İçeriğe atla
YeniMaarif uyumlu matematik testleriHemen çöz

Felsefe · 11. sınıf

Hukuk ve Felsefe: konu anlatımı ve çalışma rehberi

11. sınıf felsefe Hukuk ve Felsefe ünitesinde hak ve özgürlükleri, hukukun gereğini, doğal ve pozitif hukuku, ahlak-hukuk ilişkisini öğren.

Son güncelleme:

Ünitenin kapsamı ve temel kavramlar

Maarif programıyla okutulan 11. sınıf felsefe kitabının altıncı ve son ünitesi, insanların bir arada yaşamasını mümkün kılan hukukun ne olduğunu ve nasıl olması gerektiğini sorguluyor. Ünite dört başlıkta ilerliyor: hukuk ve insan, hukukun gereği ve önemi, hukukun kaynağı (doğal hukuk ve pozitif hukuk) ve ahlak-hukuk ilişkisi. Anahtar kavramlar hakkaniyet, hukuk, suç ve yasa. Kitabın kendi ifadesiyle hukukun doğasına ilişkin üç temel felsefi problem var: hukukun gereği ve önemi, hukukun kaynağı ve ahlak-hukuk ilişkisi.

Hukuk ve İnsan bölümü temel tanımları kurar. Hak, bireye belirli davranışlarda bulunma imkânı veren ve hukukça güvenceye alınan yetkidir. Özgürlük, başkasına zarar vermeden kendi iradesiyle düşünme, karar verme ve davranabilmedir. Haklar ikiye ayrılır: doğal haklar insanın varoluşundan gelir, vazgeçilemez ve devredilemez; yasal haklar ise bir toplumun üyesi olmaktan doğar ve sonradan tanınır. Kitap iki sınırı vurgular: kişinin hakkı başkasının hakkına saygıyı gerektirir ve hak ile özgürlük sınırsız değildir, sınırı kanunlar çizer. Bölüm, hak ve özgürlük mücadelesine örnek olarak Medine Sözleşmesi'ni, Gandhi'yi, Malcolm X'i ve Mandela'yı anar; hukukun zamanla insanın doğa ve diğer canlılarla ilişkisini de kapsayacak biçimde genişlediğini belirtir.

Hukukun Gereği ve Önemi bölümünde hukuk, toplumsal barışı ve düzeni sağlayan, hak ve adaleti hedefleyen yazılı ya da yazısız kurallar bütünü olarak tanımlanır; birey ile birey, birey ile devlet ve devlet ile devlet arasındaki ilişkileri düzenler. Hukuk kavram ve ilke olarak evrensel olsa da kuralların içeriği kültürden kültüre değişir. Kitap burada Montesquieu'nün farklı fiziki ortamların farklı yaşam biçimleri, dolayısıyla farklı hukuk sistemleri doğurduğu görüşüne yer verir ve kanun koyucunun tarih içinde nasıl değiştiğini (Atina halk meclisi, Çin imparatoru, Orta Çağ'da kral ve kilise, Osmanlı'da padişah ve Divan-ı Hümayun, bugün seçilmiş meclisler) örneklerle gösterir. Önemli bir vurgu da şu: hukukun uygulanışı mekanik değil insani bir süreçtir, bu yüzden ölçülülük ve hakkaniyet gözetilmelidir.

Hukukun Kaynağı bölümünde iki temel görüş karşılaştırılır. Doğal hukuk, hukukun kaynağını doğanın düzeninde ve evrensel ahlaki ilkelerde görür; bu ilkeler akıl ve vicdanla keşfedilir, insan iradesinden bağımsızdır, yazılı olması zorunlu değildir, evrensel ve değişmezdir, ilahi iradenin buyruğu olarak da kabul görebilir. Pozitif hukuk ise kaynağı insan iradesi ve otoritesinde bulur; kurallar devletçe resmî olarak yürürlüğe konduğu için geçerlidir, belirli bir topluma özgüdür, yazılı kurallardan oluşur, yaptırım içerir ve zamanla değişir. Kitaba göre doğal hukuk anlayışı daha çok İlk ve Orta Çağ'da, pozitif hukuk anlayışı ise modern ulus devletlerle birlikte öne çıkmıştır; bugün pozitif hukuk güçlü olsa da çoğu zaman doğal hukuku temel alır. Magna Carta, kralın bile yasaların üstünde olmadığını ilan ettiği için doğal hukukun meşruluğuna örnek verilir. Düşünürler: Aristoteles doğal ve pozitif hukuku birlikte ele alır, yasanın yetersiz kaldığı yerde hakkaniyeti devreye sokar; İbn Haldun ihtiyaç ve güvenliğin insanı topluma ve kanuna yönelttiğini söyler; Hobbes bencil ve güvenlik arayan insanın akılla devlet kurduğunu ve yaptırımlı kanunların ihtirasların üstünde olması gerektiğini savunur; Locke doğa durumunda adalet, eşitlik ve özgürlüğün hâkim olduğunu, doğal hukukun pozitif hukuka temel olduğunu düşünür; Rousseau sosyal sözleşmeyle doğal özgürlüğün yerini medeni özgürlüğün aldığını belirtir.

Ahlak-Hukuk İlişkisi bölümü iki alanı karşılaştırır. İkisi de normatiftir, yani ne yapılması gerektiğini söyler ve toplumsal adalet ile düzeni amaçlar. Fark yaptırımdadır: ahlak daha çok gönüllülüğe dayanır, sosyal ve manevi yaptırımla desteklenir; hukukun yaptırımı resmîdir. İki alan tam örtüşmez: hırsızlık hem hukuken hem ahlaken yanlıştır, ama muhtaç birine yardım etmemek ahlaken yanlış olduğu hâlde hukuken suç değildir; Apartheid yasaları ise hukuken geçerli olduğu hâlde ahlaki ilkelerle çelişmiştir. Adalet iki alanın kesişim noktasıdır. Bölüm Sokrates'in yargılanması, Sacco ve Vanzetti, Madoff davaları üzerinden orantılılık, caydırıcılık ve hakkaniyet ilkelerini tartıştırır ve John Rawls'ın hakkaniyet olarak adalet anlayışını, iki ilkesini (eşit hak ve özgürlükler, kaynakların hakkaniyetli dağılımı) ve cehalet örtüsünü tanıtır.

Kavram bağları, sık hatalar ve soru kalıpları

En çok karıştırılan ikili doğal hukuk ile pozitif hukuk. Ayırt etmek için tek bir soru sor: kuralın geçerliliği nereden geliyor? Akıldan, vicdandan, doğanın düzeninden ya da ilahi buyruktan geliyorsa doğal hukuk; devletin resmî olarak yürürlüğe koymasından geliyorsa pozitif hukuk. 'Evrensel, değişmez, yazılı olması zorunlu değil' ifadeleri doğal hukuku; 'topluma özgü, yazılı, zamanla değişir, yaptırım içerir' ifadeleri pozitif hukuku gösterir. Dikkat: pozitif hukuk da yazılı olmayan geleneksel normları gözetebilir, bu yüzden 'yazılı değil' ifadesi tek başına her zaman doğal hukuk demek değildir; diğer ipuçlarına da bak.

Doğal hak ile yasal hak ayrımı da benzer bir mantıkla çalışır: doğuştan, vazgeçilemez, devredilemez ise doğal; vatandaşlıkla, sonradan tanınan ise yasal. Ahlak-hukuk sorularında en sık tuzak 'her ahlaki kural hukukidir' ya da 'her hukuki kural ahlakidir' gibi genellemeler. Kitap ikisinin de yanlış olduğunu açıkça örneklerle gösterir; yardım etmeme örneği birincisini, ayrımcı yasalar örneği ikincisini çürütür.

Düşünür eşleştirmede anahtar sözcükleri kullan. Aristoteles: hakkaniyet, somut durum, yasanın yetersiz kaldığı yer. Montesquieu: fiziki ortam ve yaşam biçimine göre değişen hukuk. İbn Haldun: ihtiyaç, güvenlik, Hobbes'tan önce bencilliğin toplumsal işlevi. Hobbes: bencillik, güvenlik, yaptırım gücü olan kanun. Locke: doğa durumunda eşitlik ve özgürlük, doğal hukukun pozitif hukuka temel olması. Rousseau: eşitsizlik, doğal özgürlükten medeni özgürlüğe geçiş. Rawls: hakkaniyet, cehalet örtüsü, fırsat eşitliği ve liyakat.

Üç ilkeyi de birbirinden ayır: orantılılık, hukuki müdahalenin gerektiği ölçüde yapılmasıdır; caydırıcılık, suçun tekrarını önlemeye yöneliktir; hakkaniyet, yasa adalete aykırı düştüğünde kararın vicdan ve adalet duygusuyla verilmesidir. Soru kalıpları genelde öncül-sonuç biçiminde bir argümanın tamamlanması, bir görüş metninden düşünürün bulunması ve bir örnek olayın hangi ilkeyle ilgili olduğunun belirlenmesi şeklindedir.

Sınavdaki yeri ve 10. sınıfla farkı

Felsefe TYT Sosyal Bilimler testinde 5 soruyla, AYT Sosyal Bilimler 2 testinin felsefe grubunda 12 soruyla ölçülüyor. Hukuk felsefesi soruları kavram ayrımı (doğal ve pozitif hukuk, ahlak ve hukuk) ile argüman çözümlemeyi birleştirdiği için paragraf tipi felsefe sorularında iyi bir hazırlık sağlar. Gelecek dönem sınav kapsamı için ÖSYM duyurularını izle.

10. sınıf Maarif felsefe dersi alan tabanlıydı ve siyaset felsefesinde devletin kaynağını, iktidarın meşruiyetini, Hobbes, Locke ve Rousseau'nun doğa durumu görüşlerini gördün. 11. sınıfta yaklaşım problem ve tema tabanlı: aynı düşünürler bu kez devletin değil hukukun kaynağı sorusu etrafında yeniden karşına çıkıyor. 10. sınıfta 'devlet neden var?' diye sorulurken burada 'kanun geçerliliğini nereden alır, ahlaka aykırı bir kanun yine de kanun mudur?' diye soruluyor. Ünite, aynı yılın Çevre Sorunları ve Felsefe ünitesindeki çevre etiğiyle de bağlantılıdır; kitap hukukun zamanla doğa ve diğer canlılarla ilişkileri kapsayacak biçimde genişlediğini özellikle belirtir.

Çalışma sırası

Önce hak, özgürlük, suç, ceza, yasa ve hakkaniyet kavramlarını birer cümleyle tanımla. Sonra doğal hukuk ile pozitif hukukun özelliklerini karşılıklı iki sütuna yaz; her satırda bir özellik ve onun karşıtı olsun. Üçüncü adımda yedi düşünürü (Aristoteles, Montesquieu, İbn Haldun, Hobbes, Locke, Rousseau, Rawls) anahtar sözcükleriyle kartlara geçir. Dördüncü adımda ahlak ile hukukun ortak ve ayrı yönlerini kitaptaki örneklerle eşleştir: hırsızlık ortak alan, yardım etmeme yalnız ahlak, ayrımcı yasa ise hukuk ile ahlakın çatıştığı alan. Son olarak kısa öncül-sonuç argümanları kurup hangi öncülün hangi sonucu desteklediğini kontrol ederek argüman çözümleme pratiği yap.

Ünitenin konuları

MEB öğretim programındaki konu başlıkları; çalışma listesi olarak kullanabilirsin:

  • Hukuk ve insan ilişkisini felsefi açıdan açıklayabilme
  • Hukukun gereğine ve önemine yönelik felsefi görüşleri değerlendirebilme
  • Hukukun kaynağına yönelik doğal hukuk ve pozitif hukuk görüşlerini karşılaştırabilme
  • Ahlak ile hukuk arasındaki ilişkiye yönelik felsefi görüşleri değerlendirebilme

Çalışma taktikleri

  • Doğal ve pozitif hukuku ayırırken 'geçerlilik nereden geliyor?' diye sor: akıl, vicdan ve doğa düzeni mi, yoksa devletin resmî iradesi mi?
  • Doğal hak için 'doğuştan, vazgeçilemez, devredilemez'; yasal hak için 'toplum üyeliğiyle, sonradan' kalıbını ezberle.
  • 'Her ahlaki kural hukukidir' ve 'her hukuki kural ahlakidir' genellemelerinin ikisini de çürüten birer örneği hazır tut.
  • Orantılılık, caydırıcılık ve hakkaniyet ilkelerini birer günlük hayat örneğiyle kartına yaz.
  • Rawls'ı hakkaniyet, cehalet örtüsü ve fırsat eşitliği üçlüsüyle; Aristoteles'i yasanın yetersiz kaldığı yerde devreye giren hakkaniyetle hatırla.
  • 10. sınıf siyaset felsefesi notlarını aç: Hobbes, Locke ve Rousseau'nun doğa durumu görüşlerini bu ünitedeki hukukun kaynağı sorusuna bağla.

Örnek sorular

Aşağıdaki sorular Dubba editör ekibi tarafından bu ünite için hazırlandı. Cevabı görmeden önce kendin çözmeyi dene.

1. Aşağıdakilerden hangisi doğal hukuk anlayışının bir özelliğidir?

  1. A)Geçerliliğini devletin kuralları resmî olarak yürürlüğe koymasından alır.
  2. B)Belirli bir topluma özgüdür ve toplumdan topluma farklılaşır.
  3. C)Akıl ve vicdan yoluyla keşfedilen, evrensel ve değişmez ilkelere dayanır.
  4. D)Zaman içinde değişen yazılı hukuk kurallarından oluşur.
  5. E)Kaynağını insan iradesi ve otoritesinde bulur.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C Doğal hukuk kaynağını doğanın düzeninde ve evrensel ahlaki ilkelerde bulur; bu ilkeler akıl ve vicdanla keşfedilir, evrensel ve değişmezdir. A, B, D ve E ise geçerliliğin devletten ve insan iradesinden geldiği, topluma göre değişen pozitif hukukun özellikleridir.

2. Hukukla ilgili üç görüş veriliyor: I. Adalet yasaların katı uygulanmasından ibaret değildir; yasaların yetersiz kaldığı somut durumlarda hakkaniyet devreye girmeli ve adaleti daha dengeli kılmalıdır. II. Devlet kurulmadan önceki doğa durumunda adalet, eşitlik ve özgürlük hâkimdir; hakların sınırını çizme ihtiyacıyla ortaya çıkan insan yapımı yasaların temelinde doğal hukuk bulunur. III. Kurallar konurken ve uygulanırken bireylerin toplumsal konumu, yetenekleri ve kendi iyi anlayışları hesaba katılmamalı; böylece herkes birbirine karşı tarafsız kalabilir. Bu görüşler sırasıyla hangi düşünürlere aittir?

  1. A)Aristoteles, Hobbes, Rousseau
  2. B)Montesquieu, Locke, Rawls
  3. C)Aristoteles, Locke, Rawls
  4. D)İbn Haldun, Rousseau, Rawls
  5. E)Aristoteles, Rousseau, Hobbes
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: C I. Yasanın yetersiz kaldığı yerde hakkaniyetin devreye girmesi Aristoteles'in görüşüdür. II. Doğa durumunda adalet, eşitlik ve özgürlüğün hâkim olması ve doğal hukukun pozitif hukuka temel oluşu Locke'a aittir; Hobbes insanı bencil ve güvenlik arayan biri olarak görür. III. Toplumsal konumu ve yetenekleri hesaba katmama, Rawls'ın cehalet örtüsüdür. Doğru sıra C'dir.

3. Aşağıdaki öncüller veriliyor: 1. Ahlak da hukuk da insan davranışları için ne yapılması gerektiğini bildirir. 2. Ahlakın yaptırımı sosyal ve manevidir, hukukun yaptırımı ise resmîdir. 3. Yardıma muhtaç birine yardım etmemek ahlaken yanlış sayılır ama hukuken suç oluşturmaz. 4. Geçmişte bazı ülkelerde yürürlükte olan ayrımcı yasalar hukuken geçerli olduğu hâlde ahlaki ilkelerle çelişmiştir. 3 ve 4 numaralı öncüller birlikte değerlendirildiğinde aşağıdaki sonuçlardan hangisine ulaşılır?

  1. A)Ahlak ile hukukun kapsadığı alanlar birbiriyle tamamen örtüşmez.
  2. B)Hukuki yaptırımlar ahlaki yaptırımlardan her zaman daha caydırıcıdır.
  3. C)Hukuk kurallarının ahlakla hiçbir bağı yoktur.
  4. D)Hukuken geçerli olan her kural ahlaken de doğrudur.
  5. E)Ahlaki kurallar yazılı hâle getirilmedikçe bağlayıcı değildir.
Cevabı ve açıklamayı göster

Doğru cevap: A 3. öncül ahlaken yanlış olan her davranışın hukuken suç olmadığını, 4. öncül hukuken geçerli olan her kuralın ahlaki olmadığını gösterir. İkisi birlikte iki alanın tam örtüşmediği sonucunu destekler (A). D, 4. öncülle çelişir. C fazla güçlüdür; öncüller yalnızca tam örtüşmeme gösterir, bağın hiç olmadığını göstermez. B ve E hiçbir öncülde dayanak bulmaz.

Kendi notundan soru üret

Doğal ve pozitif hukuk tablonu ya da hukuk düşünürleri özetini DubbAI'ye yükle; sana bu üniteye özel kavram ayrımı ve argüman çözümleme soruları üretsin.

11. sınıf Felsefe: 2.674 konu sorusu

MEB konularına göre kolay, orta ve zor testler, adım adım çözümler. Her konunun ilk iki testi ücretsiz ve hesap açmadan çözülür.

İlk testleri ücretsiz çöz

Diğer 11. sınıf felsefe üniteleri

İlgili rehberler