Maarif uyumlu · 10. sınıf matematik
4. Tema: Nicelikler ve Değişimler
Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli 10. sınıf matematik öğretim programında Nicelikler ve Değişimler teması 58 ders saatidir. Bu sayfada temanın öğrenme çıktılarını, her çıktının süreç bileşenlerini ve kapsam sınırlarını bulursun; altta çözümlü yaprak testler var.
Yaprak testler
Öğrenme çıktıları (6)
MAT.10.4.1 Gerçek sayılarda fonksiyon olma şartları ile gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların nitel özelliklerini matematiksel temsillerle değerlendirebilme
- a)Gerçek sayılarda fonksiyon olma şartları ile gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların nitel özelliklerini (tanım kümesi, görüntü kümesi, işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) grafik ve cebirsel temsilleri üzerinden analiz eder.
- b)Gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların grafik ve cebirsel temsillerini fonksiyon olma şartları ve fonksiyonların nitel özellikleri bakımından karşılaştırır.
- c)Karşılaştırmalarından hareketle gerçek sayılarda tanımlı fonksiyonların grafik ve cebirsel temsilleri ile nitel özellikleri hakkında yargıda bulunur.
Kapsam sınırları
Kapsamda
- Fonksiyon olma şartları (tanım, değer, görüntü kümesi) gerçek yaşam modelleri üzerinden
- Grafikten nitel özellikler: tanım/görüntü kümesi, işaret, artanlık-azalanlık, max-min, sıfırlar, bire birlik, teklik-çiftlik, örtenlik
- İşaret incelemesi grafik üzerinden
- Fonksiyon kavramının tarihi (Euler, Dirichlet)
Bu sınıfta kapsam dışı
- Fonksiyonun keyfî kümeler bağlamındaki (soyut) tanımına değinilmez
MAT.10.4.2 Gerçek sayılarda f(x) = x² şeklinde tanımlı karesel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile bu fonksiyondan türetilen (g(x) = a ∙ f(x ± r) ± k (a, r, k ∈ ℝ, a ≠ 0)) karesel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin matematiksel muhakeme yapabilme
- a)Karesel referans fonksiyonun nitel özelliklerini (tanım kümesi, görüntü kümesi, işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) matematiksel temsilleri kullanarak belirler.
- b)Karesel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile matematiksel temsilleri arasındaki ilişkileri belirler.
- c)Karesel referans fonksiyonu grafik ve cebirsel temsili üzerinde yapılan işlemlerle diğer karesel fonksiyonlara dönüştürür.
- ç)Karesel referans fonksiyon ile elde ettiği karesel fonksiyonların grafik ve cebirsel temsilleri arasındaki ilişkiyi ifade eder.
- d)Karesel referans fonksiyonun nitel özelliklerinden hareketle diğer karesel fonksiyonların nitel özellikleri hakkında varsayımlarda bulunur.
- e)Varsayımlarına dayalı olarak karesel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin örüntüleri (cebirsel, sayısal veya grafiksel) geneller.
- f)Genellemelerinin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol eder.
- g)Genellemelerinden elde ettiği önermeleri uygun sözel veya cebirsel dil ile sunar.
- ğ)Elde ettiği önermelerin gerçek yaşam bağlamlarındaki kullanışlılığını değerlendirir.
- h)Önermelerini grafiksel olarak doğrular veya cebirsel olarak ispatlar.
- ı)Uyguladığı doğrulama veya ispat yöntemlerinin farklı durumlardaki kullanışlılığını değerlendirir.
Kapsam sınırları
Kapsamda
- f(x)=x² referans; g(x)=a·f(x±r)±k dönüşümleri; parabol
- Nitel özellikler + tepe noktası, max-min değeri, simetri doğrusu; simetri–çiftlik ilişkisi
- Genel form ax²+bx+c ↔ tam kare formu a(x±r)²±k
- Bir tanım aralığının görüntü aralığı (tepe noktasını dikkate alarak: −1<x<3 iken x²)
- Harizmi'nin geometrik tam kareye tamamlaması
- Optimizasyon: fiyat artışı–müşteri sayısı → gelir fonksiyonunda en yüksek gelir
- Doğrulama: ∀x, x²≥0 ⇒ x²+c≥c
MAT.10.4.3 Gerçek sayılarda f(x) = √x (x ≥ 0) şeklinde tanımlı karekök referans fonksiyonun nitel özellikleri ile bu fonksiyondan türetilen (g(x) = a ∙ f(x ± r) ± k (a, r, k ∈ ℝ, a ≠ 0)) karekök fonksiyonlarının nitel özelliklerine ilişkin matematiksel muhakeme yapabilme
- a)Karekök referans fonksiyonun nitel özelliklerini (tanım kümesi, görüntü kümesi, işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) matematiksel temsilleri kullanarak belirler.
- b)Karekök referans fonksiyonun nitel özellikleri ile matematiksel temsilleri arasındaki ilişkileri belirler.
- c)Karekök referans fonksiyonu grafik ve cebirsel temsili üzerinde yapılan işlemlerle diğer karekök fonksiyonlarına dönüştürür.
- ç)Karekök referans fonksiyon ile elde ettiği karekök fonksiyonlarının grafik ve cebirsel temsilleri arasındaki ilişkiyi ifade eder.
- d)Karekök referans fonksiyonun nitel özelliklerinden hareketle diğer karekök fonksiyonlarının nitel özellikleri hakkında varsayımlarda bulunur.
- e)Varsayımlarına dayalı olarak karekök fonksiyonlarının nitel özelliklerine ilişkin örüntüleri (cebirsel, sayısal veya grafiksel) geneller.
- f)Genellemelerinin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol eder.
- g)Genellemelerinden elde ettiği önermeleri uygun sözel veya cebirsel dil ile sunar.
- ğ)Elde ettiği önermelerin gerçek yaşam bağlamlarındaki kullanışlılığını değerlendirir.
- h)Önermelerini grafiksel olarak doğrular veya cebirsel olarak ispatlar.
- ı)Uyguladığı doğrulama veya ispat yöntemlerinin farklı durumlardaki kullanışlılığını değerlendirir.
Kapsam sınırları
Kapsamda
- f(x)=√x (x≥0) referans ve dönüşümleri; nitel özellikler
- Karekök fonksiyonunda teklik-çiftlikten neden söz edilemeyeceği (tanım kümesi simetrik değil)
MAT.10.4.4 Gerçek sayılarda f(x) = 1/x (x ≠ 0) şeklinde tanımlı rasyonel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile bu fonksiyondan türetilen (g(x) = a ∙ f(x ± r) ± k (a, r, k ∈ ℝ, a ≠ 0)) rasyonel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin matematiksel muhakeme yapabilme
- a)Rasyonel referans fonksiyonun nitel özelliklerini (tanım kümesi, görüntü kümesi, işareti, artanlığı-azalanlığı, maksimum-minimum noktaları, sıfırları, bire birliği, tekliği-çiftliği, örtenliği) matematiksel temsilleri kullanarak belirler.
- b)Rasyonel referans fonksiyonun nitel özellikleri ile matematiksel temsilleri arasındaki ilişkileri belirler.
- c)Rasyonel referans fonksiyonu grafik ve cebirsel temsili üzerinde yapılan işlemlerle diğer rasyonel fonksiyonlara dönüştürür.
- ç)Rasyonel referans fonksiyon ile elde ettiği rasyonel fonksiyonların grafik ve cebirsel temsilleri arasındaki ilişkiyi ifade eder.
- d)Rasyonel referans fonksiyonun nitel özelliklerinden hareketle diğer rasyonel fonksiyonların nitel özellikleri hakkında varsayımlarda bulunur.
- e)Varsayımlarına dayalı olarak rasyonel fonksiyonların nitel özelliklerine ilişkin örüntüleri (cebirsel, sayısal veya grafiksel) geneller.
- f)Genellemelerinin varsayımlarını karşılayıp karşılamadığını kontrol eder.
- g)Genellemelerinden elde ettiği önermeleri uygun sözel veya cebirsel dil ile sunar.
- ğ)Elde ettiği önermelerin gerçek yaşam bağlamlarındaki kullanışlılığını değerlendirir.
- h)Önermelerini grafiksel olarak doğrular veya cebirsel olarak ispatlar.
- ı)Uyguladığı doğrulama veya ispat yöntemlerinin farklı durumlardaki kullanışlılığını değerlendirir.
Kapsam sınırları
Kapsamda
- f(x)=1/x (x≠0) referans ve dönüşümleri
- Eksenlere yaklaşma (sınırsız büyüme / sıfıra yaklaşma) — limit sözcüğü olmadan, tablo ve grafikle
- (−∞,0) ve (0,∞)'da ayrı ayrı azalan; aynı işaretli a<b ⇒ 1/a>1/b
- Tanım aralığının görüntü aralığı (−5<x<0, x>4)
- Ters orantı modeli
Bu sınıfta kapsam dışı
- Limit/asimptot formalizmi programda geçmiyor (12. sınıf) — eksenlere yaklaşma sözel/grafik düzeyde
MAT.10.4.5 Doğrusal, karesel, karekök ve rasyonel referans fonksiyonlar ile bu fonksiyonlardan türetilebilen fonksiyonların ters fonksiyonlarına dair çıkarım yapabilme
- a)Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilebilen fonksiyonlar üzerinden bir fonksiyonun ters fonksiyonuna ilişkin varsayımlarda bulunur.
- b)Varsayımlarından yararlanıp farklı durumlarla ilgili örüntüleri listeleyerek referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyonlarına ilişkin genellemeler yapar.
- c)Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyonlarıyla ilişkisine dair varsayımları ile genellemelerini karşılaştırır.
- ç)Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyon ilişkisine ait önermeleri matematiksel olarak doğrulanabilecek şekilde sunar.
- d)Referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonların ters fonksiyonlarına ait elde edilen önermeleri fonksiyonların nitel özellikleri bağlamında değerlendirir.
Kapsam sınırları
Kapsamda
- Değişkenlerin yer değiştirmesiyle ters ilişki; tersinin fonksiyon olma şartı: bire bir ve örten
- Karesel/karekök fonksiyonlarda tanım kümesini kısıtlayarak ters alma (tam kareye dönüştürme; kökü yalnız bırakma)
- 1/x'in tersi kendisi
- f ve f⁻¹ grafiklerinin y=x'e göre simetrikliği
MAT.10.4.6 Doğrusal, karesel, karekök, rasyonel referans fonksiyonlar ve bunlardan türetilen fonksiyonlarla ifade edilebilen denklem ve eşitsizlikler içeren problemleri çözebilme
- a)Bu fonksiyonlarla ifade edilebilen denklem ve eşitsizliklere ilişkin matematiksel bileşenleri (nitel özellikleri ile cebirsel ve grafik temsilleri) belirler.
- b)Bu fonksiyonlarla ifade edilebilen denklem ve eşitsizliklere ilişkin matematiksel bileşenlerin aralarındaki ilişkileri belirler.
- c)Bu fonksiyonlarla ifade edilebilen denklem ve eşitsizliklerin problem bağlamındaki temsillerini farklı temsillere dönüştürür.
- ç)Dönüştürdüğü temsillerin problem bağlamındaki anlamını ifade eder.
- d)Elde ettiği ve yorumladığı farklı temsillerden yararlanarak problemin çözümü için strateji oluşturur.
- e)Belirlediği stratejiyi kullanır.
- f)Elde ettiği çözümü farklı yöntemleri kullanarak doğrular.
- g)Problemin olası çözüm stratejilerini gözden geçirir.
- ğ)Problemin olası çözüm stratejilerinin farklı problem durumlarında kullanımı ile ilgili çıkarımlar yapar.
- h)Çıkarımlarının geçerliliğini sözel, cebirsel ve grafiksel argümanlarla değerlendirir.
Kapsam sınırları
Kapsamda
- Doğrusal, karesel, karekök, rasyonel fonksiyonlarla f(x)=0, f(x)=g(x), f(x)<g(x), f(x)≤g(x) denklem/eşitsizlikleri — EN FAZLA İKİNCİ DERECE
- Çözüm yöntemleri: deneme-yanılma, TAM KAREYE TAMAMLAMA, nitel özellikler, grafik; birinci dereceden çarpanların işaret tablosu
- Tepe noktası genellemesi: x=−b/2a'da f(−b/2a) max/min
- Optimizasyon (üretim-tüketim, gelir)
- Ters orantı modelleri (kâr-maliyet)
- Grafik ↔ cebirsel strateji verimliliği
Bu sınıfta kapsam dışı
- ax²+bx+c'yi a ve c çarpanlarıyla (ac yöntemi) ÇARPANLARA AYIRMAYA YER VERİLMEZ
- DİSKRİMİNANT yöntemine yer verilmez
- KÖK-KATSAYI İLİŞKİLERİ, kökler toplamı/çarpımı formüllerine yer verilmez
- Problemlerdeki ifadeler tam kareye kolayca tamamlanacak türden olmalı; zor ifadeler yazılımla
İçerik çerçevesi
- Gerçek Sayılarda Fonksiyon Olma Şartları
- Karesel Fonksiyon ve Nitel Özellikleri
- Karekök Fonksiyonu ve Nitel Özellikleri
- Rasyonel Fonksiyon ve Nitel Özellikleri
- Doğrusal, Karesel, Karekök ve Rasyonel Fonksiyonların Ters Fonksiyonları
- Gerçek Sayılarda Tanımlı Fonksiyonlarla İfade Edilebilen Denklem ve Eşitsizlikler İçeren Problemler
Genellemeler
- Fonksiyonlar, niceliklerin birbirine bağlı değişimlerini temsil eder
- Gerçek yaşam durumları, fonksiyonlarla modellenebilir
- Fonksiyonlar, nitel özelliklerine göre sınıflandırılabilir
- Referans fonksiyonlar, bir fonksiyon grubunun üretecidir
- Fonksiyon grafikleri, cebirsel denklem ile eşitsizliklerin incelemesinin ve yorumlanmasının temel araçlarından biridir
Anahtar kavramlar
artanlık-azalanlık, bire birlik, fonksiyon, fonksiyonun işareti, fonksiyonun sıfırı, karekök fonksiyonu, karesel fonksiyon, kök, maksimum-minimum değer, maksimum-minimum nokta, örtenlik, parabol, rasyonel fonksiyon, simetri doğrusu, teklik-çiftlik, ters fonksiyon
Ön bilgi
Öğrencilerin üslü ve köklü ifadelerle işlemler yapabildikleri, cebirsel ifadelerde iki kare farkı ve tamkare özdeşliklerini kullanabildikleri, cebirsel ve grafik temsilleri üzerinden doğrusal referans fonksiyonu ve bu fonksiyondan türetilen fonksiyonların nitel özelliklerini inceleyebildikleri, cebirsel veya grafik temsili verilen doğrusal fonksiyonların nitel özelliklerine dair çıkarımlar yapabildikleri, doğrusal referans fonksiyona dönüşümler uygulayarak farklı doğrusal fonksiyonlar türetebildikleri, doğrusal referans fonksiyondan türetilen fonksiyonların cebirsel ve grafik temsili arasında geçiş yapabildikleri kabul edilmektedir.