İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 11. sınıf

Çevre Sorunları ve Felsefe: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf felsefe Çevre Sorunları ve Felsefe ünitesinde insan-doğa ilişkisinin tarihini, çevre etiğini ve insan, canlı, çevre merkezci yaklaşımları öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

11. sınıf Maarif felsefe kitabı yılı altı tema ile açıyor ve ilki Çevre Sorunları ve Felsefe. Ünite iki bölümden oluşur: Çevre ve İnsan İlişkisi ile Çevre Etiği. Anahtar kavramlar çevre, çevre etiği, değer ve doğa. İşe çevreyi doğru tanımlayarak başla: Çevre yalnızca ağaç ve deniz değildir; insanı saran fiziksel, kimyasal, biyolojik, sosyal ve kültürel koşulların tümüdür. Sosyokültürel çevre insan ilişkileriyle biçimlenir. Fiziksel çevre ise doğal ve yapay unsurlardan oluşur; yapay çevre, insanın doğayı dönüştürerek kurduğu yaşam alanıdır. Ünite çevre sorunlarının tek bir bilimin işi olmadığını, ahlaki ve felsefi bir boyut taşıdığını vurgular. Aral Gölü'nün kuruması ve Bhopal gaz faciası gibi örnekler, sorunun kaynağında insan faaliyetinin durduğunu göstermek için kullanılır.

İlk bölümün ikinci adımı tarihsel bakıştır. Bugünkü çevre krizinin kökü, Rönesans'la başlayan modern düşünceye ve Bilimsel Devrim'e bağlanır: Doğayı bir makine gibi gören insan merkezli anlayış, Sanayi İnkılabı ile yaygınlaşmış ve doğayı tükenmez bir kaynak gibi kullanmanın zeminini hazırlamıştır. Buna karşılık Uzak Doğu, Türkistan ve Anadolu kültürlerinde doğa değerli sayılır. Çinli düşünür Mencius'un ormansızlaşmanın insan eliyle olduğuna dikkat çekmesi, Hititlerin su tesisleri, Selçuklu ve Osmanlı'da hayvanları ve ormanları korumak için kurulan vakıflar bu koruma bilincinin örnekleri olarak verilir. Batı'da ise insan-doğa dengesine yönelik bilinç 1960'lardan sonra güçlenmiştir. Çözüm tarafında sürdürülebilir kalkınma, çevre dostu teknolojiler, devlet politikaları ve Montreal Protokolü gibi uluslararası sözleşmeler ile bilim insanı, kamu, özel sektör ve sivil toplumun iş birliği öne çıkar. Süleymaniye Külliyesi de doğayla uyumlu, sürdürülebilir mimarinin yerli bir örneği olarak işlenir.

İkinci bölüm çevre etiğidir. Çevre etiği, çevre sorunlarını ve insanın doğaya karşı ahlaki sorumluluğunu inceleyen, 20. yüzyılda doğmuş bir uygulamalı etik alanıdır. Ünite önce düşünce tarihini tarar. İlk Çağ'da doğa filozofları maddeyi canlı sayar (hilozoizm) ve her şeyin ortak bir ilk ilkesini, yani arkheyi arar: Thales için bu sudur, Empedokles dört unsurdan söz eder; Herakleitos değişimi doğanın temeli sayarken Parmenides değişimi aldatıcı bulur. Platon için görünen doğa gerçek varlık değil, ideaların yansımasıdır. Aristoteles doğadaki varlıkların insan için olduğunu ve değerlerinin insana sağladıkları yarar kadar olduğunu savunur. Kinikler doğaya uygun yaşamı, Stoacılar canlı ve ruhlu doğanın yasalarına uymayı öğütler; Çin'de Lao Tse evreni Tao ilkesine dayanan bir akış olarak görür. Orta Çağ'da doğa Tanrı'nın eseri olduğu için değerlidir; Augustinus doğayı Tanrı merkezli açıklar, Farabi ve İbni Sina sudur öğretisini savunur, Yunus Emre'nin yaratılanı yaratandan ötürü sevme anlayışı insanı doğanın efendisi değil koruyucusu yapar.

Rönesans ve modern dönemde tablo değişir. Cusanus ve Bruno doğaya mistik bir değer yüklerken Kopernik, Kepler, Galileo ve Newton doğayı matematik ve fizikle açıklar. Bacon bilginin güç olduğunu ve doğaya egemen olmayı sağlayacak bir yöntem bulunabileceğini söyler. Hobbes doğayı bir makineye benzetir; Descartes aklı yücelterek insanı mekanik doğanın merkezine koyar. Heidegger bu çizginin varlığı matematiksel fiziğe indirgediğini ve varlığın anlamını unutturduğunu, Adorno ise doğaya egemen olmanın yabancılaşmayı doğurduğunu ileri sürer. 20. yüzyılda John Muir doğanın korunması için mücadele eder; Aldo Leopold etiğin canlı ve cansız tüm çevreyi kapsaması gerektiğini savunur; Paul W. Taylor Kantçı etiği bütün canlılara genişletir; Arne Naess çevrenin insandan bağımsız değerli olduğunu ve insanın doğanın çeşitliliğini azaltma hakkı olmadığını söyler. Ardından üç temel yaklaşım gelir: insan merkezci, canlı merkezci ve çevre merkezci. Bunlara derin ekoloji ve fütüristik yaklaşım eklenir. Bölüm, felsefi metin yazmanın adımlarıyla ve bir performans göreviyle kapanır.

Kavram bağları, sık yapılan hatalar ve soru kalıpları

Çevre etiğindeki bütün tartışma üç soruda toplanır: Merkeze insan mı, doğa mı konacak? Doğanın değeri araçsal mı, içsel mi? Çevreye bireyci mi, bütüncül mü bakılacak? Araçsal değer, bir şeyin başka bir amaca, örneğin insanın ihtiyacına hizmet ettiği için değerli olmasıdır. İçsel değer ise bir şeyin kimseye yararı olmasa da kendinde değerli olmasıdır. Yaklaşımları bu iki değer türüyle ayırırsan karışıklık biter. İnsan merkezci yaklaşımda doğa değerini insana sağladığı yarardan alır ve etik yalnız insanlar arasında geçerlidir; insan çevreyi korur ama kendi yaşamı için korur. Canlı merkezci yaklaşımda bütün canlılar insanın onlara biçtiği değerden bağımsız olarak değerlidir ve biyolojik çeşitlilik insana yararı hesaba katılmadan korunmalıdır. Çevre merkezci yaklaşım bu çemberi cansız doğaya kadar genişletir: Toprak, nehir ve dağ da ahlaki ilginin içindedir; insan ekosistemin ayrıcalıksız, eşit bir parçasıdır.

En sık hata, canlı merkezci ile çevre merkezciyi karıştırmaktır. Ayırt edici ipucu cansız varlıklardır: Metinde dağ, nehir, toprak ya da ekosistemin bütünü ahlaki değer taşıyorsa çevre merkezci; yalnız canlıların yaşam hakkı vurgulanıyorsa canlı merkezci yaklaşıma yönel. İkinci tuzak, insan merkezci yaklaşımı çevreye kayıtsız sanmaktır. Bu yaklaşım da çevre sorunlarına karşı harekete geçebilir, ancak gerekçesi insanın kendi çıkarıdır. Fütüristik yaklaşımı ise merkeze gelecek kuşakları koymasından tanırsın: Doğa, gelecek nesillerden ödünç alınmış bir emanettir ve bugünün insanı onların refahı için bazı isteklerinden vazgeçmelidir. Derin ekoloji ise çevrenin insandan bağımsız değerini ve insan müdahalesinin aşırılığını vurgular, yeni politikalar ister.

Ünitenin argüman çözümleme sorularına en uygun malzeme Richard Routley'in son insan düşünce deneyidir. Dünyada senden başka kimse kalmasa ve doğayı yok etmen hiç kimseye zarar vermese, bunu yapmak yine de yanlış olur muydu? Çoğumuzun sezgisi yanlış olacağı yönündedir. Eğer doğanın değeri yalnız insana sağladığı yarardan geliyorsa, bu durumda yok etmenin hiçbir sakıncası olmamalıydı. Demek ki sezgimiz doğrudan insan merkezci anlayışı sarsar ve doğanın içsel bir değeri olabileceğini düşündürür. Soru kalıplarında bir görüş metnini düşünüre bağlaman da istenir; Aristoteles ile Naess'i karıştırma: Biri doğayı insan için var sayar, diğeri insanı doğanın eşit bir parçası olarak görür. Hobbes ile Bacon'ı da ayır: Hobbes doğayı acımasız işleyen bir makineye benzetir, Bacon ise bilgiyi doğaya egemen olmanın gücü olarak görür.

Bir de felsefi metin yazımı ile ilgili sorulara hazırlıklı ol. Ünite iyi bir felsefi metnin altı özelliğini sıralar: problemin açıkça tanımlanması, ilgili kavramların yerinde kullanılması, iddiayı destekleyen argümanların ortaya konması, yargıların gerekçelendirilmesi, konuyla ilgili felsefe tarihine ve terminolojiye başvurulması ve dil kurallarına uyulması. Kavramların doğru kullanımı için verilen ölçüt önemlidir: Örneğin adalet ile eşitliği aynı şey saymak, farklı emeğe aynı ücreti vermeyi adil göstermeye çalışan hatalı bir akıl yürütmeye götürür.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla bağı

Felsefe, TYT Sosyal Bilimler testinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler 2 testinin felsefe grubunda ise toplam 12 soruyla ölçülür. Bu testlerde çoğunlukla kısa bir paragraf verilir ve senden düşünürü, yaklaşımı ya da metnin dayandığı argümanı bulman beklenir. Çevre etiği yaklaşımları, araçsal ve içsel değer ayrımı ve düşünür eşleştirmeleri tam bu soru biçimine uyar. Gelecek yıllarda sınav kapsamının nasıl düzenleneceğini ÖSYM duyurularından takip et; ancak değer türleri ve görüş çözümleme becerisi her biçimde işine yarar.

10. sınıfta Maarif felsefesi alan tabanlıydı: felsefenin doğası, mantık ve argümantasyon, varlık, bilgi, ahlak, estetik, siyaset, din ve bilim felsefesi ayrı ayrı işlendi. 11. sınıf ise problem ve tema tabanlıdır; aynı alanların bilgisini somut bir hayat sorununa uygular. Bu ünitede İlk Çağ doğa filozoflarının arkhe ve değişim tartışması 10. sınıftaki varlık felsefesinden, insan merkezci ile canlı merkezci etik arasındaki tartışma ahlak felsefesinden, devlet politikaları ve uluslararası sözleşmeler de siyaset felsefesinden beslenir. Bir sonraki tema olan Teknoloji ve Hayat, burada gördüğün Bacon, Descartes ve Heidegger çizgisini teknoloji üzerinden yeniden ele alacak.

Önerilen çalışma sırası

Önce çevre, doğal çevre, yapay çevre ve sosyokültürel çevre kavramlarını kendi cümlelerinle tanımla. Sonra bir zaman şeridi çiz: İlk Çağ, Orta Çağ, Rönesans ve modern dönem, 20. yüzyıl. Her döneme düşünürleri yerleştir ve yanlarına tek cümlelik doğa anlayışlarını yaz. Ardından üç sütunlu bir tablo hazırla: insan merkezci, canlı merkezci, çevre merkezci. Her sütuna değer türünü, ahlaki çemberin sınırını ve güçlü ile zayıf bir yönünü ekle; derin ekoloji ile fütüristik yaklaşımı tablonun altına not et. Son olarak Routley deneyini kendi sözlerinle öncül ve sonuç biçiminde yaz ve gündelik bir çevre sorununu, örneğin bir dere yatağına yapılan yapılaşmayı, üç yaklaşımın gözünden ayrı ayrı değerlendir.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Çevre ve insan ilişkisine yönelik felsefi soru ve problemleri açıklayabilme
  • İnsan merkezci, canlı merkezci ve çevre merkezci etik yaklaşımları karşılaştırabilme

Çalışma taktikleri

  • Yaklaşım sorularında önce değer türünü sor: Doğa insana yararı için mi değerli, yoksa kendinde mi?
  • Metinde cansız varlıklar ahlaki ilginin içindeyse çevre merkezci, yalnız canlılar varsa canlı merkezci yaklaşımı seç.
  • Gelecek kuşaklar, emanet ve ödünç alma ifadeleri fütüristik yaklaşımın imzasıdır.
  • Aristoteles ve Bacon doğayı insan için ya da insan egemenliğine açık görür; Leopold, Taylor ve Naess ahlaki çemberi genişletir. İki listeyi ayrı kartlara yaz.
  • Düşünce deneyi sorularında senaryonun hangi sezgiye dayandığını ve bu sezginin hangi görüşü sarstığını bul; cevap genellikle sarsılan görüştür.
  • Felsefi metin sorularında problem, kavram, argüman, temellendirme, terminoloji ve dil adımlarını sırasıyla kontrol et.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Bir yaklaşıma göre evrendeki her şey insanın daha iyi yaşaması için bir araçtır. Doğa değerini insana sağladığı yarardan alır ve ahlaki ilkeler yalnızca insanların birbirleriyle ilişkisinde geçerlidir. Bu yaklaşım aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Canlı merkezci yaklaşım
  2. B)Çevre merkezci yaklaşım
  3. C)İnsan merkezci yaklaşım
  4. D)Derin ekoloji
  5. E)Fütüristik yaklaşım
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Doğanın yalnızca araçsal değer taşıması ve etiğin insanlar arası ilişkiyle sınırlanması insan merkezci yaklaşımın temel ilkeleridir. Canlı ve çevre merkezci yaklaşımlar ile derin ekoloji doğaya insandan bağımsız değer tanır; fütüristik yaklaşım ise merkeze gelecek kuşakları koyar.

2. Aşağıda üç görüş verilmiştir. I. Doğa bir makine gibidir; insan ile doğa arasındaki mücadele doğanın acımasız işleyişinden kaynaklanır. II. Doğaya egemen olmak, insanın egemen olduğu şeye yabancılaşmasını getirir. III. İnsan doğanın bir üyesi olduğundan etik yalnızca insanlar arasında değil tüm varlıklar arasında geçerli olmalıdır. Bu görüşler sırasıyla aşağıdaki düşünürlerden hangilerine aittir?

  1. A)Hobbes, Bacon, Leopold
  2. B)Stoacılar, Adorno, Leopold
  3. C)Hobbes, Adorno, Aristoteles
  4. D)Hobbes, Adorno, Leopold
  5. E)Bacon, Adorno, Aristoteles
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D I'deki makine benzetmesi ve acımasız doğa ile mücadele Hobbes'a aittir; Stoacılar doğayı canlı ve ruhlu görür, Bacon ise doğaya egemen olmayı olumlar. II'deki egemenliğin yabancılaşma getirdiği düşüncesi Adorno'nundur. III'teki etiğin tüm varlıklara genişletilmesi Leopold'a aittir; Aristoteles tersine doğadaki varlıkları insan için görür. Doğru sıra Hobbes, Adorno, Leopold'dur.

3. Bir düşünce deneyinde şu durum düşünülür: Büyük bir felaketten sonra dünyada hayatta kalan son insan sizsiniz. Doğada kalan her şeyi yok etme gücünüz var ve sizden başka hiç kimse bu kayıptan etkilenmeyecek. Deneyi kuran düşünür, çoğu insanın bu durumda bile doğayı yok etmenin yanlış olacağını düşündüğünü varsayar. Bu düşünce deneyinden ulaşılmak istenen sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

  1. A)Doğa yalnızca insanlar için değerli olduğundan son insan onu dilediği gibi kullanabilir.
  2. B)Gelecek kuşakların doğa üzerindeki hakları bugünkü kuşakların haklarından önce gelir.
  3. C)Çevre sorunlarının tek nedeni sanayileşme ve teknolojik gelişmedir.
  4. D)Doğanın değeri yalnızca insana sağladığı yarardan kaynaklanmaz; doğanın içsel bir değeri olabilir.
  5. E)Doğa sürekli değişim içinde olduğundan insanın ona verdiği zarar kalıcı değildir.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: D Senaryoda kimse zarar görmeyecek olduğu için doğanın insana yararı ortadan kalkmıştır. Buna rağmen yok etmenin yanlış görülmesi, doğanın değerinin insana yararıyla sınırlı olmadığını, yani içsel değer taşıyabileceğini gösterir; deney insan merkezci yaklaşımı eleştirir. Birinci seçenek deneyin çürütmek istediği görüştür. Senaryoda gelecek kuşak bulunmadığından ikinci seçenek, nedenler ve değişim konu edilmediğinden üçüncü ve beşinci seçenek bu deneyden çıkmaz.

Kendi notundan soru üret

Çevre etiği yaklaşımlarını ve düşünürleri topladığın tabloyu ya da ders notunu DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel yaklaşım eşleştirme ve argüman çözümleme soruları üretsin.

11. sınıf Felsefe: 2.674 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler