İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Türk Dili ve Edebiyatı · 11. sınıf

Yaşamın İzinde: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf TDE Yaşamın İzinde temasında roman türleri, Türk romanında ilkler, Huzur, biyografi, tezkire ve radyo tiyatrosunu öğren.

Son güncelleme:

Temanın Kapsamı ve Temel Kavramlar

Yaşamın İzinde, kitabın üçüncü temasıdır ve tek bir soruya odaklanır: bir edebî eser yazarının hayatından, duygu dünyasından ve kişiliğinden ne kadar iz taşır? Okuma bölümünde Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur romanından bölümler, Mehmet Akif Ersoy’u anlatan bir biyografi metni ve Bağdatlı Ahdî’nin Gülşen-i Şu’arâ adlı tezkiresinden şair Usûlî maddesi incelenir. Dinleme/izleme metni Direnişin Ustaları adlı radyo tiyatrosudur. Atölyede Huzur’dan seçtiğin bir kişiyle romanın bağlamına uygun hayalî bir mülakat yapar, sonra radyo tiyatrosundan seçtiğin bir diyaloğu hikâye ya da anı gibi başka bir türe dönüştürürsün. Anahtar kavramlar kurmaca, gerçek, nesnellik, öznellik, üslup, roman, yaşam öyküsü, kişi tanıtımı, tezkire, divan edebiyatı geleneği ve radyo tiyatrosudur.

Roman tarafında kitap, yazar ile eser arasındaki bağı iki örnekle kurar. Peyami Safa ile yapılan bir söyleşide yazar, her romanında kendi hayatından parçalar bulunduğunu, ama otobiyografik romanın yaratma özgürlüğünü daralttığını söyler; Mehmet Kaplan ise Huzur’daki İhsan’ın Yahya Kemal’den esinlendiğini, fakat Tanpınar’ın bu kişiyi evlendirip Mümtaz’la akraba yaparak değiştirdiğini anlatır. Böylece ‘hayattan alınma ama kurgulanmış’ kişi kavramı netleşir. Tanpınar biyografide Yahya Kemal ve Ahmet Haşim’den etkilenen, geleneksel kültürle modern kültür arasında sıkışan bireyi işleyen, zaman, rüya, hayal ve müziği temalaştıran bir yazar olarak tanıtılır. Üslup da bu temada tanımlanır: anlatım yoludur, yazardan yazara, türden türe ve çağdan çağa değişir; Buffon’un ‘üslup yazarın kendisidir’ sözünü Recaizâde Mahmut Ekrem ‘Üslûb-ı beyan ayniyle insandır’ diye çevirmiştir.

Kitabın Bilgi Köşesi romanı iki eksende sınıflar. Konusuna göre: biyografik, otobiyografik (Dokuzuncu Hariciye Koğuşu), sosyal (Sinekli Bakkal), psikolojik ya da tahlil romanı (Eylül), tarihî (Devlet Ana, Küçük Ağa), macera (Hasan Mellah), bilim kurgu, tezli (Zehra, Felâtun Bey ile Râkım Efendi) ve fantastik roman. Edebî akımına göre: klasik, romantik (İntibah), realist (Mai ve Siyah), natüralist (Zehra, Mürebbiye), modernist, egzistansiyalist ya da varoluşçu (Aylak Adam) ve postmodern roman (Tutunamayanlar). Ayrı bir kutu Türk romanında ilkleri verir: ilk çeviri roman Tercüme-i Telemak (Yusuf Kâmil Paşa), ilk yerli roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat (Şemsettin Sami), ilk edebî roman İntibah ve ilk tarihî roman Cezmi (Namık Kemal), ilk realist roman Araba Sevdası (Recaizâde Mahmut Ekrem), ilk köy romanı Karabibik ve ilk naturalist-tezli roman ile ilk psikolojik roman denemesi Zehra (Nabizâde Nâzım), ilk psikolojik roman Eylül (Mehmet Rauf), Batı tekniğine uygun ilk roman Mai ve Siyah (Halit Ziya), ilk polisiye Esrâr-ı Cinâyât (Ahmet Mithat), Millî Mücadele’yi işleyen ilk roman Ateşten Gömlek (Halide Edip).

Öğretici tarafta biyografi, alanında tanınmış gerçek bir kişinin hayatını belgelere dayanarak anlatır ve nesnel anlatım ön plandadır. Kitap biyografiyi üç alt başlıkta toplar: kişinin doğumdan ölüme hayatını anlatan bilimsel biyografi ya da monografi, bir şahsiyetin yaşadıklarını akıcı bir kurguyla birleştiren biyografik roman ve meslekî kimliğiyle tanınan birinin ölümü üzerine yazılan nekroloji. Tezkire, divan edebiyatında belli bir meslekte ünlenmiş kişilerin hayatlarını ve sanatlarını anlatan türdür; şairleri şiirlerinden örneklerle tanıtanlara şuara tezkiresi denir. Türk edebiyatında ilk tezkire Ali Şîr Nevâî’nin Mecâlisü’n-Nefâis’i, Anadolu sahasında yazılan ilk tezkire Sehî Bey’in Heşt Bihişt’idir. Radyo tiyatrosu görülmeyen tiyatrodur: temel göstergesi sestir, olay diyaloglarla aktarılır, müzik ve efektle zaman ve mekân sınırsızca değiştirilebilir. Dil bilgisinde Huzur’dan alınan cümlelerin ögeleri bulunur ve eski yazımlı sözcükler günümüz yazım kurallarına göre düzeltilir.

Kavram Bağları, Sık Hatalar ve Soru Kalıpları

Roman türü sorularında iki eksen birbirine karıştırılır. ‘Psikolojik’ ya da ‘tarihî’ konuya göre bir sınıflamadır, ‘realist’ ya da ‘natüralist’ edebî akıma göre. Bir eser iki eksende birden adlandırılabilir: Zehra hem natüralist hem tezli roman örneği olarak gösterilir. İlkler listesinde en sık takılınan noktalar şunlardır: ilk edebî roman İntibah ile ilk tarihî roman Cezmi aynı yazarındır (Namık Kemal); Zehra ilk psikolojik roman denemesidir ama ilk psikolojik roman Eylül’dür; ilk realist roman Araba Sevdası, Batı tekniğine uygun ilk roman ise Mai ve Siyah’tır. Bu çiftleri yan yana çalışmadan ‘ilk’ sorusuna girme.

Yazar-eser ilişkisi sorularında doğru çıkarım genellikle ‘esinlenme ve dönüştürme’dir. Romandaki bir kişinin gerçek birine benzemesi, eserin belgesel ya da biyografi olduğunu göstermez; kurmaca metin gerçeklik izlenimi yaratır ama gerçeği yaratıcılıkla yeniden kurar. Okurun birikimi ve ilgileri de yorumu etkiler; kitabın ölçme bölümü bu ‘okur yorumu’ fikrini ayrıca sorar. Biyografi ile otobiyografiyi ayırırken anlatanın kim olduğuna bak: biyografide yazar başkasını, otobiyografide kendini anlatır. Biyografide kronolojik sıra yaygındır ama kitabın ölçme bölümünde doğumdan itibaren sırayı izleme ‘zorunluluk’ olarak değil, değerlendirilecek bir iddia olarak tartışılır; ‘zorunludur’ diyen kesin şıklara temkinli yaklaş.

Tezkire sorularında tuzak ‘ilk’ bilgisidir: Heşt Bihişt Anadolu sahasındaki ilk tezkiredir, Türk edebiyatındaki ilk tezkire Mecâlisü’n-Nefâis’tir. Tezkirenin biyografiyle ortak yönü kişisel hayatı anlatan öğretici bir metin olmasıdır; farkı ise divan geleneğine ait olması, sanatçıyı övücü ve süslü bir dille tanıtması ve şiirden örnek vermesidir. Nekroloji ile monografiyi karıştırma: nekroloji bir ölüm üzerine yazılır ve kişinin meslekî yönünü öne çıkarır, monografi bir hayatı baştan sona inceler. Cümle ögesi sorularında önce yüklemi bul, sonra özneyi ‘kim, ne’ sorusuyla yükleme sor; uzun Huzur cümlelerinde sıfat-fiil öbekleri tek bir öge içinde kalır, onları ayrı öge sayma.

Sınavdaki Yeri ve Dönem Bilgisiyle Bağı

AYT Edebiyat-Sosyal Bilimler 1 testindeki 24 Türk Dili ve Edebiyatı sorusu açısından bu tema kitabın en ‘bilgi yoğun’ temasıdır: roman türleri, Türk romanında ilkler, yazar-eser eşleştirmeleri, biyografi ve tezkire bu testin bilinen başlıklarıdır. TYT Türkçe’nin 40 sorusunda ise cümlenin ögeleri, yazım kuralları ve biyografik metinlerden kurulan paragraf soruları bu temadan beslenir.

Eski programda 11. sınıf Tanzimat, Servetifünun ve Millî Edebiyat dönemlerine ayrılmıştı. Yeni kitap bu dönemleri ayrı başlık olarak işlemez; dönem bilgisinin en çok göründüğü yer bu temadaki ‘Türk romanında ilkler’ kutusu ve akım örnekleridir. Kutudaki adların büyük bölümü 10. sınıfın Nesillerin Mirası temasında gördüğün dönem şeridindeki Tanzimat ve Servetifünun yıllarına aittir; ilkleri o şeritle eşleştirmek hem bu sayfayı hem 10. sınıf bilgini aynı anda tazeler. Kitap dönemlerin genel özelliklerini burada yeniden anlatmadığı için sen de ilkler listesini dönem ayrıntısına boğmadan, yazar-eser-ilk üçlüsü olarak çalış.

Diğer temalarla bağ açıktır. 1. temadaki mektup ve 2. temadaki anı, burada biyografi ve tezkireyle birleşerek ‘kişisel hayatı konu alan öğretici metinler’ ailesini tamamlar. Radyo tiyatrosu, 1. temadaki geleneksel tiyatro ile 4. temadaki modern tiyatro arasında bir köprüdür: üçünde de kişi, mekân, zaman, çatışma ve dramatik örgü sorulur, fark sahne ve gösterge türündedir.

Çalışma Sırası ve Yöntem

Önce iki sütunlu bir roman türleri tablosu yap: sol sütunda konuya göre, sağ sütunda akıma göre türler ve her birinin yanında kitaptaki bir örnek. Ardından ilkler listesini kartlara dök; kartın bir yüzüne ‘ilk realist roman’ gibi niteliği, öbür yüzüne eser ve yazarı yaz. Karışan çiftleri (İntibah-Cezmi, Zehra-Eylül, Araba Sevdası-Mai ve Siyah) ayrı bir sayfada yan yana tekrar et.

İkinci adımda öğretici türleri karşılaştır: biyografi, otobiyografi, monografi, biyografik roman, nekroloji ve tezkire için ‘kimi anlatır, hangi dönemin geleneği, öznel mi nesnel mi’ sorularını yanıtlayan küçük bir tablo hazırla. Tanıdığın bir bilim insanı ya da sporcu için kendi yazacağın iki cümlelik nekroloji ve iki cümlelik biyografi girişi, aradaki farkı kalıcı hâle getirir.

Son adım dil bilgisi ve radyo tiyatrosudur. Uzun bir romandan beş cümle seç, yüklemden başlayarak ögelerini ayır; eski yazımlı bir paragrafta günümüz yazımına uymayan sözcükleri bulup düzelt. Radyo tiyatrosu için ses, müzik ve efektin görüntünün yerini nasıl tuttuğunu kendi kurduğun kısa bir sahneyle dene. Haftalık testte yanlışlarını ilkler, roman türü, öğretici tür ve dil bilgisi başlıklarıyla ayır.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

Dinleme/İzleme

  • “Yaşamın İzinde” temasında ele alınan metinlerde dinlemeyi/izlemeyi yönetebilme
  • “Yaşamın İzinde” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
  • “Yaşamın İzinde” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
  • “Yaşamın İzinde” temasında ele alınan metinlere ilişkin dinleme/izleme sürecini değerlendirebilme

Okuma

  • “Yaşamın İzinde” temasında ele alınan metinlerde okumayı yönetebilme
  • “Yaşamın İzinde” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
  • “Yaşamın İzinde” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
  • “Yaşamın İzinde” temasında ele alınan metinlerden hareketle günlük yaşamın ve sanatçının hayatının edebiyata yansımasına yönelik süreci değerlendirebilme

Konuşma

İçerik oluşturma ve kural uygulama maddeleri soruyla da çalışılır; süreci yönetme ve değerlendirme sınıf içinde çalışılan beceriler, testle ölçülmez.

  • Sanatçının ve eserden seçtiği karakterin yaşamındaki izlenimlerini yaratıcılığı ile bütünleştirdiği bir konuşma içeriği oluşturabilme
  • Sanatçının ve eserden seçtiği karakterin yaşamındaki izlenimlerini yaratıcılığı ile bütünleştirdiği konuşmasında kural uygulayabilme
  • Edebiyat ve sanatın yaşamdaki yansımalarını etkileşimli bir biçimde ele aldığı konuşmasını yönetebilme
  • Yaşamdan izler taşıyan karakterlerle kurduğu etkileşimi yansıtan konuşmasına yönelik süreci değerlendirebilme

Yazma

İçerik oluşturma ve kural uygulama maddeleri soruyla da çalışılır; süreci yönetme ve değerlendirme sınıf içinde çalışılan beceriler, testle ölçülmez.

  • Kendi yaşamını, ilgi alanını veya beğenilerini bağlama uygun bir şekilde kurguladığı yazısı için içerik oluşturabilme
  • Kendi yaşamını, ilgi alanı veya beğenilerini bağlama uygun bir şekilde kurguladığı yazısı için kural uygulayabilme
  • Edebiyat ve sanatın yaşamdaki yansımalarını kendi kurgusuyla oluşturacağı yazısını yönetebilme
  • Edebiyat ve sanatın yaşamdaki izlerine yönelik görüşlerini anlattığı yazısında yazma sürecini değerlendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Roman türünü önce konuya, sonra akıma göre ayrı ayrı adlandır; Zehra’nın hem natüralist hem tezli olduğunu unutma.
  • İlk edebî roman İntibah, ilk tarihî roman Cezmi; ikisi de Namık Kemal’indir.
  • İlk psikolojik roman Eylül, ilk psikolojik roman denemesi Zehra’dır.
  • Türk edebiyatında ilk tezkire Mecâlisü’n-Nefâis, Anadolu’da ilk tezkire Heşt Bihişt’tir.
  • Biyografinin üç alt türünü (monografi, biyografik roman, nekroloji) kendi yazdığın kısa örneklerle ayırt et.
  • Cümle ögelerinde önce yüklemi bul; sıfat-fiil öbeklerini bölme.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Türk romanında ilklerle ilgili aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi yanlıştır?

  1. A)İlk çeviri roman: Tercüme-i Telemak
  2. B)İlk yerli roman: Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat
  3. C)İlk tarihî roman: Eylül
  4. D)İlk köy romanı: Karabibik
  5. E)İlk realist roman: Araba Sevdası
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Kitaptaki ilkler listesinde ilk tarihî roman Namık Kemal’in Cezmi’sidir; Mehmet Rauf’un Eylül’ü ise ilk psikolojik roman olarak verilir. Diğer dört eşleştirme listeyle birebir uyumludur.

2. Bir gazetede, birkaç gün önce hayatını kaybeden tanınmış bir mimarın meslek hayatını, tasarladığı yapıları ve mimarlığa katkılarını anlatan bir yazı yayımlanmıştır. Kitaptaki biyografi sınıflamasına göre bu yazı aşağıdakilerden hangisine örnektir?

  1. A)Bilimsel biyografi (monografi)
  2. B)Biyografik roman
  3. C)Otobiyografi
  4. D)Tezkire
  5. E)Nekroloji
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E Kitap nekrolojiyi meslekî özellikleriyle tanınan kişilerin ölümü üzerine yazılan yazılar olarak tanımlar; yazı bir ölüm üzerine ve meslekî kimlik odağında yazıldığı için nekrolojidir. Monografi hayatı doğumdan ölüme bütünüyle inceler, biyografik roman kurgu kullanır, otobiyografide kişi kendini anlatır, tezkire divan geleneğine aittir.

3. Tezkire türüyle ilgili aşağıdaki bilgileri inceleyiniz. I. Divan edebiyatında belirli bir meslekte ünlenmiş kişilerin hayatlarından ve sanatlarından söz eden eserlerdir. II. Türk edebiyatında yazılmış ilk tezkire Sehî Bey’in Heşt Bihişt adlı eseridir. III. Şuara tezkireleri, şairlerin hayatlarını ve şairliklerini şiirlerinden örnekler vererek anlatır. Bu bilgilerden hangileri doğrudur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız III
  3. C)I ve II
  4. D)I ve III
  5. E)I, II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D I ve III kitaptaki tezkire tanımıyla aynıdır. II yanlıştır: Heşt Bihişt Anadolu sahasında yazılan ilk tezkiredir; Türk edebiyatındaki ilk tezkire Ali Şîr Nevâî’nin Mecâlisü’n-Nefâis’idir. Bu yüzden doğru cevap I ve III’tür.

Kendi notundan soru üret

Roman türleri tablonu ya da ilkler kartlarını DubbAI’ye yükle; Yaşamın İzinde temasına özel ilk eser eşleştirme, biyografi-tezkire ayrımı ve cümle ögesi soruları üretmesini iste.

11. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: 4.419 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf türk dili ve edebiyatı üniteleri

İlgili rehberler