İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 9. sınıf

Veriden Olasılığa: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf matematik Maarif programı Veriden Olasılığa: deneysel olasılık, göreli sıklık, örnek uzay, ağaç şeması, ayrık olaylar ve teorik olasılık.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Veriden Olasılığa, 9. sınıfın yedinci ve son temasıdır ve 18 ders saati sürer. İçerik çerçevesi iki başlıktır: deneysel olasılık ve teorik olasılık. Temanın iki genellemesi var: bir deneyin tekrar sayısı arttıkça elde edilen göreli sıklıkların değişebilirliği azalır; tekrar sayısı arttıkça deneysel olasılık değeri teorik olasılık değerine yaklaşır. Bu temada önce deney yapıp topladığın veriden olasılığı tahmin edecek, sonra olası bütün çıktıları sistemli biçimde listeleyerek aynı olasılığı hesaplayacak ve iki sonucu karşılaştıracaksın.

Program, olayları ayrık olan ve olmayan diye ayırt edebildiğini, bir olayın olasılığı ile tümleyeninin olasılığının toplamının 1 olduğunu bildiğini, deney, çıktı, olay ve örnek uzay kavramlarını tanıdığını ve deneysel ile teorik olasılık arasındaki ilişkiyi açıklayabildiğini kabul ediyor. Bir önceki tema olan İstatistiksel Araştırma Süreci'nde kullandığın sıklık tablosu, sütun grafiği ve değişebilirlik kavramı burada doğrudan işe yarar. Sayılar temasındaki birleşim ve kesişim bilgisi de P(A ∪ B) ve P(A ∩ B) gösterimlerinin temelidir.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.9.7.1 Olayların olasılığını gözleme dayalı tahmin edebilme. Bu çıktıda deney yoluyla veri toplar, istenen olayın göreli sıklığını olasılıkla ilişkilendirirsin. Sonra tekrar sayısı ile göreli sıklıklar arasındaki ilişkiye dair çıkarım yapar, bu çıkarımlardan bir yargıya varırsın. Program, sınıfta kolayca yapılabilecek deneyleri öneriyor: hilesiz iki sayı küpünün üst yüzlerindeki sayıların toplamı ya da eş parçalara ayrılmış renkli bir çarkın çevrilmesi gibi. Veriler çetele ve sıklık tablolarına kaydedilir, sütun grafikleriyle görselleştirilir. Grupların katkısıyla tekrar sayısı 25, 50, 100, 150 ve 200'e, simülasyonla da 500, 1000 ve 1500'e çıkarılır.

MAT.9.7.2 Olayların olasılığına ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme. Önce olası bütün durumları sistematik liste, tablo ya da ağaç şemasıyla gözlemler, sonra teorik olasılığı hesaplamaya yönelik matematiksel ilişkilere ulaşırsın. Ayrık olaylar için toplama kuralı ve ayrık olmayan olaylar için kesişimi çıkarma kuralı bu ilişkilerin başında gelir. Son süreç bileşeninde deneyle elde edilen olasılık ile teorik olasılık arasındaki ilişkiyi genellersin. Program ağaç şemasını kullanan Kindi'nin çalışmalarını ve genetik, meteoroloji, finansal risk gibi farklı disiplinlerden açık uçlu olasılık problemlerini öneriyor.

Konu anlatımı

Deneysel olasılık, bir deneyi tekrar tekrar yapıp gözlemlediğin sonuçlara dayanır. Bir olay n tekrarda k kez gerçekleştiyse göreli sıklığı k/n'dir ve bu oran olayın olasılığı için bir tahmindir. Dört eş parçalı ve parçaları kırmızı, mavi, sarı, yeşil olan bir çarkı 40 kez çevirip 13 kez kırmızı gözlediysen göreli sıklık 13/40 = 0,325 olur. Aynı deneyi 200 kez yapıp 52 kırmızı gözlediysen göreli sıklık 0,26'ya iner. Sıklık dağılımı ile göreli sıklık dağılımının sütun grafikleri aynı şekle sahiptir; yalnızca dikey eksendeki değerler farklıdır. Göreli sıklıkları tablo hâlinde yazmak, tekrar sayısı değiştikçe değerin nasıl oynadığını görmeni kolaylaştırır.

Tekrar sayısı azken göreli sıklık bir denemeden diğerine epeyce değişir. Tekrar sayısı arttıkça değerler birbirine yaklaşır ve belli bir sayı çevresinde kararlı hâle gelir. Bu, istatistikte gördüğün değişebilirlik kavramıyla aynı fikirdir: tekrar arttıkça göreli sıklıkların değişebilirliği azalır. Olasılıkta yaygın olarak bilinen büyük sayılar yasası da bu gözlemi destekler; tekrar sayısı arttıkça gözlenen olasılık belli bir sayıya yaklaşma eğilimindedir. Sınıfta yapılan tekrarlar çoğu zaman yetersiz kalır, bu yüzden istatistik yazılımları ya da hazır simülatörlerle tekrar sayısı yüzlerce, binlerce kata çıkarılır ve simülasyon birkaç kez tekrarlanır.

Teorik olasılıkta önce örnek uzayı eksiksiz listelersin. Hilesiz iki sayı küpü atıldığında örnek uzayı 6 × 6'lık bir tabloyla gösterebilirsin; 36 çıktı vardır ve (2, 5) ile (5, 2) farklı çıktılardır. Hilesiz bir madenî para üç kez atıldığında ağaç şeması YYY, YYT, YTY, YTT, TYY, TYT, TTY, TTT olmak üzere 8 çıktı verir. Çıktılar eş olasılıklı olduğunda bir olayın olasılığı, olaya ait çıktı sayısının olası bütün çıktıların sayısına oranıdır. İki sayı küpünde toplamın 7 olması (1, 6), (2, 5), (3, 4), (4, 3), (5, 2), (6, 1) çıktılarıyla gerçekleşir; olasılığı 6/36 = 1/6'dır. Üç para atışında tam iki tura gelmesi YTT, TYT, TTY çıktılarıyla gerçekleşir ve olasılığı 3/8'dir.

Aynı örnek uzaya ait iki olayın ortak çıktısı yoksa ayrık, varsa ayrık olmayan olaylardır. İki sayı küpünde A toplamın 7, B toplamın 11 olması olsun. B'nin çıktıları (5, 6) ve (6, 5)'tir; A ile ortak çıktısı yoktur. Ayrık olaylarda P(A ∪ B) = P(A) + P(B) olduğundan P(A ∪ B) = 6/36 + 2/36 = 8/36 = 2/9 bulunur. 1'den 6'ya kadar numaralı eş parçalı bir çarkta A gelen sayının çift, B gelen sayının asal olması olsun. A = {2, 4, 6}, B = {2, 3, 5} ve A ∩ B = {2} olduğundan bu olaylar ayrık değildir. Bu durumda P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B) = 3/6 + 3/6 − 1/6 = 5/6 olur. Kontrol için A ∪ B = {2, 3, 4, 5, 6} kümesini doğrudan sayabilirsin: 5 çıktı.

Temanın son adımı iki yaklaşımı birleştirmektir. Teorik olasılığını hesapladığın bir olay için deney ya da simülasyon yapar, göreli sıklığı teorik değerle karşılaştırırsın. Yukarıdaki çarkta kırmızının teorik olasılığı 1/4 = 0,25'tir; 40 tekrarda bulunan 0,325 bu değerden uzaktı, 200 tekrarda bulunan 0,26 ise oldukça yakındır. Az tekrarda görülen fark deneyin yanlış yapıldığını göstermez; tekrar sayısı arttıkça deneysel olasılığın teorik olasılığa yaklaşması beklenir. Hiçbir sonlu tekrar sayısında iki değerin tam olarak eşit çıkması garanti değildir. Bu genelleme, hava tahmini ya da kalıtım gibi alanlarda veriye dayalı olasılık değerlerinin neden güvenilir sayıldığını da açıklar.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Bu sınıfta en çok üç olaydan oluşan deneylerle çalışılır; daha fazla aşamalı deneyler programda yer almaz. Koşullu olasılık yorumu gerektiren olaylara değinilmez: iki sayı küpünde toplamın 6 geldiğinin bilindiği durumda sayıların aynı gelme olasılığı gibi sorular 10. sınıfa aittir. Ve ile veya içeren olaylar kapsamdadır, ama bir bilginin verildiği koşullu durumlar değildir. Büyük sayılar yasasının adı ve anlamı işlenir, fakat formülü limit içerdiği ve limit 12. sınıfta görüldüğü için formülden söz edilmez. Bu yüzden 9. sınıf sorularında bu konular sorulmaz.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

En sık yapılan hata örnek uzayı eksik listelemektir: (2, 5) ile (5, 2)'yi tek çıktı saymak payı da paydayı da bozar. Ayrık olmayan olaylarda kesişimi çıkarmayı unutup ortak çıktıyı iki kez saymak ikinci büyük hatadır; olasılığın 1'den büyük çıkması bu hatanın işareti olabilir. Eş olasılıklı olmayan çıktıları eş olasılıklı saymak da yaygındır; 1, 1, 2, 2, 3 yazılı beş eş bölmeli bir çarkta 1 gelme olasılığı 1/3 değil 2/5'tir. Deneysel olasılıkta paydaya toplam tekrar sayısı yerine başka bir sayı yazmak ve az tekrarla bulunan bir değeri kesin olasılık gibi yorumlamak da sık görülür.

Maarif tarzı sorular bu temada bir deney ya da gerçek yaşam durumu ile kurulur ve genellikle bir sıklık tablosu, çetele ya da sütun grafiği içerir. Bir soru tipi tablodan göreli sıklığı hesaplatıp olasılık tahmini ister. Başka bir tip, az tekrarla yapılan bir tahminin güvenilirliğini sorgulatır ya da tekrar sayısı arttıkça dağılımın nasıl değişeceğini sorar. Teorik olasılık sorularında örnek uzayı listelemek için en uygun temsil, ve ile veya içeren olayların olasılığı ve ayrık olup olmama durumu ölçülür. Çeldiriciler çoğu zaman kesişimi iki kez sayan ya da sıralı çıktıları birleştiren hatalı sonuçlardır.

Öğrenme çıktıları (2)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.9.7.1 Olayların olasılığını gözleme dayalı tahmin edebilme

  1. a)Olayların olasılığını deney yoluyla veri toplayarak istenen olayların göreli sıklıklarıyla ilişkilendirir.
  2. b)Deneye ait tekrar sayısı ile deneyin çıktılarının göreli sıklıklarının ilişkisine yönelik çıkarım yapar.
  3. c)Çıkarımlardan hareketle yargıda bulunur.

MAT.9.7.2 Olayların olasılığına ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme

  1. a)Olayların olasılığını teorik olarak incelemeye/hesaplamaya yönelik tüm olası durumları farklı gösterimler (sistematik liste, tablo, ağaç şeması gibi) ile gözlemler.
  2. b)Olayların olasılığını teorik olarak incelemeye/hesaplamaya yönelik matematiksel ilişkilere ulaşır.
  3. c)Olayların deney yoluyla hesaplanan/elde edilen olasılık değerinin teorik olasılık ile hesaplanan değeri arasındaki ilişkiye yönelik genelleme yapar.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • İki aşamalı her deneyde önce satır ve sütunlu tabloyu kur; (a, b) ile (b, a) çıktılarını ayrı hücrelere yaz.
  • Bir parayı 20, sonra 100 kez at ya da bir simülatörle 1000 tekrar yap; her aşamada göreli sıklığı tabloya geçirip nasıl kararlı hâle geldiğini gör.
  • Veya gördüğünde önce iki olayın ortak çıktısı olup olmadığını kontrol et; varsa kesişimin olasılığını çıkar.
  • Aynı sayının yazılı olduğu bölmeleri ya da aynı renkteki topları numaralandırarak her birini ayrı çıktı say.
  • Bulduğun olasılığı, tabloda istenen hücreleri tek tek sayarak ikinci bir yoldan kontrol et.
  • Üç para atışı gibi üç aşamalı deneylerde ağaç şeması çiz ve her dalın sonuna çıktıyı yaz.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.9.7.2 · Olayların olasılığına ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme

Süreç bileşeni: a) Olayların olasılığını teorik olarak incelemeye/hesaplamaya yönelik tüm olası durumları farklı gösterimler (sistematik liste, tablo, ağaç şeması gibi) ile gözlemler.

Matematik dersindeki bir grup çalışmasında Ece, hilesiz bir madenî parayı art arda üç kez havaya atma deneyini inceliyor. Her atışta üste gelen yüzü yazı (Y) veya tura (T) olarak kaydediyor. Çıktıları 1. atış, 2. atış ve 3. atış sırasıyla yan yana yazarak şu sistematik listeyi oluşturmuştur: YYY, YYT, YTY, TYY, TYT, TTY, TTT. Bu deneyin olası tüm çıktıları dikkate alındığında, Ece'nin listesinde eksik olan çıktı aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Veriden Olasılığa · Yaprak test 1 · Soru 3

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: E

Her atışın iki sonucu (Y veya T) olduğundan olası tüm çıktılar 2×2×2=82 \times 2 \times 2 = 8 tanedir. Atış sırası önemli olduğu için sistematik liste şöyledir: YYY, YYT, YTY, YTT, TYY, TYT, TTY, TTT. Ece'nin listesinde YYY, YYT, YTY, TYY, TYT, TTY ve TTT vardır. Bu listeyle karşılaştırıldığında eksik olan tek çıktı YTT'dir (1. atış yazı, 2. ve 3. atış tura). YTT ile TTY, yazı ve tura sayıları aynı olsa da atış sırası farklı olduğu için ayrı çıktılardır.
2.Orta

MAT.9.7.1 · Olayların olasılığını gözleme dayalı tahmin edebilme

Süreç bileşeni: b) Deneye ait tekrar sayısı ile deneyin çıktılarının göreli sıklıklarının ilişkisine yönelik çıkarım yapar.

Bir okulun ulaşım projesi kapsamında öğrenciler, bir otobüs durağında gelen otobüslerin tarifeye göre zamanında gelip gelmediğini gözlemlemiştir. Grupların kayıtları birleştirilerek deneme sayısı artırılmış ve aşağıdaki sıklık tablosu elde edilmiştir.
Deneme sayısıZamanında gelen otobüs sayısı
2512
5028
10058
200120
400240
800480
Deneme sayısı ile otobüsün zamanında gelmesi olayının göreli sıklığı arasındaki ilişki için aşağıdaki çıkarımlardan hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Veriden Olasılığa · Yaprak test 1 · Soru 5

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: A

Göreli sıklık, istenen çıktı sayısının deneme sayısına bölünmesiyle bulunur. - 2525 denemede: 1225=0,48\dfrac{12}{25}=0{,}48 - 5050 denemede: 2850=0,56\dfrac{28}{50}=0{,}56 - 100100 denemede: 58100=0,58\dfrac{58}{100}=0{,}58 - 200200 denemede: 120200=0,60\dfrac{120}{200}=0{,}60 - 400400 denemede: 240400=0,60\dfrac{240}{400}=0{,}60 - 800800 denemede: 480800=0,60\dfrac{480}{800}=0{,}60 Küçük deneme sayılarında göreli sıklık 0,480{,}48; 0,560{,}56; 0,580{,}58 olarak değişmektedir. Deneme sayısı 200200 ve üzerine çıktığında ise değer 0,600{,}60 olarak kalmaktadır. Ardışık göreli sıklıklar arasındaki farklar 0,080{,}08; 0,020{,}02; 0,020{,}02; 00; 00 biçiminde küçülür. Buna göre deneme sayısı arttıkça göreli sıklık 0,600{,}60 değerine yaklaşıp kararlılaşır.
3.Zor

MAT.9.7.2 · Olayların olasılığına ilişkin tümevarımsal akıl yürütebilme

Süreç bileşeni: c) Olayların deney yoluyla hesaplanan/elde edilen olasılık değerinin teorik olasılık ile hesaplanan değeri arasındaki ilişkiye yönelik genelleme yapar.

9. sınıf öğrencileri, matematik dersindeki bir çalışmada hilesiz iki zar atıldığında üst yüzlere gelen sayıların toplamının 7 olması olayını incelemektedir. Olası tüm çıktıları tablo ile listeleyen öğrenciler, bu 36 çıktının eş olasılıklı olduğunu görerek olayın teorik olasılığını P(A)=16P(A)=\dfrac{1}{6} bulur. Sınıfta yapılan denemeler yeterli olmadığından simülasyonla deneme sayısı artırılır ve toplamı 7 olan denemeler şöyle kaydedilir:
Deneme sayısıToplamı 7 olan deneme sayısı
308
12018
24032
1200196
60001002
Tablodaki her deneme sayısı için göreli sıklık hesaplanıp bulunan değerin P(A)P(A) değerinden mutlak farkı incelendiğinde aşağıdaki genellemelerden hangisi doğrudur?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Veriden Olasılığa · Yaprak test 1 · Soru 11

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Teorik olasılık P(A)=16P(A)=\dfrac{1}{6} olarak verilmiştir. Deneysel olasılık göreli sıklıktır; incelenen mutlak fark ∣go¨reli sıklık−16∣\left|\text{göreli sıklık}-\dfrac{1}{6}\right| değeridir. - n=30n=30: 830=415\dfrac{8}{30}=\dfrac{4}{15} ve ∣415−16∣=110\left|\dfrac{4}{15}-\dfrac{1}{6}\right|=\dfrac{1}{10} - n=120n=120: 18120=320\dfrac{18}{120}=\dfrac{3}{20} ve ∣320−16∣=160\left|\dfrac{3}{20}-\dfrac{1}{6}\right|=\dfrac{1}{60} - n=240n=240: 32240=215\dfrac{32}{240}=\dfrac{2}{15} ve ∣215−16∣=130\left|\dfrac{2}{15}-\dfrac{1}{6}\right|=\dfrac{1}{30} - n=1200n=1200: 1961200=49300\dfrac{196}{1200}=\dfrac{49}{300} ve ∣49300−16∣=1300\left|\dfrac{49}{300}-\dfrac{1}{6}\right|=\dfrac{1}{300} - n=6000n=6000: 10026000=1671000\dfrac{1002}{6000}=\dfrac{167}{1000} ve ∣1671000−16∣=13000\left|\dfrac{167}{1000}-\dfrac{1}{6}\right|=\dfrac{1}{3000} 130>160\dfrac{1}{30}>\dfrac{1}{60} olduğundan 120 denemeden 240 denemeye geçildiğinde mutlak fark büyümüştür. Buna karşılık farklar sırasıyla 110\dfrac{1}{10}, 160\dfrac{1}{60}, 130\dfrac{1}{30}, 1300\dfrac{1}{300} ve 13000\dfrac{1}{3000} biçimindedir. Deneme sayısı 6000'e çıktığında fark 13000\dfrac{1}{3000} ile 0'a oldukça yaklaşmıştır. Dolayısıyla ara bir adımda büyüme görülse bile deneme sayısı yeterince arttığında deneysel olasılık teorik olasılığa yaklaşır. Bu yargı C seçeneğindedir. A'daki ilk yargı yanlıştır; fark her adımda küçülmemiştir. B yanlıştır çünkü 13000≠0\dfrac{1}{3000}\neq 0 olup 6000 denemede fark sıfır değildir. D yanlıştır; en küçük mutlak fark 240 denemede değil 6000 denemededir ve deneme sayısı artınca fark yeniden büyümemiştir. E yanlıştır; istenen çıktı sayısının büyük olması deneysel olasılığın büyük veya teorik değerden uzak olması demek değildir. 6000 denemedeki göreli sıklık, teorik olasılığa en yakın değerdir.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki sıklık tablolarını ya da olasılık föyünü DubbAI'ye yükle; göreli sıklık, örnek uzayı listeleme ve ayrık olmayan olaylarda birleşim odaklı yeni sorular üretsin.

9. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 9. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler