İstatistiksel araştırma süreci bağlamı belirleme, soru sorma, veri toplama planı yapma, verileri analize hazırlama, analiz etme ve yorumlama bileşenlerinden oluşur. İyi bir istatistiksel araştırma sorusunun amacı nettir, araştırmaya değerdir, ilgilenilen grup yani evren açıktır, değişken açıkça görülür, veri toplanarak cevaplanabilir, değişebilirliği yansıtır, verileri tek tek ya da bütün olarak incelemeye imkân verir ve nicel veri toplamaya uygundur. Benim boyum kaç santimetre sorusu istatistiksel değildir, çünkü tek bir cevabı vardır ve değişebilirlik içermez. Okulumuzdaki 9. sınıf öğrencilerinin günlük ekran süreleri nasıl bir dağılım gösterir sorusu ise bu ölçütleri karşılar.
Değişebilirlik dört kaynaktan doğar. Doğal değişebilirlik, öğrencilerin boylarının farklı olması gibi doğada kendiliğinden vardır. Ölçüm değişebilirliği, bir topun düşme süresini kronometreyle ölçen iki kişinin kronometreyi tam aynı anda başlatamaması gibi araçtan ya da ölçen kişiden doğar. Müdahale değişebilirliği isteyerek oluşturulur: bitkileri farklı sürelerde güneş ışığı alan ortamlara koymak buna örnektir. Örneklem değişebilirliği ise aynı evrenden alınan farklı örneklemlerin farklı ortalamalar vermesidir. Veri toplama planı; veri toplama aracını (anket, görüşme, gözlem), evren ve örneklemi, rastgeleliğin nasıl sağlanacağını, değişkenleri, verinin nerede, ne zaman ve nasıl toplanıp kaydedileceğini içerir. Kişisel verilerin gizliliği ve dürüstlük de planın parçasıdır.
On öğrencinin günlük ekran süreleri dakika cinsinden küçükten büyüğe şöyle olsun: 40, 55, 60, 60, 70, 75, 80, 90, 95, 175. Toplam 800 olduğundan aritmetik ortalama 80 dakikadır. Veri sayısı çift olduğundan ortanca ortadaki iki değerin ortalamasıdır: (70 + 75)/2 = 72,5. Tepe değer 60, açıklık 175 − 40 = 135 dakikadır. Alt yarının (40, 55, 60, 60, 70) ortancası alt çeyrek Ç1 = 60, üst yarının (75, 80, 90, 95, 175) ortancası üst çeyrek Ç3 = 90 olur. Çeyrekler açıklığı Ç3 − Ç1 = 30 dakikadır ve verilerin ortadaki yarısının ne kadar geniş bir aralığa yayıldığını gösterir.
Aynı veride 175 yerine 100 olsaydı ortalama 72,5'e düşerdi ama ortanca 72,5 olarak kalırdı. Yani tek bir aykırı değer ortalamayı kendi yönüne çeker, ortancayı ise pek etkilemez. Açıklık da aykırı değerden çok etkilenir; çeyrekler açıklığı daha dayanıklıdır. Bu yüzden birkaç uç değer içeren dağılımlarda tipik değer için ortanca, yayılım için çeyrekler açıklığı daha iyi bir seçim olabilir. Standart sapma, verilerin ortalama etrafında ne kadar yayıldığını anlatan bir ölçüdür; değeri büyüdükçe veriler ortalamadan daha uzağa dağılır. Bu sınıfta standart sapmanın değerini istatistik yazılımıyla bulur, iki dağılımı karşılaştırırken yorumlarsın.
Görselleştirme aracı araştırma sorusuna göre seçilir. Nokta grafiği az sayıda veride her değeri tek tek gösterir. Histogram verileri eşit genişlikteki aralıklara gruplar ve dağılımın şeklini görmeni sağlar. Kutu grafiği ise alt uç değer, alt çeyrek, ortanca, üst çeyrek ve üst uç değeri bir arada gösterir; iki grubu karşılaştırmada özellikle kullanışlıdır. Sonucu yazarken araştırma sorusuna dönersin ve merkez ile yayılım hakkında belirsizliği dikkate alan cümleler kurarsın: Bu örneklemden hareketle okuldaki 9. sınıf öğrencilerinin günlük ekran süresinin ortancasının 70-75 dakika civarında olduğu tahmin edilebilir; öğrencilerin yaklaşık yarısının süresi 60 ile 90 dakika arasındadır. Örneklemden evrene yapılan her genelleme bir tahmindir ve kesin yargı biçiminde yazılmamalıdır.