İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Türk Dili ve Edebiyatı · 11. sınıf

Kültür Yolculuğu: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf TDE Kültür Yolculuğu temasında Türk dünyası dili, hikâye, Orhun Abideleri, Dîvânu Lugâti’t-Türk ve âşık atışmasını öğren.

Son güncelleme:

Temanın Kapsamı ve Temel Kavramlar

Kültür Yolculuğu, kitabın ikinci temasıdır ve dilin bir milleti nasıl bir arada tuttuğunu Türk dünyasının ortak metinleri üzerinden gösterir. Okuma bölümünde dört durak var: Kırgız yazar Cengiz Aytmatov’un Oğulla Buluşma hikâyesi, ara metin olarak Sâmiha Ayverdi’nin eski İstanbul çarşı hayatını anlatan bir anısı, Muharrem Ergin hazırlığıyla Orhun Abideleri’nden Kül Tigin Âbidesi ve Kâşgarlı Mahmud’un Dîvânu Lugâti’t-Türk’ünden seçilmiş parçalar. Dinleme/izleme metni Murat Çobanoğlu ile Şeref Taşlıova’nın âşık atışmasıdır. Atölyede Türk kültürünün özelliklerini yansıtan bir konuşma yapar ve çevrim içi bir müze gezisinin izlenimlerini yazarsın. Anahtar kavramlar anlatıcı, kişi, mekân, zaman, olay örgüsü, geriye dönüş, diyalog, özetleme, söz varlığı, edebî metin ve öğretici metindir.

Temanın dil ayağı Türk dünyasıdır. Kitaptaki inceleme metnine göre Türk dil ve lehçeleri doğuda Pasifik kıyılarından batıda Baltık’a, kuzeyde Kuzey Buz Denizi’nden güneyde Basra Körfezi’ne uzanan geniş bir alanda konuşulmuştur; aralarındaki farklar daha çok ses düzeyinde, bir ölçüde de biçim düzeyinde görülür, cümle dizilişi ise tarih boyunca büyük değişime uğramamıştır. Bu yüzden at, ay, bala, söz, su, var gibi sözcükler Azerbaycan, Türkmen, Özbek, Uygur, Kazak ve Kırgız Türkçelerinde ya aynı ya da küçük ses farklarıyla yaşar. Kitap Kazak, Türkmen, Kırgız, Uygur ve Azerbaycan Türkçesinden şiir parçalarını Türkiye Türkçesi karşılıklarıyla yan yana verip sözcüklerdeki yapı ve anlam değişikliklerini buldurur.

Hikâye tarafında ölçüt hikâye haritasıdır: zaman ve mekân, kişiler, çatışmalar, anlatıcı ve bakış açısı, olay örgüsü. Kitap çatışmayı yalnız olaydaki kavga olarak değil, kişilerin temsil ettiği değerlerin olay örgüsündeki dolaşımı olarak tanımlar; kişinin kendisiyle yaşadığı iç çatışma çoğu zaman eyleme dökülmez, açık çatışma için ise karşıt bir figür gerekir. Oğulla Buluşma, yaşlı bir babanın savaşa giden oğluna duyduğu özlem ve ailesiyle arasındaki gerilim üzerinden bu iki çatışma türünü birlikte okumaya uygundur. Hikâye ile Kül Tigin Âbidesi’nin karşılaştırılmasında nesnel gerçeklik ve kurmaca gerçeklik kavramları kullanılır: hikâyede kurmaca, abidede yaşanmış olaylara dayanan nesnel gerçeklik ağır basar.

Orhun Abideleri, Türk dilinin günümüze ulaşan ilk yazılı örnekleri kabul edilir. VIII. yüzyılda Tonyukuk, Kül Tigin ve Bilge Kağan adına dikilen bu taşlar 38 harfli Göktürk alfabesiyle yazılmıştır, bugün Moğolistan topraklarındadır ve ‘bengü taş’ adı ölümsüzlüğü simgeler. Kül Tigin Âbidesi, Kül Tigin’in ağabeyi Bilge Kağan’ın ağzından milletine seslenir, metni yeğen Yollug Tigin yazmıştır; Bilge Kağan ve Kül Tigin yazıtlarının batı cephesi Çincedir. Kitap abideleri hitabet ile anı türünün özelliklerini bir arada taşıyan çok yönlü metinler olarak niteler ve benzetme, tezat, soru sorma (istifham), seslenme (nida) ile il tutmak gibi deyimleri buldurur. Dîvânu Lugâti’t-Türk’te Kâşgarlı Mahmud, Türk, Türkmen, Oğuz, Çigil, Yağma ve Kırgızların lehçelerini öğrendiğini anlatır; kitabı harf sırasına göre düzenleyip atasözleri, şiirler ve hikmetlerle süsler. Âşıklık geleneğinde XVI. yüzyıldan sonra destan anlatıcısı ozanın yerini âşık alır; saz, doğaçlama söylemeyi mümkün kılar ve gelenek usta-çırak ilişkisiyle aktarılır. Dil bilgisinde kipler (haber ve dilek), basit ve birleşik çekimli fiiller, fiilde çatı ve noktalama işlenir.

Kavram Bağları, Sık Hatalar ve Soru Kalıpları

Orhun sorularında tuzaklar bilgi ayrıntısındadır. Abidenin konuşanı Kül Tigin değil Bilge Kağan’dır; yazan ise Yollug Tigin’dir. Yazıtların bir cephesi Arapça değil Çincedir. Abideler Karahanlı Türkçesiyle değil Göktürk alfabesiyle yazılmıştır; Karahanlı Türkçesi ve İslamiyet etkisindeki ilk eserler (Kutadgu Bilig, Dîvânu Lugâti’t-Türk) XI. yüzyıla aittir. Abideleri kurmaca metin sanmak da yaygın hatadır: abidede yaşanmış olaylar ve devlet anlayışı anlatılır, bu yüzden tarihî belge değeri taşır. Hitabet özelliği ‘Türk beyleri, milleti, işitin’ türünden seslenişlerden, anı özelliği ise yaşanan olayların birinci ağızdan aktarılmasından gelir.

Söz sanatı sorularında her sanatı tek ölçütle tanı: benzetmede ‘gibi’ ya da aynı işlevde bir benzerlik ilişkisi, tezatta karşıt kavramların bir arada kullanılması, istifhamda soru biçimi, nidada bir kişiye ya da topluluğa seslenme vardır. Bir cümlede birden fazla sanat bulunabilir; şıklarda ‘hem nida hem istifham’ gibi birleşik ölçüt sorulduğunda iki koşulu ayrı ayrı denetle. Dîvânu Lugâti’t-Türk sorularında dil ile kültür bağı öne çıkar: sözlükteki bir sözcüğün eski geniş anlamının bugün daralması, kültürün sözcüklerde saklanması gibi çıkarımlar beklenir.

Âşık edebiyatında ozan ile âşık karıştırılmamalıdır: ozan İslamiyet öncesinden gelen destan anlatıcısıdır, âşık yerleşik hayata geçişle öne çıkan saz şairidir. Atışmada bir âşığın açtığı ayağa öbürü aynı uyakla karşılık vermek zorundadır; buna ayak uydurmak denir, uyduramayan yenik sayılır. Bu bilgiyle verilen bir dörtlüğün devamını seçtiren sorularda yalnız uyağa ve redife bak, içeriğin güzelliği belirleyici değildir. Çatı sorularında önce öznesine göre (etken, edilgen, dönüşlü, işteş), sonra nesnesine göre (geçişli, geçişsiz, oldurgan, ettirgen) ayrı ayrı karar ver; iki sınıflamayı aynı şıkta karıştıran seçenekler çeldiricidir.

Sınavdaki Yeri ve Diğer Sınıflarla Bağı

AYT Edebiyat-Sosyal Bilimler 1 testinde Türk Dili ve Edebiyatı 24 sorudur ve bu temanın üç başlığı bu testin bilinen konularıdır: Orhun Abideleri, Dîvânu Lugâti’t-Türk ve âşık edebiyatı. Kitabın ölçme bölümünde Kutadgu Bilig, Dede Korkut Hikâyeleri ve Tanzimat döneminde Şemsettin Sami’nin hazırladığı Kamus-ı Türkî de eser-dönem tablosunda yer alır; bu eserleri yazarı, yüzyılı ve ‘ilk olma’ özelliğiyle tanıman yeterlidir. TYT Türkçe’nin 40 sorusunda ise bu temadan dil bilgisi (kip, çatı, noktalama) ve paragraf becerileri işine yarar.

10. sınıfta destan, koşuk, Dede Korkut ve dönemler şeridini görmüştün; bu tema o sözlü ve yazılı mirası ilk yazılı belgeler ve Türk dünyası ortak edebiyatıyla genişletir. Dede Korkut 10. sınıfın konusudur, burada yalnız tema kapağında ve ölçme tablosunda anılır. Eski programdaki 11. sınıf dönemleri (Tanzimat, Servetifünun, Millî Edebiyat) bu temada ayrıca işlenmez; Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre’si yalnız ‘edebiyat ve millî kimlik’ tartışmasını açan giriş metnidir.

Temanın 3. temaya köprüsü anı ve biyografidir: burada anı türünü Sâmiha Ayverdi’nin metniyle tanırsın, sonraki temada biyografi ve tezkireyle kişisel hayatı konu alan öğretici metinler tamamlanır. Hikâye haritası ve çatışma kavramı 3. temadaki roman çözümlemesinin ve 4. temadaki küçürek hikâyenin de temelidir.

Çalışma Sırası ve Yöntem

Önce kısa bir Türk dünyası sözcük tablosu kur: Türkiye Türkçesindeki on ortak sözcüğün öteki Türk lehçelerindeki biçimlerini yaz ve farkın sesten mi ekten mi geldiğini işaretle. Ardından bir hikâye haritası şablonu hazırla ve okuduğun herhangi bir hikâyeye uygula; iç çatışma ile insan-insan çatışmasını ayrı renklerle göster.

İkinci adımda Orhun için bir kimlik kartı yaz: yüzyıl, alfabe, adına dikilen kişiler, bulunduğu yer, Kül Tigin Âbidesi’nin konuşanı ve yazanı, hitabet ve anı özellikleri. Dîvânu Lugâti’t-Türk için de yazar, yüzyıl, düzen ve içerik sütunlarıyla bir kart çıkar; iki kartı yan yana koyup ‘öğretici metin, ama amaçları farklı’ cümlesini kendi sözlerinle açıkla.

Son olarak âşıklık geleneğini ozan-âşık geçişi, saz, usta-çırak ve atışma kavramlarıyla tek sayfada özetle; ayak açma ve ayak uydurmayı kendi yazdığın iki dörtlükle dene. Dil bilgisi için her gün beş fiil seçip kipini, çekim türünü ve iki ayrı çatı sınıfını yaz. Haftalık testte yanlışlarını Orhun ayrıntısı, söz sanatı, âşık kavramı ve çatı diye dört başlıkta topla.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

Dinleme/İzleme

  • “Kültür Yolculuğu” temasında ele alınan metinlerde dinlemeyi/izlemeyi yönetebilme
  • “Kültür Yolculuğu” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
  • “Kültür Yolculuğu” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
  • “Kültür Yolculuğu” temasında ele alınan metinlere yönelik dinleme/izleme sürecini değerlendirebilme

Okuma

  • “Kültür Yolculuğu” temasında ele alınan metinlerde okumayı yönetebilme
  • “Kültür Yolculuğu” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
  • “Kültür Yolculuğu” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
  • “Kültür Yolculuğu” temasında ele alınan metinlerde okuma sürecini değerlendirebilme

Konuşma

İçerik oluşturma ve kural uygulama maddeleri soruyla da çalışılır; süreci yönetme ve değerlendirme sınıf içinde çalışılan beceriler, testle ölçülmez.

  • Kültürel çeşitliliği konu edeceği konuşması için içerik oluşturabilme
  • Kültürel çeşitliliği konu edeceği konuşması için kural uygulayabilme
  • Türk dünyasının ortak kültürünü (dil, din, coğrafya, sanat) yansıtan konuşmasını yönetebilme
  • Türk dünyasının ortak kültürüne (dil, din, coğrafya, sanat) yönelik konuşmasıyla ilgili süreci değerlendirebilme

Yazma

İçerik oluşturma ve kural uygulama maddeleri soruyla da çalışılır; süreci yönetme ve değerlendirme sınıf içinde çalışılan beceriler, testle ölçülmez.

  • Kültürel unsurlara ilişkin gözlemlerini benzerlik ve farklılıklarıyla ortaya koyacağı yazısı için içerik oluşturabilme
  • Kültürel unsurlara ilişkin gözlemlerini benzerlik ve farklılıklarıyla ortaya koyacağı yazısı için kural uygulayabilme
  • Kültürel miraslara yönelik gözlemlerini ve incelemelerini yansıtacağı yazısını yönetebilme
  • Kültürel miraslara yönelik gözlemlerini ve incelemelerini anlattığı yazısıyla ilgili yazma sürecini değerlendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Kül Tigin Âbidesi’nde konuşan Bilge Kağan, yazan Yollug Tigin’dir; bu ikiliyi karıştırma.
  • Orhun için yüzyıl, 38 harfli Göktürk alfabesi, Moğolistan ve ‘bengü taş’ anlamını tek kartta ezberle.
  • Söz sanatı sorusunda her koşulu ayrı denetle: nida seslenme, istifham soru, tezat karşıtlık, teşbih benzerlik.
  • Ozan İslamiyet öncesi destan anlatıcısıdır; XVI. yüzyıldan sonra yerini saz şairi âşığa bırakır.
  • Atışma devamı sorularında içeriğe değil, açılan ayağın uyak ve redifine bak.
  • Çatıyı öznesine ve nesnesine göre iki ayrı sınıflamada belirle.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Kitaptaki bilgilere göre göçebelikten yerleşik hayata geçiş ve şehirlerin büyümesiyle XVI. yüzyıldan sonra destan anlatıcısı ozanın yerini hangi sanatçı tipi almıştır?

  1. A)Âşık
  2. B)Meddah
  3. C)Kavuklu
  4. D)Hattat
  5. E)Tezkireci
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Kitaptaki halk şiiri metnine göre ozanlar XVI. yüzyıldan sonra görülmez olur ve onların yerini sazıyla doğaçlama söyleyen âşık alır. Meddah ve Kavuklu geleneksel tiyatronun, hattat yazı sanatının, tezkireci ise divan edebiyatındaki biyografik eserlerin adıdır.

2. Aşağıdaki cümlelerin hangisinde hem seslenme (nida) hem de soru sorma (istifham) sanatı bir arada kullanılmıştır?

  1. A)Bu yurt, kartalın kanadı gibi geniş ve güçlüdür.
  2. B)Gündüz ter döktük, gece nöbet tuttuk.
  3. C)Beyler, bu sözümü iyice dinleyin.
  4. D)Ey bu toprağın çocukları, atalarınızın emeğini kim yaşatacak?
  5. E)Bu kadar emek boşa mı gidecekti?
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D D’de ‘Ey bu toprağın çocukları’ bir topluluğa seslenmedir (nida), cümle de soru biçimindedir (istifham). A’da yalnız benzetme, B’de gündüz-gece karşıtlığıyla tezat, C’de yalnız seslenme, E’de yalnız soru vardır.

3. Orhun Abideleri ve Kül Tigin Âbidesi hakkında verilen aşağıdaki bilgilerden hangisi doğrudur?

  1. A)Kül Tigin Âbidesi’nin metni Kül Tigin’in kendi ağzından yazılmıştır.
  2. B)Abideler XI. yüzyılda Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır.
  3. C)Kül Tigin Âbidesi, Bilge Kağan’ın milletine seslenmesiyle hitabet, yaşanan olayları aktarmasıyla anı türünün özelliklerini bir arada taşır.
  4. D)Bilge Kağan ve Kül Tigin yazıtlarının birer cephesi Arapça yazılmıştır.
  5. E)Abidelerde kurmaca gerçeklik ağır bastığı için tarihî belge değeri taşımazlar.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Kitap Orhun Abideleri’ni hitabet ve anı özelliklerini birlikte taşıyan metinler olarak niteler ve Kül Tigin Âbidesi’nin Bilge Kağan’ın dilinden yazıldığını belirtir; C bu yüzden doğrudur. A yanlıştır (konuşan Bilge Kağan, yazan Yollug Tigin), B yanlıştır (VIII. yüzyıl, Göktürk alfabesi), D yanlıştır (batı cephesi Çincedir), E yanlıştır (abideler yaşanmış olaylara dayanır ve tarihe ışık tutar).

Kendi notundan soru üret

Orhun ve Dîvânu Lugâti’t-Türk kartlarını ya da kendi yazdığın atışma dörtlüklerini DubbAI’ye yükle; Kültür Yolculuğu temasına özel söz sanatı, çatı ve âşık geleneği soruları üretmesini iste.

11. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: 4.419 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf türk dili ve edebiyatı üniteleri

İlgili rehberler