Yayılımlar yakındır; bu, merkezleri farklı olan dağılımların aynı olduğu anlamına gelmez. 4. Açıklık: 5,8−1,5=4,35{,}8-1{,}5=4{,}3 cm ve 7,2−2,8=4,47{,}2-2{,}8=4{,}4 cm. 4 saat grubunun açıklığı biraz daha küçüktür; daha küçük açıklık daha büyük etki demek değildir. 5. Rastgele ayırma, ışık dışındaki koşulları dengelemek içindir. Işık süresi araştırmacının müdahalesidir. Gözlenen fark yalnızca ölçüm değişebilirliğine bağlanamaz. 6. Veriler bu seradaki 40 fideye aittir. Sonuç, bu koşullar ve bu iki süre için yorumlanır; doğadaki tüm bitki türlerine ve her ortama kesin genellenemez. Bu nedenle uygun değerlendirme B'dir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki veri tablolarını ya da kutu grafiği çalışmalarını DubbAI'ye yükle; araştırma sorusu ölçütleri, aykırı değer etkisi ve hatalı istatistiksel iddiaları bulma odaklı yeni sorular üretsin.

9. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 9. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler