İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Türk Dili ve Edebiyatı · 11. sınıf

Bir Diyeceğim Var!: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf TDE Bir Diyeceğim Var! temasında Karagöz oyununun bölümleri, mektup türleri, dilekçe, e-posta ve fiilimsileri öğren.

Son güncelleme:

Temanın Kapsamı ve Temel Kavramlar

Bir Diyeceğim Var!, 11. sınıf kitabının ilk temasıdır ve bütün temayı iletişim ekseninde kurar: insan bir şey söylemek ister, bunu sahnede, mektupta, resmî bir yazıda ya da e-postada söyler. Okuma bölümünde üç durak vardır: Cevdet Kudret’in derlediği Yazıcı adlı Karagöz oyunu, Mehmet Kaplan’ın Âli’ye Mektuplar’ından bir edebî mektup ve ara metin olarak bir dilekçe örneği. Dinleme/izleme bölümünde iletişim araçlarının değişimini anlatan çok modlu bir metin izlenir. Atölyede sözlü iletişim engellerini konu alan bir drama canlandırır, sonra amaca uygun bir e-posta yazarsın. Anahtar kavramlar geleneksel Türk tiyatrosu, gölge oyunu, figür, mizah, mektup, dilekçe ve e-postadır.

Geleneksel Türk tiyatrosu kitapta seyirlik halk oyunları başlığıyla hatırlatılır: meddah, kukla, Karagöz, orta oyunu, köy seyirlik oyunları. Ortak yönleri seyirlik olmaları, taklide dayanmaları ve önceden yazılıp ezberlenmiş bir metinlerinin bulunmamasıdır; oyuncu belli kalıp sözler dışında doğaçlama konuşur. Karagöz, deriden kesilmiş tasvirlerin arkadan verilen ışıkla beyaz perdeye yansıtıldığı bir gölge oyunudur ve perdeye hayal perdesi, Küşterî meydanı gibi adlar verilir. Orta oyunu sahne ve dekor olmadan açık alanda oynanır, ana tipleri Kavuklu ile Pişekâr’dır. Kuklanın ana tipleri İhtiyar ile İbiş’tir, meddah tek kişilik bir anlatı gösterisidir, köy seyirlik oyunları ise şarkı, dans ve bedensel anlatıma dayanır.

Karagöz oyununun dört bölümü sırayla mukaddime (giriş), muhavere (söyleşme), fasıl (asıl oyun) ve bitiştir. Mukaddimede Hacivat perdeye semai ya da perde gazeliyle gelir; muhavere asıl konuyla ilgisi olmayan, Karagöz’ün Hacivat’ın sözlerini yanlış anlaması veya çarpıtmasıyla süren söz düellosudur; fasılda asıl olay işlenir ve öteki tipler oyuna katılır; bitişte Karagöz dil sürçmesi için af diler ve sonraki oyunu haber verir. Eksen kişilerden Karagöz okumamış, özü sözü bir halk adamıdır; Hacivat ise okumuş, ölçülü, herkesin huyuna göre konuşan, süslü ve yabancı sözcüklerle yüklü bir dili seven kişidir. Güldürü çoğunlukla bu iki dilin çarpışmasından, yanlış anlamalardan ve tiplerin şive taklitlerinden doğar. Kitap burada çatışmayı da tanımlar: olayın ilerlemesini sağlayan, merak ve gerilim kuran zıtlıklar; iyi-kötü, eski-yeni, aydın-halk, hayal-gerçek gibi.

İkinci durak öğretici metinlerdir. Mektup, anı, gezi yazısı, biyografi, otobiyografi ve günlük kişisel hayatı konu alan öğretici metinler olarak gruplanır. Kitap dört mektup türü verir: özel mektup (samimi haberleşme), edebî mektup (sanatçı ve düşünürler arasında, edebî değer taşıyan, dönemin sanat ve düşünce hayatına belge olan), iş mektubu (ticari yazışma, firma adıyla başlar) ve resmî mektup (kurumlar arası veya kurumla birey arasında; sayı, konu, gerekirse ilgi ve ek bölümleri olan). Mektubun yapı ögeleri hitap, giriş, gelişme, sonuç, yer, tarih ve imzadır. Dilekçe, bir dilek veya şikâyeti resmî makama bildiren imzalı ve adresli yazıdır; dilekçe hakkı Anayasa’nın 74. maddesinde yer alır, tarih, ad soyad, imza ve adres bulunmak zorundadır, kurum en geç otuz gün içinde cevap vermelidir. Dil bilgisi tarafında temanın çekirdeği fiilimsilerdir: Yazıcı’dan seçilen cümlelerde isim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiili bulup cümledeki görevini söylemen istenir.

Kavram Bağları, Sık Hatalar ve Soru Kalıpları

En sık karışıklık Karagöz ile orta oyunu arasındadır. İkisinin tip kadrosu birbirine çok benzer ve Karagöz-Hacivat ikilisinin karşılığı orta oyununda Kavuklu-Pişekâr’dır; fark sahnededir: Karagöz perde ve tasvirle oynanan gölge oyunu, orta oyunu canlı oyuncularla açık alanda oynanan doğaçlama oyundur. Kuklayı İhtiyar ve İbiş’le, meddahı tek kişilikle eşleştirirsen tanım sorularının çoğu çözülür. Bölüm sorularında tuzak muhaveredir: öğrenciler onu asıl olay sanar, oysa asıl olay fasılda işlenir. Bitişte ‘sürç-i lisan’ özrünün ve sonraki oyunun duyurusunun bulunması bölümün imzasıdır.

Sınav tarzı bir kalıp, günlük hayattan kısa bir diyalog verip hangi tipin tavrına benzediğini sormaktır. Burada ölçüt dildir: ses benzerliği yüzünden bir sözcüğü başka bir sözcük gibi anlayan, süslü sözü halk diline çeken kişi Karagöz tavrındadır; nazik, ağır başlı, sözcük hazinesi zengin, arabulucu kişi Hacivat’a benzer. Şıklarda iki kişinin özellikleri yer değiştirilerek çeldirici kurulur, o yüzden önce dili, sonra davranışı kontrol et.

Mektup türü sorusunda belirleyici olan muhatap değil amaçtır. Edebî mektup da bir kişiye yazılır ama asıl amaç duygu ve düşünceleri geniş okura ulaştırmaktır; bu yüzden ‘bir kişiye yazıldığı için özel mektuptur’ diyen şık tipik çeldiricidir. İş mektubunu resmî mektuptan ayıran şey yazışmanın taraflarıdır: ticari işletmeler iş mektubu, kurum ve kuruluşlar resmî yazı yazar. Dilekçede iki tuzak öne çıkar: üst makama ‘arz ederim’, alt makama ‘rica ederim’ denir; ayrıca dilekçede samimi bir hitap cümlesi yoktur, makamın adı büyük harfle yazılır. Sağ altta tarih, imza ve ad soyad, sol altta adres, kimlik numarası ve iletişim bilgileri bulunur; ekler adresin altına yazılır.

Fiilimsi sorularında önce çekimli fiili ayıkla: kip ve kişi eki alan sözcük yüklem olur, fiilimsi olmaz. Sıfat-fiil bir adın önünde onu niteler ya da adlaşır (yazılmış bir ferman, gelenler); zarf-fiil yüklemi zaman, durum veya sebep yönünden niteler (-arak, -ken, -dıkça, -ınca); isim-fiil ad gibi davranır (-mak, -ma, -ış). Öznel ve nesnel ifade ayrımı, açık ve örtük ileti, konu ile tema farkı bu temanın her metninde tekrar sorulur; öznel ifade kanıtlanamayan kişisel yargıdır, nesnel ifade doğruluğu denetlenebilir bilgidir.

Sınavdaki Yeri ve Diğer Temalarla Bağı

Bu tema iki sınava birden hizmet eder. TYT Türkçe 40 sorudan oluşur ve paragraf, anlam ile dil bilgisi ağırlıklıdır; mektup, dilekçe ve e-posta gibi öğretici metinler paragraf sorularında sık kullanılan metin tipleridir, fiilimsiler ise dil bilgisi başlıklarından biridir. AYT Edebiyat-Sosyal Bilimler 1 testinde Türk Dili ve Edebiyatı 24 sorudur; geleneksel Türk tiyatrosu, öğretici türler ve metin tahlili burada karşına çıkar. Her soruda metin verilir, bu yüzden ezberden çok kavramı metne uygulama becerisi kazandırmak gerekir.

Eski programda 11. sınıf Tanzimat, Servetifünun ve Millî Edebiyat dönemleri ekseninde işlenirdi; yeni kitap tema tabanlıdır ve bu temada dönem başlığı açılmaz. Dönem bilgisi yalnız metinlerin bağlamında görünür: mektup örnekleri arasında Şemsettin Sami’nin Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat’ından bir roman mektubu, Kutadgu Bilig’den bir mektup dörtlüğü ve Mustafa Kemal’in özel bir mektubu yer alır. Dönemlerin adları ve sıralaması 10. sınıfın Nesillerin Mirası temasında verilmişti; oradaki şeridi bu metinlere uygulayarak tekrar edebilirsin.

Sonraki temalarla bağ güçlüdür. Mektup, anı ve biyografinin ortak çatısı olan kişisel hayatı konu alan öğretici metinler 2. temada anı, 3. temada biyografi ve tezkireyle genişler. Geleneksel tiyatronun tip, söz oyunu ve taklit gibi özellikleri 4. temada modern tiyatro ve trajedi, komedi, dram ayrımıyla karşılaştırılır; ölçme sorularında meddah, Karagöz ve orta oyunu biçimlerinin modern sahnede yeniden kullanıldığı bilgisi de geçer. Yazma tarafında burada öğrendiğin hitap, giriş-gelişme-sonuç ve resmî üslup kuralları sonraki atölyelerde de değerlendirme ölçütüdür.

Çalışma Sırası ve Yöntem

Önce beş seyirlik oyunu tek tabloya yaz: oyunun adı, oynandığı yer, oyuncu sayısı, ana tipler. Ardından Karagöz’ün dört bölümünü bir şerit üzerinde sırala ve her bölümün yanına tek cümlelik işlevini ekle. Sonra Karagöz ile Hacivat için iki sütun aç; birine dil özelliklerini, öbürüne kişilik özelliklerini yaz ve güldürünün bu iki sütunun çarpışmasından nasıl doğduğunu kendi kurduğun kısa bir diyalogla göster.

İkinci gün öğretici metinlere geç. Dört mektup türünü amaç, üslup ve biçim ölçütleriyle karşılaştır; her biri için kendi uydurduğun bir hitap cümlesi yaz. Dilekçe için bir kontrol listesi hazırla: makam büyük harfle mi, arz mı rica mı, tarih-imza-ad soyad sağ altta mı, adres ve iletişim sol altta mı. Okul müdürlüğüne kısa bir dilekçe yazıp listeyle denetle. E-postada kimden, kime ve konu satırının, alıcıya göre hitabın önemini aynı yöntemle çalış.

Üçüncü adım fiilimsilerdir. Herhangi bir paragraftan beş cümle seç, çekimli fiilleri işaretle, kalan fiil kökenli sözcükleri isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil diye ayır ve cümledeki görevini yaz. Hafta sonunda bu temadan karışık beş soru çöz ve yanlış şıkkın hangi karışıklıktan geldiğini not et: Karagöz mü orta oyunu mu, edebî mi özel mektup mu, arz mı rica mı.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

Dinleme/İzleme

  • “Bir Diyeceğim Var!” temasında ele alınan metinlerde dinlemeyi/izlemeyi yönetebilme
  • “Bir Diyeceğim Var!” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
  • “Bir Diyeceğim Var!” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
  • “Bir Diyeceğim Var!” temasında ele alınan metinlerde dinleme/izleme sürecini değerlendirebilme

Okuma

  • “Bir Diyeceğim Var!” temasında ele alınan metinlerde okumayı yönetebilme
  • “Bir Diyeceğim Var!” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
  • “Bir Diyeceğim Var!” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
  • “Bir Diyeceğim Var!” temasında ele alınan metinlerden hareketle okuma sürecini değerlendirebilme

Konuşma

İçerik oluşturma ve kural uygulama maddeleri soruyla da çalışılır; süreci yönetme ve değerlendirme sınıf içinde çalışılan beceriler, testle ölçülmez.

  • İletişim engellerinin nedenlerini, sonuçlarını ve çözümlerini yansıtacağı konuşması için içerik oluşturabilme
  • Sözlü iletişim engellerine ilişkin farklı bakış açılarını deneyimlediği konuşmasında kural uygulayabilme
  • Günlük yaşamda karşılaşabileceği iletişim engellerini konu alan konuşmasını yönetebilme
  • Günlük hayatta karşılaşılan sözlü iletişim engellerine yönelik gerçekleştirdiği konuşmasında süreci değerlendirebilme

Yazma

İçerik oluşturma ve kural uygulama maddeleri soruyla da çalışılır; süreci yönetme ve değerlendirme sınıf içinde çalışılan beceriler, testle ölçülmez.

  • Günlük hayatta karşılaşılan durumlara ilişkin duygu ve düşüncelerini etkili kullanacağı yazısı için içerik oluşturabilme
  • Günlük hayatta karşılaşılan durumlara ilişkin duygu ve düşüncelerini etkili kullanacağı yazısı için kural uygulayabilme
  • Duygu, düşünce ve isteklerini etkili bir şekilde ileteceği yazısını yönetebilme
  • Günlük hayatta duygu, düşünce ve isteklerini ifade ettiği yazısında yazma sürecini değerlendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Seyirlik oyunları ana tiplerle eşle: Karagöz-Hacivat, Kavuklu-Pişekâr, İhtiyar-İbiş, meddah tek kişi.
  • Karagöz bölümlerini mukaddime, muhavere, fasıl, bitiş diye sırala; asıl olayın fasılda olduğunu unutma.
  • Mektup türünü muhataba göre değil amaca göre belirle; edebî mektup bir kişiye yazılsa da geniş okura seslenir.
  • Dilekçede üst makama arz, alt makama rica edilir; samimi hitap yoktur, adres ve imza zorunludur.
  • Fiilimsi bulmadan önce kip ve kişi eki alan çekimli fiilleri ayıkla.
  • Her metinde öznel ve nesnel ifadeyi, açık ve örtük iletiyi ayrı ayrı işaretle.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdakilerden hangisi Karagöz oyununun bölümlerini doğru sırayla vermektedir?

  1. A)Muhavere, mukaddime, fasıl, bitiş
  2. B)Mukaddime, fasıl, muhavere, bitiş
  3. C)Mukaddime, muhavere, fasıl, bitiş
  4. D)Fasıl, muhavere, mukaddime, bitiş
  5. E)Mukaddime, bitiş, muhavere, fasıl
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Oyun Hacivat’ın semai veya perde gazeliyle geldiği mukaddimeyle açılır, asıl konuyla ilgisiz söz düellosu olan muhavereyle sürer, asıl olayın işlendiği fasılla devam eder ve Karagöz’ün af dileyip sonraki oyunu duyurduğu bitişle kapanır.

2. Tanınmış bir şair, kendisine şiirlerini gönderen genç bir şaire uzun bir mektup yazar. Mektupta şiirde imgenin nasıl kurulması gerektiğine, ölçü ve uyak tartışmalarına dair görüşlerini anlatır. Yıllar sonra bu mektup kitap olarak yayımlanır ve araştırmacılar onu dönemin sanat tartışmalarını gösteren bir belge olarak kullanır. Bu mektup aşağıdaki türlerden hangisine örnektir?

  1. A)Özel mektup
  2. B)Edebî mektup
  3. C)İş mektubu
  4. D)Resmî mektup
  5. E)Dilekçe
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Mektup sanatçılar arasında yazılmış, sanat görüşlerini anlatıyor ve dönemin sanat hayatına belge oluyor; kitaptaki edebî mektup tanımı budur. Tek bir kişiye yazılması özel mektup çeldiricisini akla getirir, ama özel mektubun amacı samimi haberleşmedir; burada asıl amaç görüşleri geniş okura ulaştırmaktır.

3. Bir öğrenci, okul kütüphanesinin hafta sonu açık tutulması isteğini okul müdürlüğüne dilekçeyle bildirecektir. Öğrencinin yaptığı aşağıdaki işlemlerden hangisi dilekçe yazma kurallarına aykırıdır?

  1. A)Dilekçenin başına okulun adıyla birlikte MÜDÜRLÜĞÜNE ifadesini büyük harflerle yazması
  2. B)Müdürlük kendisine göre üst makam olduğu için metni ‘Gereğini rica ederim.’ ifadesiyle bitirmesi
  3. C)Tarihi, imzasını ve adını soyadını sağ alt köşeye yazması
  4. D)Adresini, kimlik numarasını ve iletişim bilgilerini sol alt köşeye yazması
  5. E)İsteğini kısa, açık ve resmî bir üslupla anlatması
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Kitaptaki kurala göre dilekçe üst makama ‘arz’, alt makama ‘rica’ edilerek tamamlanır. Öğrenci için okul müdürlüğü üst makamdır, bu yüzden doğru kapanış ‘arz ederim’ olmalıdır. Diğer dört işlem (makamın büyük harfle yazılması, sağ altta tarih-imza-ad soyad, sol altta adres ve iletişim, kısa ve resmî anlatım) kurala uygundur.

Kendi notundan soru üret

Bu temadaki notlarını ya da kendi yazdığın kısa bir dilekçe veya Karagöz-Hacivat diyaloğunu DubbAI’ye yükle; mektup türü, dilekçe kuralları ve fiilimsi üzerine bu temaya özel yeni sorular üretmesini iste.

11. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: 4.419 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf türk dili ve edebiyatı üniteleri

İlgili rehberler