İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Türk Dili ve Edebiyatı · 11. sınıf

Hayatın Aynası: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf TDE Hayatın Aynası temasında modern tiyatro türleri, küçürek hikâye, belgesel, afiş ve cümle türlerini öğren.

Son güncelleme:

Temanın Kapsamı ve Temel Kavramlar

Hayatın Aynası, kitabın dördüncü ve son temasıdır; edebiyatın hayatı nasıl yansıttığını ve okurun kendi deneyimini eserde nasıl bulduğunu sorar. Okuma bölümünün iki ana metni Turgut Özakman’ın Ben, Mimar Sinan adlı tiyatro oyunu ile Ferit Edgü’nün Merdiven adlı küçürek hikâyesidir. Karşılaştırma için Molière’in Cimri’sinden bir sahne, Memduh Şevket Esendal’ın bir hikâyesinden bölüm ve başka küçürek hikâye örnekleri verilir. Dinleme/izleme metni Anadolu İnsanı / Fedakârlık adlı belgeseldir. Atölyede Ben, Mimar Sinan’dan seçtiğin bir bölümü kendi kurgunla canlandırır, ardından izlediğin belgesel için özgün bir afiş hazırlarsın. Anahtar kavramlar dekor, kostüm, sahne, perde, oyun, monolog, diyalog, dramatik örgü, gösterme tekniği, modern Türk tiyatrosu ve küçürek hikâyedir.

Tiyatro tarafında kitap önce sanatın işlevini tartışır: tiyatro insana kendi gerçeğini ve toplumunu tanıtır, sahnede canlandırılan hayatı dışarıdan görmeyi sağlayarak düşünme ve eleştirme gücünü geliştirir, toplumsal güçlerin çatıştığı bir alan olarak insanın çevresiyle ilişkisini düzenlemesine yardım eder. Bilgi Köşesi modern tiyatro türlerini verir. Trajedi hayatın acıklı yönlerini yansıtır, izleyicide korku ve heyecan uyandırarak ders vermeyi amaçlar, manzumdur, konusunu tarih ve mitolojiden, kahramanlarını olağanüstü varlıklar ya da soylular arasından alır. Komedi güldürürken düşündürür, konusunu günlük yaşamdan, kişilerini çoğunlukla halktan seçer. Dram acıklı ve gülünç yönleri bir arada yansıtır, konusunu tarihten ya da günlük yaşamdan alır, kişileri halkın her kesimindendir. Yapı unsurları kişiler, mekân, zaman, çatışma ve dramatik örgüdür; kişinin tek başına konuştuğu bölüm monolog, karşılıklı konuşma diyalogdur.

Ben, Mimar Sinan’da Sinan sahnede gençlere kendi hayatını anlatır; ışık, müzik ve fona yansıtılan görüntüler anlatıyı destekler. Kitap oyunu, Cumhuriyet dönemi tiyatrosunun tarihten malzeme alıp gelecek kuşaklara tarih bilinci ve kültür aşılama amacıyla ilişkilendirir. Özakman, biyografisinde geleneksel ve modern Türk tiyatrosunu sentezleyen oyunlarıyla tanıtılır. Ölçme bölümündeki metin de bu bağı açar: 1960’larda Haldun Taner ve Turgut Özakman ‘açık biçim’ tiyatroya yönelmiş, epizodik oyunlarda meddah, Karagöz ve orta oyunu biçimlerini modern yazarlık teknikleriyle buluşturmuştur; epizotları meddahın modern dönüşümü olan anlatıcı bağlar, oyunculuk illüzyoncu değil göstermecidir. Haldun Taner’in Keşanlı Ali Destanı bu yönelimin en bilinen örneği olarak anılır.

Küçürek hikâye, dünya edebiyatında ‘flash fiction’ ya da ‘short-short story’, Türk edebiyatında küçürek veya minimal öykü olarak bilinir; en belirgin özelliği sınırlı sözcükle yazılmış çok kısa bir metin olması ve şiirsel bir anlatım taşımasıdır. Kitaptaki çözümleme metnine göre bu tür yoğunlaştırılmış anlatım ve okurun etkin katılımı üzerine kurulur; zaman çoğu kez bir anla sınırlıdır, mekân ve kişiler sezdirilerek verilir. Ferit Edgü 1950 kuşağından, küçürek hikâyenin önemli temsilcilerinden biri olarak tanıtılır. Belgesel, gerçeği estetik bir duyarlılıkla yorumlayan ve toplumsal belleğe katkı sunan bir türdür; ses, görüntü, ışık, mekân ve zaman yapı unsurlarıdır, kamera ve kurgu teknolojisindeki dijitalleşme hem yapımını hem izleyiciye ulaşma yollarını değiştirmiştir. Afiş tasarımında ölçütler mesajın açıklığı, mesaj ile imgenin bütünlüğü, başlık-alt başlık-slogan arasındaki sözel hiyerarşi ve fark edilirliktir. Dil bilgisinde cümleler yükleminin türüne, yerine, anlamına ve yapısına göre sınıflandırılır.

Kavram Bağları, Sık Hatalar ve Soru Kalıpları

Tiyatro türü sorularında üç ölçütü birlikte kullan: duygu (acıklı, gülünç ya da ikisi birden), kişiler (soylu ve olağanüstü mü, halktan mı, her kesimden mi) ve biçim (manzum mu). Trajediyi yalnız ‘üzücü oyun’ diye tanımlarsan dramla karışır; ayırıcı olan trajedinin soylu kahramanları, tarih ve mitoloji kaynağı ve manzum yapısıdır. Komedinin amacı yalnız güldürmek değil, güldürürken düşündürmektir; Cimri’deki cimrilik eleştirisi bunun tipik örneğidir. Geleneksel ile modern tiyatro karşılaştırılırken tuzak, modern tiyatronun geleneksel biçimlerden tamamen koptuğunu söyleyen şıklardır; kitaptaki metin tam tersine bu biçimlerin modern sahnede yeniden kullanıldığını anlatır.

Bir tiyatro parçasından terim çıkarma sorularında yalnız metinde gerçekten görülen ögeye bak: sahne açıklamasında oda, eşya ve perde tarif ediliyorsa dekor vardır; kişilerin karşılıklı konuşması diyalogdur; tek kişinin uzun iç konuşması yoksa monolog çıkarılamaz. Jest ve mimik çoğu zaman parantez içindeki yönergelerden anlaşılır. Küçürek hikâye sorularında ‘uzun betimleme’, ‘geniş kişi kadrosu’, ‘ayrıntılı olay örgüsü’ gibi ifadeler genellikle yanlış şıktır; doğru şıklar yoğunluk, sezdirme, simge ve okurun boşluğu doldurması üzerinedir. Belgesel sorularında öznel ve nesnel ifadeyi ayır; belgeselin inandırıcılığı nesnel bilgiye, etkisi ise ses ve görüntü düzenine dayanır.

Cümle türü sorularında her ölçütü ayrı denetle. Yüklem çekimli bir fiilse fiil cümlesi, ad soylu bir sözcük ya da ek fiil almış bir ad ise isim cümlesidir. Yüklem sondaysa kurallı, sonda değilse devrik cümledir; ünlem ya da soru anlamı bu ayrımı değiştirmez. Olumsuzluk ‘değil’, ‘yok’ ve -ma/-me ekiyle kurulur. Bir şıkta birden fazla özellik soruluyorsa, örneğin hem isim hem devrik cümle isteniyorsa, iki koşulu sırayla uygula; çeldiriciler genellikle yalnız birini taşıyan cümlelerdir. Afiş sorularında ise az sözcük, az imge, büyük görsel ve güçlü renk karşıtlığı ilkesini hatırla; on sözcüğü aşan sloganlar kitaptaki ölçüte göre okunmayı zorlaştırır.

Sınavdaki Yeri ve Diğer Temalarla Bağı

AYT Edebiyat-Sosyal Bilimler 1 testindeki 24 Türk Dili ve Edebiyatı sorusu içinde tiyatro türleri, geleneksel ve modern tiyatronun ilişkisi ve hikâye türleri bilinen başlıklardır. TYT Türkçe’nin 40 sorusunda ise cümle türleri dil bilgisinden, belgesel ve afiş metinleri de paragraf ve görsel okuma sorularından karşına çıkabilir. Bu temada kitap çok sayıda tablo ve görselle çalışır; sınavda da bir tablodan ya da kısa bir metinden çıkarım yapma becerisi ölçülür.

Tema, yılın öteki temalarını toplar. 1. temadaki Karagöz ve orta oyunu burada modern tiyatronun kaynağı olarak geri döner; 2. temadaki hikâye haritası ve çatışma kavramı küçürek hikâyeye uygulanır; 3. temadaki radyo tiyatrosu ile buradaki sahne tiyatrosu ses ve görüntü göstergesi bakımından karşılaştırılır. Mimar Sinan’ın hayatını anlatan oyun, 3. temada öğrendiğin biyografi ile kurmaca arasındaki sınırı yeniden düşünmen için iyi bir örnektir: oyun gerçek bir kişiyi anlatır ama tiyatro türünün kurgusuyla anlatır.

Eski programdaki 11. sınıf dönem başlıkları (Tanzimat, Servetifünun, Millî Edebiyat) bu temada da ayrı işlenmez. Dönem bilgisi yalnız Cumhuriyet dönemi tiyatrosunun tarih ve kimlik konularına yönelişi ile 1960’lardaki açık biçim arayışı üzerinden görünür; sen de bu bilgiyi yazar, eser ve yönelim üçlüsü olarak çalışman yeterlidir.

Çalışma Sırası ve Yöntem

Önce trajedi, komedi ve dram için üç sütunlu bir tablo yap: duygu, kaynak, kişiler, biçim. Her sütuna izlediğin ya da okuduğun bir oyunu yerleştir. Ardından tiyatro terimleri listesini (dekor, kostüm, perde, sahne, monolog, diyalog, dramatik örgü, gösterme tekniği) kısa tanımlarıyla yaz ve geleneksel tiyatronun hangi özelliklerinin modern sahnede yeniden kullanıldığını iki cümleyle özetle.

İkinci adımda kendi küçürek hikâyeni yaz: en fazla altı cümle, tek an, tek mekân, bir simge. Yazdıktan sonra hangi duyguyu doğrudan söylemeden sezdirdiğini işaretle; bu alıştırma ‘söylenemez’ türündeki soruları çok hızlandırır. Belgesel için izlediğin bir belgeselde öznel ve nesnel cümleleri ayırıp ses ile görüntünün iletiye katkısını not et, sonra kitaptaki ölçütlere uyan üç imgeli, beş sözcüklü bir afiş taslağı çiz.

Son adım cümle türleridir. Bir sayfadan on cümle seç ve her biri için yüklemin türünü, yerini, anlamını ve yapısını dört sütunlu tabloya yaz. Haftalık testte yanlışlarını tiyatro türü, tiyatro terimi, küçürek hikâye ve cümle türü başlıklarıyla ayır, aynı hatayı iki kez yaptığın başlığa ertesi hafta yeniden dön.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

Dinleme/İzleme

  • “Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerde dinlemeyi/izlemeyi yönetebilme
  • “Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
  • “Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
  • “Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerden hareketle günlük hayatta karşılaşabileceği olay ve durumlarla ilgili görüşlerini paylaştığı süreci değerlendirebilme

Okuma

  • “Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerde okumayı yönetebilme
  • “Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
  • “Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
  • “Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinlerde okuma sürecini değerlendirebilme

Konuşma

İçerik oluşturma ve kural uygulama maddeleri soruyla da çalışılır; süreci yönetme ve değerlendirme sınıf içinde çalışılan beceriler, testle ölçülmez.

  • Günlük hayatta karşılaşılabilecek olay ya da durumu etkileyici ve inandırıcı biçimde canlandırmak için konuşmasının içeriğini oluşturabilme
  • Günlük hayatta karşılaşılabilecek olay ya da durumu etkileyici ve inandırıcı biçimde canlandırmak için konuşmasında kural uygulayabilme
  • Sosyal hayata dair gözlemleri yansıtan metinlerden hareketle sergileyeceği konuşmayı yönetebilme
  • Hayata ayna tutan içeriği sahnelediği konuşması için konuşma sürecini değerlendirebilme

Yazma

İçerik oluşturma ve kural uygulama maddeleri soruyla da çalışılır; süreci yönetme ve değerlendirme sınıf içinde çalışılan beceriler, testle ölçülmez.

  • Farklı bakış açılarını, günlük deneyimleri ve sosyal yaşamı yansıttığı yazısı için içerik oluşturabilme
  • Farklı bakış açılarını, günlük deneyimleri ve sosyal yaşamı yansıttığı yazısı için kural uygulayabilme
  • Günlük hayatta karşılaşılabilecek olay ve durumları etkili bir şekilde aktaracağı yazısını yönetebilme
  • Günlük hayatta karşılaşılabilecek olay ve durumları etkili bir şekilde aktardığı yazılı anlatımına yönelik yazma sürecini değerlendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Trajedi, komedi ve dramı duygu, kaynak, kişiler ve biçim ölçütleriyle ayır; trajedi manzumdur ve kahramanları soyludur.
  • Modern Türk tiyatrosunun meddah, Karagöz ve orta oyunu biçimlerini yeniden kullandığını unutma.
  • Tiyatro parçasında yalnız metinde görülen terimi işaretle; monolog yoksa uydurma.
  • Küçürek hikâyede uzun betimleme ve kalabalık kadro aramak yanlış yoldur; yoğunluk ve sezdirme ara.
  • Cümle türünde yüklemin türü ile yerini ayrı ayrı denetle; ek fiil almış ad yüklem isim cümlesi kurar.
  • Afişte az sözcük, az imge, büyük görsel ve güçlü renk karşıtlığı ilkesini uygula.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Hayatın acıklı ve gülünç yönlerini bir arada yansıtan, konusunu tarihten ya da günlük yaşamdan alan ve kişilerini halkın her kesiminden seçen tiyatro türü aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Trajedi
  2. B)Dram
  3. C)Komedi
  4. D)Orta oyunu
  5. E)Monolog
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Kitaptaki tanıma göre acıklı ve gülünç yönleri bir arada yansıtan, kişilerini her kesimden seçen tür dramdır. Trajedi yalnız acıklı yönü ve soylu kahramanları, komedi güldürürken düşündürmeyi ve halktan kişileri öne çıkarır; orta oyunu geleneksel bir seyirlik oyundur, monolog ise tür değil konuşma biçimidir.

2. Aşağıdaki cümlelerden hangisi hem isim cümlesi hem de devrik cümledir?

  1. A)Sahne ışıkları birden söndü.
  2. B)Oyunun en etkileyici yeri bu sahneydi.
  3. C)Bekledi uzun süre kapının önünde.
  4. D)Perde açılınca seyirciler sustu.
  5. E)Ne kadar sabırlıydı o yaşlı usta!
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E E’de yüklem ‘sabırlıydı’dır; ‘sabırlı’ adı ek fiil almıştır, bu yüzden isim cümlesidir. Özne ‘o yaşlı usta’ yüklemden sonra geldiği için cümle devriktir. B isim cümlesidir ama kurallıdır; C devriktir ama yüklemi çekimli fiil olduğu için fiil cümlesidir; A ve D kurallı fiil cümleleridir.

3. Durakta saatine baktı adam. Yine geç kalmıştı. Yanındaki çocuk avucundaki serçeyi havaya bıraktı. Adam saatini çıkarıp cebine koydu ve yürümeye başladı. Bu küçürek hikâyeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

  1. A)Olay örgüsü uzun betimlemelerle ayrıntılandırılmıştır.
  2. B)Az sayıda sözcükle yoğun bir anlam kurulmaya çalışılmıştır.
  3. C)Kişinin iç dünyasındaki değişim doğrudan anlatılmak yerine bir davranışla sezdirilmiştir.
  4. D)Anlatılanlar kısa bir an içinde geçmektedir.
  5. E)Anlamın bir bölümünü okurun tamamlaması beklenmektedir.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A Metin dört kısa cümleden oluşur ve hiçbir yerde uzun betimleme yoktur; A bu yüzden söylenemez. Az sözcükle yoğun anlam (B), adamın saati cebine koymasıyla telaşı bıraktığının sezdirilmesi (C), olayların durakta tek bir anda geçmesi (D) ve serçe ile saat arasındaki bağın okura bırakılması (E) küçürek hikâyenin kitapta sayılan özellikleriyle uyumludur.

Kendi notundan soru üret

Tiyatro türleri tablonu ya da kendi yazdığın küçürek hikâyeyi DubbAI’ye yükle; Hayatın Aynası temasına özel tiyatro terimi, küçürek hikâye ve cümle türü soruları üretmesini iste.

11. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: 4.419 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf türk dili ve edebiyatı üniteleri

İlgili rehberler