İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Matematik · 9. sınıf

Algoritma ve Bilişim: konu anlatımı ve çalışma rehberi

9. sınıf matematik Maarif programı Algoritma ve Bilişim: akış şeması, sözde kod, çizge, şifreleme, mantık bağlaçları ve niceleyiciler.

Son güncelleme:

Temanın çerçevesi

Algoritma ve Bilişim, 9. sınıfın beşinci temasıdır ve 30 ders saati sürer. İçerik çerçevesi üç başlıktan oluşur: algoritma temelli problemler, mantık bağlaçları ve niceleyiciler, mantık bağlaçları ve niceleyicilerin algoritmik problemlerde kullanımı. Temanın genellemeleri şunlardır: çizge ve diyagramlar etkin problem çözme araçlarıdır, şifrelemede ve şifre çözmede algoritmalar kullanılır, mantık bağlaçları ve niceleyiciler algoritmaların temel ögelerindendir, matematiksel doğrulama ve ispat süreçleri algoritmik bir yaklaşımla yürütülebilir. Bu temada bir problemi çözmekle kalmayıp çözümü herkesin aynı şekilde uygulayabileceği açık adımlara dökmeyi öğreneceksin.

Program; tek, çift ve ardışık sayıları, asal sayıları ve asal çarpanları, çarpan ve katları, basamak çözümlemesini, bölünen-bölen-bölüm-kalan kavramlarını ve ortak bölen ile ortak katları bildiğini kabul ediyor. Ortaokulda işlemleri ve cebirsel ifadeleri doğal dil, akış şeması ya da sözde kodla yazmayı da deneyimlemiş olmalısın. Sayılar temasında tanıdığın ve, veya, ya da, ise, her ve bazı sözcükleri burada algoritmaların karar adımlarında yeniden işe koşulur. Nicelikler ve Değişimler temasındaki doğrusal fonksiyonlar da örneklere malzeme olur; örneğin bir doğrusal fonksiyonun sıfırını bulan algoritma yazılır.

Öğrenme çıktıları ve beceriler

MAT.9.5.1 Algoritma temelli yaklaşımlarla problem çözebilme. Bu çıktıda problem çözme süreç bileşenleri sırayla işler: problemdeki işlem ve süreç bileşenlerini belirler, liste, tablo, çizge, akış şeması, doğal dil ve sözde kod gibi temsillerle matematiksel yapılar arasındaki ilişkiyi görür, sözel ya da cebirsel ifadeleri algoritmik dile çevirirsin. Ardından algoritma temelli bir strateji kurar, uygular ve girdi-çıktı tablosuyla kontrol edersin. Son adımda olası stratejileri gözden geçirir, çözüme götürenlerle ilgili çıkarım yapar ve bu çıkarımları değerlendirirsin. Program bağlam olarak nöbet çizelgesi, Eratosthenes kalburu, en az tartım, şifreleme, Königsberg köprüleri, tokalaşma, vücut kitle indeksi programı ve çöp arabasının en kısa rotasını öneriyor.

MAT.9.5.2 Algoritmik yapılar içerisindeki mantık bağlaçlarını ve niceleyicileri çözümleyebilme. Bir algoritmanın ya da sözel problemin içinde geçen ve, veya, ya da, ise, her ve bazı ifadelerini belirler, bunlarla algoritmanın yapısı arasındaki ilişkiyi kurarsın. Nesneleri ya da kişileri iki veya üç özelliğe göre sınıflandıran problemler, çizge ve şifreleme içeren durumlar tipik bağlamlardır. Bir algoritmada bağlaçlara neden ihtiyaç duyulduğunu sorgulaman da beklenir.

MAT.9.5.3 Mantık bağlaçları ve niceleyicilerin algoritmalarda kullanımına yönelik edindiği deneyimi farklı matematiksel görev ve problemlere yansıtabilme. Karşılaştığın algoritmalardaki bağlaç ve niceleyici kullanımını gözden geçirir, problem çözme, doğrulama ve ispat süreçlerinde kullanımlarına dair çıkarım yapar ve matematik dilinin yalınlığı ve kesinliğindeki rollerini değerlendirirsin. Aynı önermeyi hem algoritma hem cebirsel ispatla göstermek bu çıktının tipik etkinliğidir. Program, bu tartışmalar için algoritmik yapılardaki ve ispatlardaki bağlaçları çözümleten çalışma kâğıtları öneriyor.

Konu anlatımı

Algoritma, bir problemi çözmek için izlenen sonlu ve sıralı adımlar dizisidir; kelime Batı dillerine Harizmi'nin adının okunuşundan geçmiştir. Bir algoritmayı üç biçimde yazabilirsin. Doğal dilde adımları numaralı cümlelerle verirsin: başla, a ve b değerlerini al, a = 0 ise uyarı yaz, değilse x ← −b/a hesapla, x'i yaz, bitir. Bu algoritma h(x) = ax + b fonksiyonunun sıfırını bulur. Akış şemasında aynı adımlar şekillerle çizilir: başla ve bitir kutuları, veri giriş-çıkış kutuları, işlem kutuları ve evet-hayır yollarına ayrılan karar kutuları oklarla bağlanır. Sözde kod ise programlama diline en yakın biçimdir. Vücut kitle indeksi programı da benzer biçimde yazılır: kütle ve boy girilir, kütle ÷ boy² hesaplanır ve sonuç yazdırılır. Algoritmanın doğru çalıştığını, birkaç girdi için elde edilen çıktıları bir tabloya yazdığın algoritma testiyle sınarsın.

Sayılarla ilgili algoritmalar bölme algoritmasına dayanır: bölünen = bölen·bölüm + kalan ve kalan bölenden küçüktür. 47'den art arda 5 çıkarırsan 9 çıkarmadan sonra 2 kalır; bölüm 9, kalan 2'dir ve 47 = 5·9 + 2'dir. Periyodik problemler de kalanla çözülür: beş kişi sırayla nöbet tutuyorsa 23. günün nöbeti, 23 = 5·4 + 3 olduğundan sıradaki üçüncü kişidedir. Eratosthenes kalburunda 2'den 100'e kadar sayıları yazar, 2'nin, 3'ün, 5'in ve 7'nin kendileri dışındaki katlarını silersin; geriye kalan 25 sayı 100'den küçük asal sayılardır. 7'den sonra durabilirsin, çünkü 100'ü aşmayan bileşik her sayının 10'dan küçük bir asal çarpanı vardır. Asal çarpanlara ayırma da bir algoritmadır: 360 = 2³·3²·5. 14 ve 15'in ortak asal çarpanı olmadığından bu sayılar aralarında asaldır.

Arama algoritmaları en az denemeyle sonuca ulaşmayı amaçlar. Dokuz madenî paradan birinin diğerlerinden ağır olduğu biliniyorsa paraları üçerli üç gruba ayırırsın. İlk tartımda iki grubu karşılaştırırsın; denge varsa ağır para üçüncü gruptadır. İkinci tartımda o gruptan iki parayı karşılaştırarak ağır olanı bulursun; yalnızca iki tartım yeter. Akıldan tutulan 1 ile 100 arasındaki bir sayıyı evet-hayır sorularıyla bulmak için her soruda aralığı yarıya bölersin; 2⁶ = 64 < 100 ≤ 128 = 2⁷ olduğundan en çok 7 soru yeterlidir. Şifrelemede harflere ya da sembollere sayı verilir ve bu sayılar ikili sisteme çevrilir. Örneğin 13 = 8 + 4 + 1 olduğundan ikili sistemde 1101 biçiminde yazılır.

Çizge, düğümlerden (noktalar) ve düğümleri birleştiren ayrıtlardan (çizgiler) oluşan bir modeldir. Königsberg köprüleri probleminde kara parçaları düğüm, köprüler ayrıt alınır; böylece yalnızca hangi bölgenin hangisine bağlandığı önemli hâle gelir ve problem sade bir şemaya dönüşür. El kaldırmadan çizim, şehirleri bağlayan en kısa yol ve sosyal ağda bilginin yayılması da çizgeyle modellenir. Tokalaşma probleminde kişiler düğüm, tokalaşmalar ayrıttır. Beş kişilik grupta ilk kişi diğer dört kişiyle, ikinci kişi kalan üç kişiyle tokalaşır; bu şekilde sayarsan 4 + 3 + 2 + 1 = 10 tokalaşma bulursun. Bu sayma adımları, kişi sayısı değiştiğinde de çalışan bir algoritmadır.

Bağlaçlar algoritmaların karar adımlarında görünür. Bir burs koşulu ortalama ≥ 85 ve devamsızlık < 5 gün ise her iki koşul da sağlanmalıdır; veya ile bağlanmış koşullarda en az biri yeter, ya da ile bağlanmışlarda ise yalnızca biri doğru olmalıdır. Üç uzunluktan üçgen kurulup kurulamayacağına karar veren algoritma a < b + c ve b < a + c ve c < a + b koşulunu denetler. Niceleyiciler ispatta da belirleyicidir. Her tek sayının karesi tektir önermesinde algoritma birkaç tek sayıyı deneyip fikir verir ama sonlu sayıda deneme ispat değildir. Cebirsel ispat her tek sayıyı kapsar: n = 2k + 1 ise n² = 4k² + 4k + 1 = 2(2k² + 2k) + 1 tektir. Bu önermenin değili Bazı tek sayıların karesi tek değildir biçiminde kurulur.

Bu sınıfta kapsam dışı olanlar

Çizgeler bu temada yalnızca problem çözme aracı olarak kullanılır. Düğüm ve ayrıt kavramları tanıtılır, ancak çizge kuramına ait teoremlere girilmez ve çizgeler türlerine göre sınıflandırılmaz. Bu yüzden bir çizgenin hangi koşulda el kaldırmadan çizilebileceğini veren genel kurallar ya da çizge türlerinin adları senden beklenmez. Königsberg ya da tokalaşma gibi problemleri çizge şemasıyla temsil etmen, şema üzerinde sayma ve yol arama yapman yeterlidir. Bu bilgiler 9. sınıf sorularında genel bir teorem olarak sorulmaz.

Sık hatalar ve Maarif tarzı sorular

Algoritma sorularında en sık hata, bir döngünün izini kafadan sürerken bir turu eksik ya da fazla saymaktır; koşulun küçüktür mü yoksa küçük eşit mi olduğuna dikkat et. x ← x + 1 gibi bir atamayı denklem gibi okumak da yaygındır; bu ifade x'in eski değerine 1 ekleyip sonucu yeniden x'e yazmak demektir. Bölüm ile kalanı karıştırmak, veya ile ya da arasındaki farkı gözden kaçırmak ve birkaç örnekte doğru çıkan bir önermeyi ispatlanmış saymak diğer tipik yanlışlardır. Her önermesinin değilinde her yerine yine her kullanmak da sık görülür; değil bazı ile kurulur.

Maarif tarzı sorular bu temada genellikle şekilsiz ama bağlamlıdır: bir akış şeması ya da sözde kod, bir şifreleme kuralı, bir burs başvuru tablosu veya bir tokalaşma durumu verilir. Bir tip, verilen girdi için algoritmanın çıktısını izlemeyi ister; başka bir tip, verilen algoritmanın hangi problemi çözdüğünü sorar. Bağlaç sorularında hangi girdilerin ve ya da veya koşulunu sağladığı, ya da ile veya farkını hedefleyen çeldiricilerle sorulur. Yansıtma sorularında bir önermenin değilini doğru kurmak ya da algoritmik ifade ile cebirsel ifadeyi eşleştirmek ölçülür.

Öğrenme çıktıları (3)

Maarif öğretim programında bu temanın öğrenme çıktıları ve her birinin süreç bileşenleri:

MAT.9.5.1 Algoritma temelli yaklaşımlarla problem çözebilme

  1. a)Algoritmik yaklaşımla ele alınabilecek bir problemdeki işlem ve süreçlere yönelik bileşenleri belirler.
  2. b)Problem durumlarında temsillerle (liste, tablo, çizge, akış şeması, algoritmik doğal dil, sözde kod gibi) matematiksel yapılar arasındaki ilişkileri belirler.
  3. c)Problem durumlarındaki sözel, görsel veya cebirsel ifadeleri algoritmik dile dönüştürür.
  4. ç)Karşılaşılan problem durumlarında geçen algoritmik dili; sözel, görsel veya cebirsel olarak açıklar.
  5. d)Karşılaşılan problem durumlarında algoritma temelli bir çözüm stratejisi oluşturur.
  6. e)Karşılaşılan problem durumlarında seçtiği algoritma temelli çözüm stratejisini kullanır.
  7. f)Karşılaşılan problem durumlarında seçtiği algoritma temelli çözüm stratejisini kontrol eder.
  8. g)Algoritma temelli çözülebilen problemlerin olası çözüm stratejilerini gözden geçirir.
  9. ğ)Algoritma temelli çözülebilen problemlerde çözüme ulaştıran stratejilere yönelik çıkarımlar yapar.
  10. h)Algoritma temelli çözülebilen problemlerde çözüme ulaştıran stratejilere yönelik çıkarımları değerlendirir.

MAT.9.5.2 Algoritmik yapılar içerisindeki mantık bağlaçlarını ve niceleyicileri çözümleyebilme

  1. a)Algoritmik yapılar içerisinde kullanılan mantık bağlaçlarını ve niceleyicileri belirler.
  2. b)Algoritmik yapılar ile mantık bağlaçları ve niceleyiciler arasındaki ilişkileri belirler.

MAT.9.5.3 Mantık bağlaçları ve niceleyicilerin algoritmalarda kullanımına yönelik edindiği deneyimi farklı matematiksel görev ve problemlere yansıtabilme

  1. a)Karşılaştığı algoritmalardaki mantık bağlaçları ve niceleyicilerin kullanımını gözden geçirir.
  2. b)Matematiksel problem çözme, doğrulama ve ispat süreçlerinde mantık bağlaçları ve niceleyicilerin kullanımına yönelik çıkarımlar yapar.
  3. c)Mantık bağlaçları ve niceleyicilerin matematiksel dil ve sembolizmin yalınlık ve kesinliğindeki rolünü değerlendirir.
Kapsam sınırlarıyla birlikte gör

Çalışma taktikleri

  • Her iz sürme sorusunda değişkenlere birer sütun aç ve döngünün her turunu ayrı bir satıra yaz.
  • Yazdığın her algoritmayı en az üç farklı girdiyle dene ve çıktıları bir tabloya geçirerek algoritma testi yap.
  • Periyodik sorularda gün ya da sıra numarasını periyoda böl ve yalnızca kalana bak; kalan 0 ise sıranın son kişisini seç.
  • Ve, veya, ya da ile kurulmuş aynı iki koşulu bir tabloya uygula ve her bağlacın hangi satırları seçtiğini karşılaştır.
  • Tokalaşma ya da yol problemlerinde önce kişileri veya yerleri nokta, bağlantıları çizgi olarak çiz, sonra say.
  • Her ile başlayan bir önermeyi çürütmek için tek karşıt örnek yeter; doğrulamak için ise cebirsel ispat yaz.

Örnek sorular

Bu temanın Maarif yaprak testlerinden: her soru bir öğrenme çıktısının bir becerisini ölçer. Önce kendin çöz, sonra çözümü aç.

1.Kolay

MAT.9.5.2 · Algoritmik yapılar içerisindeki mantık bağlaçlarını ve niceleyicileri çözümleyebilme

Süreç bileşeni: a) Algoritmik yapılar içerisinde kullanılan mantık bağlaçlarını ve niceleyicileri belirler.

Bir okulun satranç kulübü, turnuvaya katılacak öğrencileri üç özelliğe göre sınıflandırmak için aşağıdaki algoritmayı kullanmaktadır. Özellikler; satranç kursuna katılmış olma, 9. sınıf öğrencisi olma ve turnuva günü okulda bulunmadır. Algoritmik Doğal Dil 1. adım: Başla. 2. adım: Öğrenci listesini al. 3. adım: Her öğrenci için 4 ve 5. adımları uygula. 4. adım: Satranç kursuna katılmış ve 9. sınıf öğrencisi ise öğrenciyi asıl listeye yaz. 5. adım: Satranç kursuna katılmış veya turnuva günü okulda bulunuyor ise öğrenciyi aday listeye yaz. 6. adım: Bitir. Bu algoritmada bir öğrencinin asıl listeye yazılmasına karar verilirken kullanılan mantık bağlaçları aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Algoritma ve Bilişim · Yaprak test 1 · Soru 1

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: D

Asıl listeye yazma kararı 4. adımda verilmektedir. Bu adımda “satranç kursuna katılmış olma” ve “9. sınıf öğrencisi olma” koşullarının birlikte sağlanması “ve” bağlacıyla istenmektedir. Koşullar sağlandığında yazma işleminin yapılması da “ise” bağlacıyla kurulmuştur. Bu nedenle kullanılan mantık bağlaçları “ve” ve “ise”dir. “veya” bağlacı yalnızca 5. adımdaki aday liste kararında, “her” niceleyicisi ise 3. adımda vardır. “ya da” bağlacı algoritmada kullanılmamıştır.
2.Orta

MAT.9.5.1 · Algoritma temelli yaklaşımlarla problem çözebilme

Süreç bileşeni: d) Karşılaşılan problem durumlarında algoritma temelli bir çözüm stratejisi oluşturur.

Okul kütüphanesine görünüşü ve boyutu aynı olan 9 sözlük gelmiştir. Yayınevi, bu sözlüklerden tam birinin baskı hatası nedeniyle diğerlerinden daha ağır olduğunu, öteki sözlüklerin ise birbirine eşit kütlede olduğunu bildirmiştir. Kütüphaneci eşit kollu bir terazi kullanacaktır. Her tartımda teraziye konan iki gruptan hangisinin daha ağır olduğu ya da iki grubun eşit olduğu belirlenebilmektedir. Buna göre ağır olan sözlüğü en fazla 2 tartımda kesin olarak bulmayı garanti eden algoritma temelli çözüm stratejisi aşağıdakilerden hangisidir?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Algoritma ve Bilişim · Yaprak test 1 · Soru 5

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Terazi her tartımda üç sonuç verir: sol ağır, sağ ağır veya eşit. Ağır sözlük tam bir tane olduğu için her sonuç, şüpheli kümesini daraltacak biçimde kullanılmalıdır. C stratejisi: 1. tartım: Üçerli iki grup tartılır. Ağır gelen grupta, eşitlik varsa tartılmayan grupta olmak üzere şüpheli sayı 99'dan 33'e iner. 2. tartım: Bu üç sözlükten ikisi tartılır. Biri ağırsa odur; eşitlerse üçüncüsüdür. Üç olasılık da tek tartımda ayrılır. Böylece her durumda tam 22 tartımda sözlük bulunur; en fazla 22 tartım garanti edilir. A: İkililer (1,2)(1,2), (3,4)(3,4), (5,6)(5,6), (7,8)(7,8) biçiminde sırayla tartılır. Ağır sözlük 77, 88 veya 99 numarada ise 44 tartım gerekir. B: Eşitlik yoksa sıra 4→2→14 \rightarrow 2 \rightarrow 1 şeklindedir. Bu kol 1+1+1=31+1+1=3 tartımdır. D: Ağır sözlük son sıradaysa birinci sözlükle yapılan karşılaştırmalar 88 tartıma kadar çıkar. E: İlk tartım şüpheliyi 33'e indirir. Sonraki tek tek karşılaştırmada ilk iki sözlük normal çıkarsa 1+2=31+2=3 tartım gerekir. Yalnız C, en kötü durumda da 22 tartımda kesin sonuç verir.
3.Zor

MAT.9.5.3 · Mantık bağlaçları ve niceleyicilerin algoritmalarda kullanımına yönelik edindiği deneyimi farklı matematiksel görev ve problemlere yansıtabilme

Süreç bileşeni: a) Karşılaştığı algoritmalardaki mantık bağlaçları ve niceleyicilerin kullanımını gözden geçirir.

Okul basketbol turnuvasında Yıldız, Kartal, Şahin ve Doğan takımları üçer maç oynamıştır. Atılan ve yenilen sayılar tablodadır.
Takım1. maç2. maç3. maç
Yıldız62-5158-4855-46
Kartal74-6061-6578-62
Şahin68-5671-5864-52
Doğan65-5360-5469-61
Bir maç için gg, atılan sayının yenilen sayıdan büyük olduğunu; ff, atılan sayı ile yenilen sayının farkının 1212 veya daha fazla olduğunu belirtir. ¬g\neg g ve ¬f\neg f bu önermelerin değilleridir. Örnek takım seçme algoritması şöyledir: - Adım 1. Takımın her maçında gg sağlanıyorsa GG doğru, en az bir maçta gg sağlanmıyorsa GG yanlış olsun. - Adım 2. Takımın en az bir maçında ff sağlanıyorsa FF doğru, hiçbir maçta ff sağlanmıyorsa FF yanlış olsun. - Adım 3. G∧FG \wedge F doğruysa takımı örnek takım seç, değilse seçme. Bu algoritmadaki G∧FG \wedge F koşulunun değili ve örnek takım seçilmeyen, yani bu değili sağlayan takımlar aşağıdakilerden hangisinde birlikte doğru verilmiştir?

dubba.com.tr · 9. sınıf matematik · Algoritma ve Bilişim · Yaprak test 1 · Soru 12

Bir şık seç; doğru mu hemen gör, çözüm açılsın.

Cevabı ve çözümü göster

Doğru cevap: C

Adım 1. Algoritmadaki niceleyici ve bağlaçlar okunur. Adım 1'de GG, bütün maçlar için gg demektir: G≡(∀ mac¸) gG \equiv (\forall \text{ maç})\, g. Adım 2'de FF, en az bir maç için ff demektir: F≡(∃ mac¸) fF \equiv (\exists \text{ maç})\, f. Seçim koşulu G∧FG \wedge F dir. Adım 2. Değil, bağlaç ve niceleyicilere dağıtılır. ¬(G∧F)≡¬G∨¬F\neg(G \wedge F) \equiv \neg G \vee \neg F olur. Tümelin değili tikel, tikelin değili tümeldir: ¬G≡(∃ mac¸)(¬g)\neg G \equiv (\exists \text{ maç})(\neg g), ¬F≡(∀ mac¸)(¬f)\neg F \equiv (\forall \text{ maç})(\neg f). Böylece değil; en az bir maçta galip gelmemek veya bütün maçlarda farkın 1212'den küçük olmasıdır. Adım 3. Farklar hesaplanır. - Yıldız: 1111, 1010, 99. Üç maç da galibiyet, hiçbir fark 1212 veya daha fazla değil. (∀ mac¸)(¬f)(\forall \text{ maç})(\neg f) doğrudur; değil koşulunu sağlar. - Kartal: 1414, −4-4, 1616. İkinci maç galibiyet değildir. (∃ mac¸)(¬g)(\exists \text{ maç})(\neg g) doğrudur; değil koşulunu sağlar. - Şahin: 1212, 1313, 1212. Bütün maçlar galibiyet ve bütün farklar ≥12\geq 12 dir. İki parçanın ikisi de yanlıştır; değil koşulunu sağlamaz. - Doğan: 1212, 66, 88. Bütün maçlar galibiyet ve bir maçta fark 1212 dir. (∃ mac¸)(¬g)(\exists \text{ maç})(\neg g) yanlıştır. Bazı farklar 1212'den küçük olsa da hepsi küçük değildir; (∀ mac¸)(¬f)(\forall \text{ maç})(\neg f) de yanlıştır. Doğan değil koşulunu sağlamaz. Adım 4. Değili sağlayan takımlar yalnızca Yıldız ve Kartal'dır. Sembolik ifade ve takım listesi birlikte yalnız C'de doğrudur. B'de sembol doğru olsa da Doğan yanlış eklenmiştir. D'de takımlar doğru olsa da "ve"nin değili "ve" ile değil "veya" ile kurulur.

Maarif yaprak testleri

Kendi notundan soru üret

Defterindeki akış şemalarını ya da sözde kod örneklerini DubbAI'ye yükle; iz sürme, bağlaç koşulları ve önermenin değilini kurma odaklı yeni sorular üretsin.

9. sınıf matematik: Maarif Modeli testleri

Yeni öğretim programına göre yazılmış yaprak testler; her sorunun adım adım çözümü var. Hepsi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

Maarif testlerini çöz

Diğer 9. sınıf matematik üniteleri

İlgili rehberler