İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 11. sınıf

Teknoloji ve Hayat: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf felsefe Teknoloji ve Hayat ünitesinde tekhneden teknolojiye geçişi, teknolojinin ontolojik ve aksiyolojik problemlerini ve düşünür görüşlerini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Teknoloji ve Hayat, 11. sınıf Maarif felsefe kitabının ikinci temasıdır ve üç bölümden oluşur: Teknoloji ve İnsan Hayatı, Teknoloji Bağlamında Ontolojik Problemler ve Teknoloji Bağlamında Aksiyolojik Problemler. Anahtar kavramlar ontolojik anlam, tekhne, teknoloji karşıtlığı, teknoloji taraftarlığı ile zaman ve mekândır. Ünitenin çıkış noktası, sabah alarmından akşam ödemelerine kadar günün neredeyse her anının teknolojiyle örüldüğü gerçeğidir. Felsefe burada teknolojinin nasıl çalıştığını değil, insanın varlığını ve değerlerini nasıl değiştirdiğini sorar.

İlk bölüm kavramın kökeniyle başlar. Teknoloji, insanın karşılaştığı güçlükleri aşmak için araç, yöntem ve yol bulma, yapma ve geliştirme bilgisidir. Kökü Antik Yunan'daki tekhne sözcüğüne uzanır. Tekhne iki anlam taşır: aletheia yani açığa çıkarma ve poiesis yani sanatsal üretim. Teknik, insanın doğa karşısında eksik kaldığı yerde sınırlarını aşmak için doğaya yaptığı yapay müdahaledir. Tekhne zamanla anlam ve işlev değiştirerek modern tekniğe ve teknolojiye dönüşmüştür. Ardından tarihsel süreç gelir: Rönesans ve Reform'la başlayan, Aydınlanma'da akıl ve bilimle güçlenen birikim Sanayi Devrimi'ni doğurur. Endüstri 1.0 buhar gücü ve makineleşme, 2.0 elektrik ve seri üretim, 3.0 otomasyon ve robotlar, 4.0 yapay zekâ ve akıllı fabrikalar ile anılır. Tüketimin sürekli kışkırtılması, yaşamın hazza indirgenmesi ve buna rağmen mutluluğun yakalanamaması, nükleer tehdit, doğal dengenin bozulması gibi tehlikeler ise teknolojinin sorgulanmasını başlatır.

Teknolojinin iki yüzü vardır. Olumlu yanda konfor, hız ve kolaylık; özellikle iletişim ve ulaşımda zaman ve mekân sınırlarının büyük ölçüde aşılması ve bilgiye erişimin kolaylaşması bulunur. Olumsuz yanda gelir dağılımındaki adaletsizlik, açlık, zihinsel yorgunluk, savaş teknolojilerinin yıkımı ve geri dönüştürülemeyen atıklar yer alır; hızlı bilgi artışı da bilginin güvenilirliği tartışmasını getirir. Ünite, sanayileşmiş Batı toplumunda teknolojiye yönelik dört tutumu ayırır. Teknolojik anarşi, güç, zenginlik ve doğayı denetleme adına teknolojik gelişmeyi sınırsızca destekler. Teknofili, teknolojiye aşırı düşkünlüktür ve insanın bilinçsizce teknolojiyle özdeşleşip onun kuşatmasına girmesine yol açar. Uygun teknoloji, teknolojinin getirilerine teslim olmadan önce amaç ve değerleri tartışmayı önerir. Teknofobi ise teknolojiden korkup geri çekilmek, onu özgürlüğü kısıtlayan bir olgu sayıp hayattan arındırmaktır.

İkinci bölüm ontolojik problemleri, yani teknolojinin insanın varlık ve varoluşuna etkisini işler. İki kavram öne çıkar: yabancılaşma, insanın özünden uzaklaşıp varlığıyla bağını yitirmesidir; ontolojik anlam kaybı ise insanın bütüncül varlığının, yani duygusal, zihinsel, bedensel ve manevi yönlerinin göz ardı edilmesiyle varoluşunun anlamını yitirmesidir. Heidegger, Marcel ve Baudrillard bu bölümün düşünürleridir; Ellul'ün kısa bir eleştirisi de eklenir. Üçüncü bölüm aksiyolojik, yani değer ve eylem alanındaki problemlerdir: güvenlik sorunları, değerlerin tahribatı ve ahlaki eylemin imkânı. Mahremiyet ihlalleri ve siber suçlar, silahlanma, sosyal medya bağımlılığı, gözetleme, dezenformasyon ve yapay zekânın ahlaki sorumluluk taşıyıp taşıyamayacağı burada tartışılır. Bu bölümde Bauman ve Habermas'ın görüşleri ile robot teknolojisinin öncüsü sayılan Cezeri'nin icatları yer alır.

Düşünürler, kavram bağları ve soru kalıpları

Heidegger'i çerçeveleme kavramıyla tanı. Ona göre tekniğin özü açığa çıkarmadır, ancak modern teknoloji doğaya meydan okuyan bir çerçevelemeye dönüşmüştür: Doğa nesneleştirilir, ölçülebilir parçalara ayrılır ve yalnızca bir amaç için kullanılacak kaynak hâline gelir. Bu yaklaşımda insan varlığın içinde değil karşısında durur; sonuç varlığın unutulması, köksüzleşme ve yurtsuzluktur. Heidegger'in çözüm önerisi sınavda sık karıştırılır: Teknolojiyi coşkuyla olumlamak da ona isyan etmek de çözüm değildir; teknolojiyi nötr saymak ise ona en kötü biçimde teslim olmaktır. Teknik hem tehlikeyi hem kurtarıcıyı içinde taşır; yanlış olan tekhnenin kendisi değil, kötü amaçla ve hatalı kullanılmasıdır.

Marcel'in vurgusu insanın makineye benzetilmesidir. Verimliliği hesaplanabilen bir nesne gibi görülen insan, değerini ve kutsallığını yitirir; ona göre insan, özellikle manevi yönüyle bilimsel yöntemin konusu olamaz. Marcel ayrıca teknolojinin araç olmaktan çıkıp amaca dönüşmesini ve insanda sahip olma arzusunu beslemesini tehlike sayar: İnsan, sahip olduklarını yitirme korkusuyla onların tutsağı olur. Ellul, teknik gelişmenin parçaladığı insan bütünlüğünü yine teknik araçlarla toplamaya çalışmanın boşuna olduğunu söyler. Baudrillard'ın anahtar kavramı simülasyondur: Gerçeğin yerini, gerçeğe benzeyen ama gerçek olmayan göstergeler alır; simülakr gerçeklik gibi algılanmak istenen görünümdür ve simülasyon gerçek ile sahte arasındaki farkı silmeye çalışır. Ona göre gerçekliği asıl ortadan kaldıran, gerçeğin kendisinden daha inandırıcı görünen kopyadır.

Bauman sosyal medyayı çözümler. Ona göre bu ortam, yüz yüze temasın utanma, dışlanma ve reddedilme gibi rahatsızlıklarından kaçışı sağladığı için çekicidir; ama insanlar kendi yaşamlarını bir panoptikona, yani sürekli gözetlenen bir alana çevirir ve mahremiyetlerinden sunulan kolaylıklar karşılığında vazgeçer. Bauman teknolojiyi kör sayar: Bir yere varmak için değil, hareket ettiği için hareket eder. Bu yüzden teknolojiye tam hâkimiyet mümkün değildir; yapılabilecek olan, etkilerinin farkında olup bilinçli ve eleştirel bir tutum geliştirmektir. Habermas ise teknolojinin bir ideoloji hâline geldiğini, insanın toplumsal ve siyasal duruşunun onun yükselişi karşısında güç yitirdiğini vurgular.

Sık yapılan hatalara dikkat et. Ontolojik ile aksiyolojik problemi karıştırma: Varlık, öz, gerçeklik algısı ve anlam söz konusuysa ontolojik; seçim, eylem, mahremiyet, güvenlik ve değer söz konusuysa aksiyolojik problemdesin. Heidegger ile Marcel'i ayırırken anahtar sözcüklere bak: çerçeveleme, varlığın unutuluşu, yurtsuzluk Heidegger'e; insanın makine modeli, kutsallık, sahip olma arzusu Marcel'e aittir. Dört tutumu ayırırken de teknolojiye karşı duruşa odaklan: sınırsız destek teknolojik anarşi, bağımlılık düzeyinde düşkünlük teknofili, değer temelli denetim uygun teknoloji, korku ve ret teknofobidir. Otonom araç ikilemi ve robotların ahlaklı davranıp davranamayacağı sorusu ise ahlaki eylemin imkânı başlığına girer.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

Felsefe TYT Sosyal Bilimler testinde 5, AYT Sosyal Bilimler 2 testinin felsefe grubunda 12 soruyla ölçülür. Bu ünitenin sınav açısından en verimli kısmı, kısa bir görüş metnini doğru düşünüre bağlama ve bir argümanın hangi probleme cevap verdiğini bulma becerisidir. Gelecek dönemde soruların hangi temalara dağılacağını ÖSYM duyurularından izle; ancak çerçeveleme, simülasyon ve panoptikon gibi kavramları metin içinde tanıyabilmek her soru biçiminde işine yarar.

10. sınıf Maarif felsefesi alan tabanlıydı ve varlık, bilgi, ahlak, siyaset, din ve bilim felsefesi gibi alanları tek tek öğretti. 11. sınıf ise tema tabanlıdır: Teknoloji tek bir alana ait değildir, bu yüzden ontolojik problemler 10. sınıftaki varlık felsefesine, aksiyolojik problemler ahlak felsefesine, Habermas'ın ideoloji vurgusu ve gözetim tartışması siyaset felsefesine, bilim ile teknolojinin birbirini beslemesi de bilim felsefesine dayanır. Önceki tema Çevre Sorunları ve Felsefe'de gördüğün Bacon ve Descartes'ın doğaya egemen olma anlayışı ile Heidegger'in eleştirisi burada teknolojinin özü üzerinden derinleşir.

Önerilen çalışma sırası

Önce tekhne, teknik ve teknoloji arasındaki farkı tek bir şemada göster; aletheia ve poiesis anlamlarını yanına yaz. Sonra Endüstri 1.0'dan 4.0'a kadar her aşamayı tek bir anahtar sözcükle ezberle. Dört tutumu bir doğru üzerine yerleştir: bir uçta sınırsız destek, diğer uçta ret, ortada değer temelli denetim. Ardından ontolojik ve aksiyolojik problemleri iki sütuna ayır ve her birine kendi hayatından bir örnek bul. En son düşünür kartları hazırla: Heidegger, Marcel, Ellul, Baudrillard, Bauman ve Habermas için birer anahtar kavram ve birer cümlelik görüş yaz. Kartlar hazır olunca bir arkadaşınla karşılıklı görüş okuyup düşünür tahmin etme alıştırması yap.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Teknolojinin insan hayatına etkisini felsefi açıdan sorgulayabilme
  • Teknoloji bağlamında ontolojik anlam kaybı ve yabancılaşma problemlerini değerlendirebilme
  • Teknoloji bağlamında güvenlik, değerlerin tahribatı ve ahlaki eylemin imkânı problemlerini değerlendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Metinde varlık, öz, gerçeklik ya da anlam yitimi geçiyorsa ontolojik; mahremiyet, güvenlik, seçim ve değer geçiyorsa aksiyolojik probleme yönel.
  • Çerçeveleme ve varlığın unutuluşu Heidegger'in, insanın makine gibi görülmesi ve sahip olma arzusu Marcel'in imzasıdır.
  • Heidegger'e göre teknolojiyi ne körü körüne olumlamak ne reddetmek çözümdür; ret içeren şıkları bu yüzden ele.
  • Aslından daha inandırıcı kopya, gerçek ile sahte arasındaki farkın silinmesi gibi ifadeler Baudrillard'ın simülasyon kuramını gösterir.
  • Panoptikon, gözetlenme ve teknolojinin kör olduğu düşüncesi Bauman'a aittir.
  • Dört tutumu teknolojiye karşı mesafeye göre sırala: teknolojik anarşi ve teknofili en yakın, uygun teknoloji ortada, teknofobi en uzak.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Teknolojiye karşı korku duymayı ve ondan geri çekilmeyi ifade eden, teknolojiyi insan özgürlüğünü kısıtlayan bir olgu olarak gören ve insan hayatının teknolojiden arındırılmasını savunan tutum aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Teknofili
  2. B)Teknofobi
  3. C)Uygun teknoloji
  4. D)Teknolojik anarşi
  5. E)Çerçeveleme
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: B Korku, geri çekilme ve teknolojinin reddi teknofobinin tanımıdır. Teknofili aşırı düşkünlük, teknolojik anarşi sınırsız destek, uygun teknoloji değer temelli denetimdir. Çerçeveleme bir tutum değil, Heidegger'in modern teknolojinin özünü anlatan kavramıdır.

2. Bir düşünüre göre teknolojik başarıya paralel olarak insan da verimliliği hesaplanabilen bir makine modeli gibi görülmeye başlanmıştır; bu durum insanın değerini ve kutsallığını zedeler. Ayrıca teknoloji insanda sahip olma arzusunu besler ve insan, sahip olduklarını yitirme korkusuyla onların tutsağı olur. Bu görüş aşağıdaki düşünürlerden hangisine aittir?

  1. A)Heidegger
  2. B)Baudrillard
  3. C)Bauman
  4. D)Ellul
  5. E)Marcel
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: E İnsanın makine modeliyle düşünülmesinin anlam ve kutsallık kaybına yol açması ile sahip olma arzusunun insanı tutsak etmesi Marcel'in görüşüdür. Heidegger çerçeveleme ve varlığın unutuluşunu, Baudrillard simülasyonu, Bauman sosyal medya ve panoptikonu vurgular; Ellul ise insan bütünlüğünü teknikle geri getirme çabasının boşuna olduğunu söyler.

3. Heidegger'e göre modern teknolojinin özü, doğayı nesneleştirip ölçülebilir ögelere dönüştüren ve bir amaç doğrultusunda kullanan çerçevelemedir. Bu yaklaşımda insan varlığın içinde değil karşısında durur. Heidegger'in teknoloji hakkındaki görüşleri dikkate alındığında aşağıdaki yargılardan hangisi ona ait olamaz?

  1. A)Çerçeveleme, varlığın unutulmasına ve insanın köksüzleşmesine yol açan bir tehlikedir.
  2. B)Teknolojiyi nötr bir şey olarak görmek, ona en kötü biçimde teslim olmaktır.
  3. C)Teknik, tehlikeyi olduğu kadar kurtarıcıyı da içinde saklı tutar.
  4. D)Teknolojiyi tümüyle reddetmek, insanın varlıkla bağını yeniden kurmasının tek yoludur.
  5. E)Yanlış olan tekhnenin kendisi değil, hatalı ve kötü amaçlarla kullanılmasıdır.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Heidegger'e göre teknolojiyi tutkuyla olumlamak da ona isyan etmek de çözüm değildir; bu yüzden teknolojinin tümüyle reddini tek yol olarak gösteren yargı ona ait olamaz. Diğer dört yargı, çerçevelemenin tehlikesi, nötrlük yanılgısı, tehlike ile kurtarıcının birlikteliği ve sorunun kullanımda olması, doğrudan onun görüşleridir.

Kendi notundan soru üret

Teknoloji ve Hayat ünitesi için hazırladığın düşünür kartlarını ya da defter özetini DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel görüş eşleştirme ve argüman çözümleme soruları üretsin.

11. sınıf Felsefe: 2.674 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler