İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 11. sınıf

Akıl ve İnanç: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf felsefe Akıl ve İnanç ünitesinde bilme ile inanma farkını, temelcilik, fideizm ve gönül yaklaşımlarını, düşünürlerin akıl-inanç görüşlerini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Akıl ve İnanç, 11. sınıf Maarif felsefe kitabının üçüncü temasıdır ve iki bölümden oluşur: Akıl-İnanç İlişkisine Yönelik Felsefi Sorular ve Problemler ile Akıl-İnanç İlişkisine Yönelik Felsefi Görüş ve Argümanlar. Anahtar kavramlar akıl, gönül ve inançtır. Ünitenin girişi önemli bir ilkeyi hatırlatır: Din felsefesinin amacı dini inançları savunmak ya da çürütmek değil, ele aldığı problemleri temellendirmeye çalışmaktır. Bu yüzden bu ünitede bir görüşü benimsemen değil, farklı görüşlerin gerekçelerini doğru anlayıp ayırt etmen beklenir. Giriş bölümünde felsefe ile din arasındaki ilişkiye üç farklı bakış da sunulur: İbn Rüşd ikisinin kendine özgü ilkeleri olduğunu ve her birinin kendi çerçevesinde ele alınması gerektiğini, Hegel ikisinin de ebedi hakikate yöneldiği için özdeşleştiğini, Bergson ise dinin esasen eylem, felsefenin düşünce olarak kaldığını vurgular.

İlk bölüm kavramları netleştirir. Akıl, düşünme, akıl yürütme ve değerlendirme yetisidir. İnanç ise bir düşünceyi ya da önermeyi doğru veya güvenilir kabul etmektir ve iki anlamı vardır. Birinci anlamda inanç, gündelik bir önermeyi doğru saymaktır; bu yolun kestirme olduğuna inanmak gibi. Bu tür inançlar gözlem, deneyim ya da gerekçeye dayanabilir. İkinci anlamda, özellikle dini bağlamda inanç; güven, bağlanma, teslimiyet ve sadakat içeren varoluşsal bir yönelimdir. Bu ikinci anlam iman kavramıyla yakından ilişkilidir. Arapça kökenli iman sözcüğü güven, samimiyet ve teslimiyeti içerir, din alanına aittir ve Tanrı'ya yönelir. Bu yüzden dini anlamda konuşurken dini inanç ifadesini kullanmak daha doğrudur.

Bilgi ile inanç arasındaki ilişki ünitenin omurgasıdır. Platon'dan beri bilgi, gerekçelendirilmiş doğru inanç olarak tanımlanır. Bir şeyi bilmek için önce ona inanman, inancının gerçekten doğru olması ve sağlam gerekçelere dayanması gerekir. Doğru çıkan her inanç bilgi değildir, çünkü doğruluk tesadüf olabilir. Yarın yağmur yağacağını hava verilerine dayanarak söyleyen kişi ile yalnızca içinden öyle geldiği için söyleyen kişi aynı sonucu söyler; ama yalnızca birincisi bilgiden söz edebilir, ikincisinin inancı yalnızca doğrulanmıştır. Ünite, inancın temellendirilmesinde yalnız nesnel ve kesin delillerin değil, inancı inanan kişi için makul ve anlamlı kılan öznel gerekçelerin de rol oynadığını belirtir. Alvin Plantinga'nın ayrımı da buraya bağlanır: Tanrı'nın var olduğuna inanmak belirli bir önermeyi doğru kabul etmektir; Tanrı'ya inanmak ise bundan fazlasıdır ve O'na güvenmeyi, yaşamını O'na göre düzenlemeyi içerir. Bölümün felsefi soruları şunlardır: İnancın temellendirilmesinde aklın rolü nedir, inançta akıl zorunlu mudur, anlamak için mi inanılır, inanç akılüstü müdür?

İkinci bölüm görüşleri ve dönemleri işler. Temelcilik, inancın akla uygun gerekçe ve kanıtlara dayanması gerektiğini savunur; yeterli kanıt yoksa inanmanın doğru olmadığını söyler. Bu yaklaşımdan iki farklı sonuç çıkar: Bazı düşünürler kanıtı yetersiz bulup Tanrı inancını reddeder, bazı teist filozoflar ise inanca akılsal temel sağlanabileceğini savunur. Fideizm ya da imancılık, aklın gücünün sınırlı olduğunu ve inancın aklı aştığını öne sürer: İnanç mantıksal temellendirmeye tabi tutulamaz, insan önce inanır sonra bilir; inanç sezgi ve iradenin devreye girdiği bir seçimdir. Daha ılımlı bir yol olan gönül yaklaşımı, Tanrı'ya varışta aracıyı gönül olarak görür, inancı akıldan önce tutar ama aklı değersiz saymaz; dini doğruları anlamada ve yaşama yansıtmada aklın rehberliğini gerekli bulur. Ünite, inancı tümüyle akılla temellendirmek ile tümüyle akıldan ayırmayı iki aşırı uç olarak gösterir.

Düşünürler ve dönemler

İlk Çağ'da akıl-inanç ilişkisi henüz din ekseninde değil, kesin bilginin imkânı bağlamında tartışılır; Platon'un bilgi tanımı bunun örneğidir. Orta Çağ'da Tanrı'nın varlığı felsefenin merkezine yerleşir. Hristiyan düşünürlerin inancı felsefeyle savunma çabası apoloji olarak anılır. Augustinus, Anselmus ve Thomas Aquinas inancı akla öncelese de akıl dışı saymaz; Augustinus kutsal metnin yetkesine dayanmayı ve anlamak için önce kabul etmeyi öne çıkarır. Thomas Aquinas sıradan bir dindarın da dini anlayabileceğini savunur. Tertullianus ise Tanrı'ya ilişkin hakikatlerin aklı aştığını, inancın akla gerek duymadığını ileri sürer ve akla saçma görünen için inanmayı savunan tutumun simgesi olur. Ünite, Hristiyanlıktaki teslis ve enkarnasyon öğretilerinin gizemli ve paradoksal niteliği nedeniyle bu gelenekte fideizme daha çok yer bulunduğunu, İslam düşüncesinde ise aklın yaşamda rehber sayılması nedeniyle katı bir fideizmin benimsenmediğini belirtir.

İslam düşüncesinde akıl ile inancı bir arada tutma çabası öne çıkar. Meşşai filozoflar hakikate ulaşmada aklın rolünü vurgular ve inancın akılla desteklenmesini savunur; tasavvufta akıl daha çok inancın bilgisini onaylama işlevi görür. Farabi'ye göre Tanrı'yı kavramadaki güçlük O'nun varlığından değil, bizim kavrayış gücümüzün zayıflığından kaynaklanır. İbni Sina Tanrı'yı zorunlu varlık, diğer varlıkları mümkün varlık sayar ve Tanrı'nın varlığını kanıtlamada vahyin yanında aklı da gerekli görür. Gazali akıl ve bilimi doğa olaylarını açıklamada değerli bulur, ama Tanrı ve gayb alanının yalnızca akıl ve duyularla tam kavranamayacağını söyler; inanç akıl, gönül ve iradenin birlikte yöneldiği özgür bir kabuldür. Gazali'nin üç iman mertebesi vardır: başkalarını örnek alarak benimsenen taklit imanı, akıl yürütme ve delile dayanan iman ve kalbi tecrübeyle ulaşılan, şüpheden uzak yakin derecesi. İnancın güçlenmesinde de üç yol gösterir: evrendeki düzen ve işaretler anlamında karineler, akıl yürütme ve nedensellik anlamında sebepler, ibadet ve manevi tecrübe anlamında tecrübeler.

Türk-İslam düşüncesindeki mutasavvıflar inancı aklı aşan kalbi bir yöneliş olarak görür, ama aklı dışlamaz. Yusuf Has Hacib Tanrı'nın bilgisinde gönlü öne alır; Hacı Bektaş Veli gönül ile Tanrı arasında perde olmadığını söyler; Yunus Emre ilahi aşkı, Mevlana aşk ve imanı aklın rehberi olarak görür; Âşık Paşa insanı Tanrı'ya ulaştıracak olanın gönül olduğunu vurgular. Batı'da Pascal gerçekliğin yalnız akılla değil gönülle de kavrandığını söyler ve Tanrı'nın varlığı konusundaki iki seçeneği kazanç ve kayıp üzerinden karşılaştıran bahis argümanını kurar. Kierkegaard'a göre iman paradoksaldır, aklı aşar; inanç belirsizliğe atılan cesur ve yalnız bir adım, sonsuz teslimiyete varan içsel bir bağlanıştır.

Rönesans ve Aydınlanma'da akıl ve bilim önem kazanır; bazı düşünürler Tanrı'nın varlığını akılla temellendirmeye çalışırken bazıları aklın burada sınırlı kaldığını savunur. Sonraki dönemlerde diyalektik materyalizm, natüralizm ve pozitivizm gibi yaklaşımlar ile ateist düşünürler Tanrı inancına eleştiriler yöneltir: Pozitivistler Tanrı vardır önermesinin deneyle doğrulanamadığı için bilişsel olarak anlamlı olmadığını, ateist düşünürler kötülük problemini öne sürer. Teist düşünürler ise kozmolojik, ontolojik, teleolojik ve ahlak delilleriyle inancın akılla temellendirilebileceğini savunur. Günümüzde Swinburne, Plantinga ve Hick bu tartışmayı analitik felsefenin yöntemleriyle sürdürür.

Sık yapılan hatalar, sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

En sık hata, inancın iki anlamını karıştırmaktır. Bir sorunun cevabına inanmak ile Tanrı'ya inanmak aynı türden tutumlar değildir; birincisi epistemik, ikincisi varoluşsal bir yönelimdir. İkinci hata fideizm ile gönül yaklaşımını özdeş saymaktır: İkisi de inancı akıldan önce tutar, ama fideizm akıl ile inanç arasında çelişki görür ve inancın akılla temellendirilemeyeceğini söyler; gönül yaklaşımı ise aklı inancın anlaşılması ve yaşanmasında bir rehber olarak korur. Üçüncü hata temelciliği yalnızca dindar düşünürlere bağlamaktır; temelcilik bir yöntem talebidir ve hem inancı savunan hem de reddeden sonuçlara götürebilir. Düşünür eşleştirmede anahtar kavramlara bak: saçma olduğu için inanmak Tertullianus'a, anlamak için önce kabul etmek Augustinus'a, kavrayışımızın zayıflığı Farabi'ye, iman mertebeleri Gazali'ye, perdesiz gönül Hacı Bektaş Veli'ye, paradoks ve belirsizliğe atılan adım Kierkegaard'a, bahis Pascal'a aittir.

Felsefe TYT Sosyal Bilimler testinde 5, AYT Sosyal Bilimler 2 testinin felsefe grubunda 12 soruyla ölçülür. Bu ünite özellikle bilgi ile inanç ayrımını bir senaryoya uygulama ve bir görüş metnini doğru yaklaşıma bağlama becerisini geliştirir. Sınav kapsamının gelecekte nasıl düzenleneceğini ÖSYM duyurularından takip et. 10. sınıf Maarif felsefesi alan tabanlıydı ve din felsefesini ayrı bir alan olarak, Tanrı'nın varlığı, evrenin yaratılışı ve ruhun ölümsüzlüğü gibi temel problemleriyle tanıttı; bilgi felsefesiyle de bilginin ne olduğu sorusuna giriş yaptın. 11. sınıf ise tema tabanlıdır: Bu iki alanın birikimini tek bir problem olan inancın akılla temellendirilip temellendirilemeyeceği etrafında birleştirir ve düşünür metinlerini çözümleyip karşılaştırmanı ister.

Çalışırken şu sırayı izle. Önce akıl, inanç, iman ve bilgi kavramlarını kendi cümlelerinle tanımla ve inancın iki anlamına birer örnek yaz. Sonra yağmur örneğini gerekçelendirilmiş doğru inanç tanımının üç koşulu üzerinden kendin çözümle. Ardından temelcilik, fideizm ve gönül yaklaşımını üç sütunda karşılaştır: aklın yeri, inancın kaynağı ve akıl ile inanç arasında uyum mu çelişki mi görüldüğü. En son dönemlere göre bir düşünür şeridi hazırla ve her düşünüre tek bir anahtar kavram bağla. Bu konularda kendi inancın ne olursa olsun, her görüşü kendi gerekçeleriyle ve saygılı bir dille aktarabilmek, hem sınavda hem tartışmalarda en güçlü becerin olacaktır.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Akıl-inanç ilişkisine yönelik felsefi soru ve problemleri açıklayabilme
  • Akıl-inanç ilişkisine yönelik felsefi görüş ve argümanları karşılaştırabilme

Çalışma taktikleri

  • Bilgi sorularında üç koşulu sırayla kontrol et: kişi inanıyor mu, inanç doğru mu, sağlam bir gerekçeye dayanıyor mu?
  • Fideizmi akıl ile inanç arasında çelişki görmesinden, gönül yaklaşımını aklı rehber olarak korumasından ayırt et.
  • Temelcilik kanıt ister; sonucu inancı kabul de olabilir, ret de. Şıklarda temelciliği yalnız tek bir sonuca bağlayan ifadeye dikkat et.
  • Gazali'nin iman mertebelerini sırayla ezberle: taklit, akıl yürütme ve delil, yakin.
  • Plantinga ayrımında önermeyi kabul etmek Tanrı'nın var olduğuna inanmaktır; güvenmek ve yaşamı düzenlemek Tanrı'ya inanmaktır.
  • Düşünür eşleştirmede metindeki anahtar kavramı bul: paradoks Kierkegaard, perdesiz gönül Hacı Bektaş Veli, zorunlu varlık İbni Sina, bahis Pascal.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir görüşe göre aklın gücü inancı temellendirmede sınırlıdır. İnanç aklı aşar, mantıksal bir temellendirmeye tabi tutulamaz; akıl ile inanç arasında bir çelişki vardır ve insan önce inanır, sonra bilir. Bu görüş aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Temelcilik
  2. B)Fideizm
  3. C)Pozitivizm
  4. D)Natüralizm
  5. E)Meşşailik
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B İnancın aklı aşması, mantıksal temellendirmeye kapalı olması ve akıl ile inanç arasında çelişki görülmesi fideizmin (imancılık) temel tezleridir. Temelcilik tersine inancın akla uygun kanıtlara dayanmasını ister; pozitivizm Tanrı önermesini deneyle doğrulanamadığı için anlamsız sayar; meşşailer inancın akılla desteklenmesini savunur; natüralizm ise inanca eleştiri yönelten yaklaşımlar arasındadır.

2. Gazali'ye göre iman taklitten araştırmaya ve oradan kesinliğe doğru gelişen bir süreçtir. Elif inancını önce ailesini örnek alarak benimsemiştir. Zamanla evrendeki düzen üzerine akıl yürütmeye ve inancını delillerle temellendirmeye başlamıştır; henüz kalbi tecrübeye dayanan bir kesinliğe ulaştığını düşünmemektedir. Gazali'nin ayrımına göre Elif'in şu anda bulunduğu mertebe aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Taklit imanı
  2. B)Yakin derecesindeki iman
  3. C)Akıl yürütme ve delillendirmeye dayalı iman
  4. D)Ariflerin imanı
  5. E)Akıldan tümüyle bağımsız fideist iman
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Elif başkalarını örnek alma aşamasını geride bırakmıştır, bu yüzden taklit imanında değildir. Kalbi tecrübeye dayanan kesinliğe de ulaşmadığından yakin derecesinde, yani ariflerin imanında da değildir. Akıl yürütüp delil aradığı için ikinci mertebe olan akıl yürütme ve delillendirmeye dayalı imandadır. Fideist iman Gazali'nin mertebelerinden biri değildir.

3. Ece, yarın yağmur yağacağını meteoroloji verilerine dayanarak söylüyor. Can ise hiçbir gerekçe göstermeden, yalnızca içinden öyle geldiği için aynı şeyi söylüyor. Ertesi gün gerçekten yağmur yağıyor. Bilgiyi gerekçelendirilmiş doğru inanç olarak tanımlayan anlayışa göre; I. Ece'nin yargısı bilgi sayılır. II. Can'ın yargısı doğru çıktığı için bilgi sayılır. III. Can'ın yargısı doğru bir inançtır ama gerekçesiz olduğu için bilgi sayılmaz. yargılarından hangileri doğrudur?

  1. A)Yalnız I
  2. B)Yalnız II
  3. C)I ve II
  4. D)I ve III
  5. E)I, II ve III
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Ece'nin inancı doğrudur ve sağlam bir gerekçeye dayanır; üç koşul da sağlandığı için bilgidir, I doğru. Can'ın inancı doğru çıkmıştır ama gerekçesi yoktur; doğruluk tesadüf olabileceğinden bu bilgi sayılmaz, II yanlış. Can'ın elinde doğru ama gerekçesiz bir inanç vardır, III doğru. Cevap I ve III.

Kendi notundan soru üret

Akıl ve İnanç ünitesi için hazırladığın düşünür şeridini ya da kavram özetini DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel görüş eşleştirme ve argüman çözümleme soruları üretsin.

11. sınıf Felsefe: 2.674 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler